આર્તા નિપેતુઃ સહસા પૃથિવ્યાં કુરુનન્દન। સર્વાશ્ચ ગર્ભાનલબંસ્તતસ્તાઃ પાર્થિવાઙ્ગનાઃ
દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, એ સ્ત્રીઓ અચાનક જમીન પર પડી ગઈ; અને રાજપરિવારની તમામ સ્ત્રીઓએ ગર્ભ ધારણ કર્યો.
તતો દશસુ માસેષુ સોમકસ્ય વિશાંપતે। જજ્ઞે પુત્રશતં પૂર્ણં તાસુ સર્વાસુ ભારત
પછી દસ મહિના પછી, હે જનપતિ, એ તમામ સ્ત્રીઓમાંથી સોમકાને પૂરાં સો પુત્રો જન્મ્યા, હે ભારત.
જન્તુર્જ્યેષ્ઠઃ સમભવજ્જનિત્ર્યામેવ પૂર્વવત્। સ તાસામિષ્ટ એવાસીન્ન તથાઽન્યે નિજાઃ સુતાઃ
માતાની કેળવણીથી જે મોટો દીકરો જન્મ્યો હતો, એ પહેલાં જેવો જ હતો; એ જ બધામાં સૌથી વહાલો હતો, બીજાં દીકરાઓને એવો પ્રેમ મળ્યો નહોતો.
તચ્ચ લક્ષણમસ્યાસીત્સૌવર્ણં પાર્શ્વ ઉત્તરે। તસ્મિન્પુત્રશતે ચાગ્ર્યઃ સ બભૂવ ગુણૈરપિ
એના ઉત્તર તરફના પાંજરે સોનાની જેમ ચમકતું નિશાન હતું; સો દીકરાઓમાં એ ગુણોથી પણ સર્વોપરી હતો.
તતઃ સ લોકમગમત્સોમકસ્ય ગુરુઃ પરમ્। અન્વક્ષમેવ પશ્ચાત્તુ સોમકોપ્યગમત્પરમ્
પછી સોમકના પૂજ્ય ગુરુએ આ દુનિયા છોડીને પરલોક પામ્યા; થોડા સમય પછી સોમક પણ ઉત્તમ સ્થાનને પામ્યા.
અથ તં નરકે ઘોરે પચ્યમાનં દદર્શ સઃ। તમપૃચ્છત્કિમર્થં ત્વં નરકે પચ્યસે દ્વિજ
ત્યાં તેણે જોયું કે તેનો ગુરુ ભયાનક નરકમાં દુઃખ ભોગવી રહ્યો છે; તેણે પૂછ્યું: 'દ્વિજ, તમે નરકમાં શા માટે દુઃખ ભોગવી રહ્યા છો?'
તમબ્રવીદ્ગુરુઃ સોઽથ પચ્યમાનોઽગ્નિના ભૃશમ્। ત્વં મયા યાજિતો રાજંસ્તસ્યેદં કર્મણઃ ફલમ્
ત્યારે ગુરુએ અગ્નિમાં તપાતા-તપાતા કહ્યું: 'રાજા, તું મને યજ્ઞ કરાવ્યો હતો; એ કર્મનું ફળ આ છે.'
એતચ્છ્રુત્વા સ રાજર્ષિર્ધર્મરાજમથાબ્રવીત્। અહમત્ર પ્રવેક્ષ્યામિ મુચ્યતાં મમ યાજકઃ
આ સાંભળીને રાજર્ષિએ ધર્મરાજને કહ્યું: 'હું અહીં પ્રવેશીશ, મારા યજકને મુક્ત કરો.'
મત્કૃતે હિ મહાભાગઃ પચ્યતે નરકાગ્નિના। `સોહમાત્માનમાધાસ્યે નરકે મુચ્યતાં ગુરુઃ
મારા કારણે, મહાભાગ, એ નરકની અગ્નિમાં પળે છે; તેથી હું પોતે નરકમાં જઈશ—મારો ગુરુ મુક્ત થવો જોઈએ.
નાન્ય કર્તુઃ ફલં રાજન્નુપભુઙ્ક્તે કદાચન। ઇમાનિ તવ દૃશ્યન્તે ફલાનિ વદતાંવર
રાજા, બીજાના કર્મનું ફળ ક્યારેય કોઈ ભોગવતું નથી; વદનારા શ્રેષ્ઠ, આ તો તારા પોતાના કર્મના ફળ છે.
પુણ્યાન્ન કામયે લોકાનૃતેઽહં બ્રહ્મવાદિનમ્। ઇચ્છામ્યહમનનૈવ સહ વસ્તું સુરાલયે
મારે પુણ્યથી મળતા સ્વર્ગલોકો પણ જોઈએ નહીં, જો મને બ્રહ્મજ્ઞાનીને છોડી દેવું પડે; હું તો ઈચ્છું છું કે એ સાથે જ દેવસ્થાને રહું.
