તતસ્તા માતરઃ સર્વાઃ પ્રાક્રોશન્ભૃશદુઃખિતાઃ। પ્રવાર્ય જનતું સહસા સ શબ્દસ્તુમુલોઽભવત્
પછી બધી માતાઓ ખૂબ દુઃખી થઈને રડવા લાગી અને જંતુ માટે જોરથી હલચલ મચી ગઈ.
તમાર્તનાદં સહસા શુશ્રાવ સ મહીપતિઃ। અમાત્યપર્ષદો મધ્યે ઉપવિષ્ટઃ સહર્ત્વિજા
એ દુઃખનો રડવાનો અવાજ રાજાએ અચાનક સાંભળ્યો, જ્યારે તે પોતાના મંત્રીઓ અને પુજારીઓ સાથે બેઠેલા હતા.
તતઃ પ્રસ્થાપયામાસ કિમેતદિતિ પાર્થિવઃ। તસ્મૈ ક્ષત્તા યથાવૃત્તમાચચક્ષે સુતં પ્રતિ
પછી રાજાએ જાણવાનો દૂત મોકલ્યો કે શું થયું છે, અને દાસે જે બન્યું હતું એ બધું પુત્ર વિશે રાજાને કહી દીધું.
ત્વરમાણઃ સ ચોત્થાય સોમકઃ સહ મન્ત્રિભિઃ। પ્રવિશ્યાન્તઃપુરં પુત્રમાશ્વાસયદરિંદમઃ
પછી સોમક રાજા ઝડપથી ઊભા થયા, મંત્રીઓ સાથે આંતઃપુરમાં ગયા અને પોતાના પુત્રને શાંત પાડ્યો.
સાન્ત્વયિત્વા તુ તં પુત્રં નિષ્ક્રમ્યાન્તઃપુરાન્નૃપઃ। ઋત્વિજા સહિતો રાજન્સહામાત્ય ઉપાવિશત્
પછી રાજાએ પોતાના પુત્રને શાંત કરી, અંતઃપુરમાંથી બહાર આવી, યજ્ઞકર્મમાં સહભાગી બ્રાહ્મણો અને અમાત્યો સાથે બેઠા.
ધિગસ્ત્વિહૈકપુત્રત્વમપુત્રત્વં વરં ભવેત્। નિત્યાતુરત્વાદ્ભૂતાનાં શોક એવૈકપુત્રતા
અરે, એક જ પુત્ર હોય એ દુઃખદ છે; પુત્ર ન હોય એ જ સારું. જીવંત પ્રાણીઓની સતત ચિંતા તો એક જ પુત્ર હોવાને કારણે જ થાય છે.
ઇદં ભાર્યાશતં બ્રહ્મન્પરીક્ષ્યસદૃશં પ્રભો। પુત્રાર્થિના મયા વોઢં ન તાસાં વિદ્યતે પ્રજા
હે બ્રાહ્મણ, મહારાજ, મેં આ સો પત્નીઓની સારી રીતે તપાસ કરી અને પુત્રની ઇચ્છાથી લગ્ન કર્યા, પણ કોઈએ પણ સંતાન આપ્યું નથી.
એકઃ કથંચિદુત્પન્નઃ પુત્રો જન્તુરયં મમ। યતમાનાસુ સર્વાસુ કિંનુ દુઃખમતઃ પરમ્
મારા બધા પ્રયત્ન છતાં, કોઈક રીતે આ એક જ પુત્ર જન્મ્યો છે; હવે આથી વધારે દુઃખ શું હોઈ શકે?
વયશ્ચ સમતીતં મે સભાર્યસ્યં દ્વિજોત્તમ। આસાં પ્રાણાઃ સમાયત્તા મમ ચાત્રૈકપુત્રકે
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, મારું યુવાનપણ અને પત્નીઓનું યુગ પણ પસાર થઈ ગયું છે; હવે અમારા અને અમારા પત્નીઓના પ્રાણો આ એક જ પુત્રમાં બંધાયેલા છે.
સ્યાત્તુ કર્મ તથા યુક્તં યેન પુત્રશતં ભવેત્। મહતા લઘુના વાઽપિ કર્મણા દુષ્કરેણ વા
શું એવું કોઈ કર્મ છે, મોટું કે નાનું, સરળ કે મુશ્કેલ, જેના દ્વારા સો પુત્રો મળી શકે?