નરકે વા ધર્મરાજ કર્મણાઽસ્ય સમો હ્યહમ્। પુણ્યાપુણ્યફલં દેવ સમમસ્ત્વાવયોરિદમ્
ધર્મરાજ, નરકમાં હોય કે એના કર્મથી, હું એના સમાન છું; દેવ, અમારે બંનેને પુણ્ય-પાપનું ફળ સરખું જ મળે.
યદ્યેવમીપ્સિતં રાજન્ભુઙ્ખાસ્ય સહિતઃ ફલમ્। તુલ્યકાલં સહાનેન પશ્ચાત્પ્રાપ્સ્યસિ સદ્ગતિમ્
રાજા, જો તારી એવી ઈચ્છા હોય તો એ સાથે ફળ ભોગવી લે; એના સાથે તું સમાન સમય સુધી રહી, પછી શ્રેષ્ઠ ગતિ પામશે.
સ ચકાર તથા સર્વં રાજા રાજીવલોચનઃ। ક્ષીણપાપશ્ચ તસ્માત્સ વિમુક્તો ગુરુણા સહ
પદ્મનેત્ર રાજાએ બધું એ જ પ્રમાણે કર્યું; પાપ ક્ષય થયા પછી ગુરુ સાથે મુક્ત થયો.
લેભે કામાઞ્શુભાન્રાજન્કર્મણા નિર્જિતાન્સ્વયમ્। સહ તેનૈવ વિપ્રેણ ગુરુણા સ ગુરુપ્રિયઃ
પછી રાજાએ પોતાના કર્મથી સર્વ શુભ ઇચ્છાઓ પ્રાપ્ત કરી, અને એ બ્રાહ્મણ ગુરુ સાથે જ, કારણ કે એ ગુરુપ્રેમી હતો.
એષ તસ્યાશ્રમઃ પુણ્યો ય એષોગ્રે વિરાજતે। ક્ષાન્ત ઉષ્યાત્ર ષડ્રાત્રં પ્રાપ્નોતિ સુગતિં નરઃ
આ એનું પવિત્ર આશ્રમ છે, જે અહીં તેજથી ઝગમગે છે; અહીં જે માણસ છ રાત રોકાય છે, તે સુખદ ગતિ મેળવે છે.
એતસ્મિન્નપિ રાજેન્દ્ર વત્સ્યામો વિગતજ્વરાઃ। ષડ્રાત્રં નિયતાત્માનઃ સ़જ્જીભવ કુરૂદ્વહ
રાજાધિરાજ, ચાલો આપણે પણ અહીં ચિંતા વિના છ રાત રોકાઈએ; મનને સંયમમાં રાખી, હે કુરુશ્રેષ્ઠ, અહીં રહે.
સોમકસ્યાશ્રમે પુણ્યે ધર્મરાજો યુધિષ્ઠિરઃ। ષડ્રાત્રમુષ્ય નિયતો ભ્રાત્રાદિભિરરિંદમઃ। તસ્માન્નિર્ગમ્ય સહસા દિશં પ્રાયાત્તથોત્તરામ્
સોમકના પવિત્ર આશ્રમમાં ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરે ભાઈઓ અને અન્ય સૌ સાથે છ રાત નિયમથી વિતાવી; પછી ત્યાંથી તરત ઉત્તર દિશામાં ગયા.
બહુદૂરં તતો ગત્વા વનં તત્ર મનોહરમ્। બહુપષ્પફલાકીર્ણં મહાનદ્યુપશોભિતમ્
દૂર સુધી જતા, તેઓ એક મનોહર વનમાં પહોંચ્યા, જ્યાં અનેક ફૂલ-ફળો હતા અને મોટી નદીથી શોભિત હતું.
દૃષ્ટ્વા પપ્રચ્છ રાજાઽસૌ લોમશં મુનિસત્તમમ્। કિમિદં દૃશ્યતે રમ્યં વનં બહુમૃગદ્વિજમ્
એ જોઈને રાજાએ મહાન ઋષિ લોમશને પૂછ્યું: 'આ સુંદર વન શું છે, જેમાં અનેક પશુ અને પક્ષીઓ છે?'
બહુપુષ્પફલોપેતં મુનિસઙ્ઘૈર્નિષેવિતમ્। સ્રવન્ત્યા ચ સમાયુક્તં મહત્યા પુણ્યતોયયા
અહીં અનેક પ્રકારના ફૂલો અને ફળોથી શોભાયમાન, ઋષિ-મુનિઓથી હંમેશા ભરેલું અને એક મહાન પવિત્ર નદીથી જોડાયેલું એવું સ્થાન હતું.
ઋષીણામાશ્રમાઃ પુણ્યા દૃશ્યન્તે વિવિધા મુને। કસ્યાયમાશ્રમઃ પુણ્યઃ કસ્યેમે મુનયોઽમલાઃ। એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું વદ ત્વં વદતાંવર
હે મુનિ, અહીં વિવિધ ઋષિ-મુનિઓના પવિત્ર આશ્રમો દેખાય છે. આ પવિત્ર આશ્રમ કોનો છે? અને આ નિર્મળ મુનિઓ કોણ છે? હું આ બધું સાંભળવા ઈચ્છું છું, કૃપા કરીને કહો, બોલનારામાં શ્રેષ્ઠ.
શૃણુ રાજેનદ્ર ભદ્રં તે વનસ્યાસ્ય પુરાતનમ્। વૃત્તાન્તં નિખિલેનાદ્ય પ્રોચ્યમાનં મયાઽનઘ
હે રાજા, તને શુભ થાય, આ વનનો પ્રાચીન ઇતિહાસ હું તને સંપૂર્ણ રીતે કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળ.
મૃકણ્ડુપુત્રો મેધાવી માર્કણ્ડેયો મહામુનિઃ। બાલ એવ મહાબુદ્ધિઃ સર્વવિદ્યાવિશારદઃ
મૃકંડુનો પુત્ર, મહાન બુદ્ધિશાળી અને સર્વવિધ વિદ્યા જાણનાર મહર્ષિ માર્કંડેયે બાળપણથી જ અતિ તેજસ્વી હતો.
માતાપિત્રોઃ પ્રિયં કુર્વંસ્તપોર્થં વનમાવિશત્। અત્રાશ્રમપદં કૃત્વા તપસ્તેપે સુદારુણમ્
માર્કંડેયે માતા-પિતાને પ્રસન્ન કરવા અને તપ માટે વનમાં પ્રવેશ કર્યો, ત્યાં આશ્રમ બનાવીને અત્યંત કઠિન તપ કર્યું.
ગ્રીષ્મે પઞ્ચતપા ભૂત્વા વર્ષાસ્વાકાશસંશ્રયઃ। જલસ્થઃ શિશિરે યોગી બહુકાલમવર્તત
ઉનાળે તેણે પાંચ અગ્નિની કઠિન તપશ્ચર્યા કરી, વરસાદમાં આકાશ નીચે રહ્યો અને શિયાળામાં લાંબા સમય સુધી પાણીમાં યોગ સાધના કરી.
ઊર્ધ્વબાહુર્નિરાલમ્બઃ પાદાઙ્ગુષ્ઠાગ્રવિષ્ઠિતઃ। જિતેન્દ્રિયો જિતપ્રાણશ્ચિન્તયન્દૃઢમવ્યયમ્। અનાહારો જિતક્રોધશ્ચિરમેવમવર્તત
તે યોગીએ હાથ ઉપર ઉંચા રાખીને, આધાર વિના, પગના અંગૂઠા પર ઊભા રહી, ઇન્દ્રિયો અને શ્વાસને જીતીને, અખંડ પરમ તત્વમાં દૃઢ ધ્યાન કરીને, ઉપવાસ અને ક્રોધને જીતીને લાંબા સમય સુધી આવી સ્થિતિમાં રહ્યો.
એતસ્મિન્નન્તરે રાજન્નનાવૃષ્ટિઃ સુદારુણા। સંભૂતા સર્વસંહર્ત્રી તયા દગ્ધં ચરાચરમ્
આ દરમિયાન, હે રાજા, એક ભયાનક દુષ્કાળ પડ્યો, જેના કારણે સર્વ જીવંત અને અજડ વસ્તુઓ નષ્ટ થઈ ગઈ.
અનાવૃષ્ટ્યાં પ્રવૃત્તાયાં સર્વે ચ નિધનં ગતાઃ। કેચિદન્યે મહાત્માનો મુનયો દ્વિજપુઙ્ગવાઃ
જ્યારે દુષ્કાળ ચાલતો રહ્યો ત્યારે બધા નાશ પામ્યા, પણ કેટલાક મહાત્મા મુનિઓ અને શ્રેષ્ઠ દ્વિજજન બચી ગયા.
બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રા સર્વાશ્ચ યોષિતઃ। પશુપક્ષિમૃગાઃ સર્વે ક્ષુત્પિપાસાસમાકુલાઃ। કૃશાઃ શુષ્કોષ્ઠકણ્ઠાશ્ચ શ્રાન્તા ભ્રાન્તા વિચેતસઃ
બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શૂદ્ર, તમામ સ્ત્રીઓ અને બધા પશુ, પક્ષી, જંગલી પ્રાણી—all ભૂખ અને તરસથી પીડાઈને, દુર્બળ, સુકાઈ ગયેલા ગળા, થાકેલા, ભટકતા અને મૂર્છિત અવસ્થામાં હતા.