અસ્તિ ચૈતાદૃશં કર્મ યેન પુત્રશતં ભવેત્। યદિ શક્નોષિ તત્કર્તુમથ વક્ષ્યામિ સોમક
હા, એવું કર્મ છે, જેના દ્વારા સો પુત્રો મળી શકે. જો તું એ કરવા સક્ષમ હોય, તો હું તને કહું.
કાર્યં વા યદિ વાઽકાર્યં યેન પુત્રશતં ભવેત્। કૃતમેવેતિ તદ્વિદ્ધિ ભગવાન્પ્રબ્રવીતુ મે
સાચું કે ખોટું, જે કંઈ સો પુત્ર આપવા સક્ષમ હોય, એ બધું મેં કરી લીધું એવું માની લો; મહાત્મા, કૃપા કરીને મને એ કહો.
યજસ્વ જન્તુના રાજંસ્ત્વં મયા વિતતે ક્રતૌ। તતઃ પુત્રશતં શ્રીમદ્ભવિષ્યત્યચિરેણ તે
હે રાજા, તું મારા દ્વારા આયોજિત યજ્ઞમાં પોતાના પુત્રનો યજ્ઞ કર; પછી તને ટૂંક સમયમાં જ સો વિખ્યાત પુત્રો મળશે.
વપાર્યા હૂયમાનાયાં ધૂમમાઘ્રાય માતરઃ। તતસ્તાઃ સુમહાવીર્યાઞ્જનયિષ્યન્તિ તે સુતાન્
જ્યારે યજ્ઞમાં વપાનું હવન થશે અને માતાઓ એ ધૂમ્ર સુઘંધી શ્વાસે લેશે, ત્યારે એ સ્ત્રીઓ તને મહાન શક્તિવાળા પુત્રો આપશે.
તસ્યામેવ તુ તે જન્તુર્ભવિતા પુનરાત્મજઃ। ઉત્તરે ચાસ્ય સૌવર્ણં લક્ષ્મ પાર્શ્વે ભવિષ્યતિ
એ જ સ્ત્રીમાંથી તારો પુત્ર ફરી જન્મ લેશે અને તેના શરીર પર એક સોનેરી નિશાની હશે.
બ્રહ્મન્યદ્યદ્યથા કાર્યં તત્કુરુષ્વ તથાતથા। પુત્રકામતયા સર્વંકરિષ્યામિ વચસ્તવ
બ્રાહ્મણ જે રીતે જે કહે છે, એ પ્રમાણે બધું કર; પુત્રની ઇચ્છાથી હું તારા બધા શબ્દો માન્ય રાખીશ.
તતઃ સ યાજયામાસ સોમકં તેન જન્તુના। માતરસ્તુ બલાતપુત્રમપાકાર્ષુઃ કૃપાન્વિતાઃ
પછી એ પુત્ર સાથે સોમકાએ યજ્ઞ કરાવ્યો; પણ માતાઓ દયા અને પ્રેમથી પુત્રને જોરથી ખેંચવા લાગી.
હા હતાઃ સ્મેતિ વાશન્ત્યસ્તીવ્રશોકસમાહતાઃ। તં માતરઃ પ્ત્યકર્ષન્ગૃહીત્વા દક્ષિણે કરે
'અમે તો બળી ગયા!' એમ રડતાં, ભારે શોકમાં ડૂબેલી માતાઓએ તેના જમણા હાથ પકડીને ખેંચી લીધો.
સવ્યે પાણૌ ગૃહીત્વા તુ યાજકોપિ સ્મ કર્ષતિ। કુરરીણામિવાર્તાનામપાકૃષ્ય તુ તં સુતમ્
યજ્ઞકર્તા બ્રાહ્મણે પણ ડાબા હાથથી પકડીને ખેંચ્યો; દુઃખી પંખીઓની જેમ રડતાં, એ પુત્રને ખેંચી લઈ ગયા.
વિશસ્ય ચૈનં વિધિવદ્વપામસ્ય જુહાવ સઃ। વપાયાં હૂયમાનાયાં ગન્ધમાઘ્રાય માતરઃ
પછી વિધિ પ્રમાણે તેને બલિ આપ્યો અને વપાનું હવન કર્યું; હવનના ધૂમ્રની સુગંધ માતાઓએ શ્વાસે લીધી.
આર્તા નિપેતુઃ સહસા પૃથિવ્યાં કુરુનન્દન। સર્વાશ્ચ ગર્ભાનલબંસ્તતસ્તાઃ પાર્થિવાઙ્ગનાઃ
દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, એ સ્ત્રીઓ અચાનક જમીન પર પડી ગઈ; અને રાજપરિવારની તમામ સ્ત્રીઓએ ગર્ભ ધારણ કર્યો.
તતો દશસુ માસેષુ સોમકસ્ય વિશાંપતે। જજ્ઞે પુત્રશતં પૂર્ણં તાસુ સર્વાસુ ભારત
પછી દસ મહિના પછી, હે જનપતિ, એ તમામ સ્ત્રીઓમાંથી સોમકાને પૂરાં સો પુત્રો જન્મ્યા, હે ભારત.
જન્તુર્જ્યેષ્ઠઃ સમભવજ્જનિત્ર્યામેવ પૂર્વવત્। સ તાસામિષ્ટ એવાસીન્ન તથાઽન્યે નિજાઃ સુતાઃ
માતાની કેળવણીથી જે મોટો દીકરો જન્મ્યો હતો, એ પહેલાં જેવો જ હતો; એ જ બધામાં સૌથી વહાલો હતો, બીજાં દીકરાઓને એવો પ્રેમ મળ્યો નહોતો.
તચ્ચ લક્ષણમસ્યાસીત્સૌવર્ણં પાર્શ્વ ઉત્તરે। તસ્મિન્પુત્રશતે ચાગ્ર્યઃ સ બભૂવ ગુણૈરપિ
એના ઉત્તર તરફના પાંજરે સોનાની જેમ ચમકતું નિશાન હતું; સો દીકરાઓમાં એ ગુણોથી પણ સર્વોપરી હતો.
તતઃ સ લોકમગમત્સોમકસ્ય ગુરુઃ પરમ્। અન્વક્ષમેવ પશ્ચાત્તુ સોમકોપ્યગમત્પરમ્
પછી સોમકના પૂજ્ય ગુરુએ આ દુનિયા છોડીને પરલોક પામ્યા; થોડા સમય પછી સોમક પણ ઉત્તમ સ્થાનને પામ્યા.
અથ તં નરકે ઘોરે પચ્યમાનં દદર્શ સઃ। તમપૃચ્છત્કિમર્થં ત્વં નરકે પચ્યસે દ્વિજ
ત્યાં તેણે જોયું કે તેનો ગુરુ ભયાનક નરકમાં દુઃખ ભોગવી રહ્યો છે; તેણે પૂછ્યું: 'દ્વિજ, તમે નરકમાં શા માટે દુઃખ ભોગવી રહ્યા છો?'
તમબ્રવીદ્ગુરુઃ સોઽથ પચ્યમાનોઽગ્નિના ભૃશમ્। ત્વં મયા યાજિતો રાજંસ્તસ્યેદં કર્મણઃ ફલમ્
ત્યારે ગુરુએ અગ્નિમાં તપાતા-તપાતા કહ્યું: 'રાજા, તું મને યજ્ઞ કરાવ્યો હતો; એ કર્મનું ફળ આ છે.'
એતચ્છ્રુત્વા સ રાજર્ષિર્ધર્મરાજમથાબ્રવીત્। અહમત્ર પ્રવેક્ષ્યામિ મુચ્યતાં મમ યાજકઃ
આ સાંભળીને રાજર્ષિએ ધર્મરાજને કહ્યું: 'હું અહીં પ્રવેશીશ, મારા યજકને મુક્ત કરો.'
મત્કૃતે હિ મહાભાગઃ પચ્યતે નરકાગ્નિના। `સોહમાત્માનમાધાસ્યે નરકે મુચ્યતાં ગુરુઃ
મારા કારણે, મહાભાગ, એ નરકની અગ્નિમાં પળે છે; તેથી હું પોતે નરકમાં જઈશ—મારો ગુરુ મુક્ત થવો જોઈએ.
નાન્ય કર્તુઃ ફલં રાજન્નુપભુઙ્ક્તે કદાચન। ઇમાનિ તવ દૃશ્યન્તે ફલાનિ વદતાંવર
રાજા, બીજાના કર્મનું ફળ ક્યારેય કોઈ ભોગવતું નથી; વદનારા શ્રેષ્ઠ, આ તો તારા પોતાના કર્મના ફળ છે.