તસ્યૈતદ્દેવયજનં સ્થાનમાદિત્યવર્ચસઃ। યસ્ય પુણ્યતમે દેશે કુરુક્ષેત્રેસ્ય મધ્યતઃ
આ એ દેવયજ્ઞનું સ્થાન છે, જે સૂર્ય સમાન તેજ ધરાવે છે અને કુરુક્ષેત્રના મધ્યમાં સૌથી પવિત્ર ભૂમિ પર આવેલું છે.
તથા ત્વમપિ રાજેન્દ્ર માન્ધાતેવ મહીપતિઃ। ધર્મં કૃત્વા મહીં રક્ષ સ્વર્ગલોકં ગમિષ્યસિ
એ રીતે, રાજાધિરાજ, તું પણ માંધાતાની જેમ ધર્મ પાળ અને ધરતીનું રક્ષણ કર; એ રીતે તું સ્વર્ગલોક પ્રાપ્ત કરેશે.
એતત્તે સર્વમાખ્યાતં માન્ધાતુશ્ચરિતં મહત્। જન્મ ચાગ્ર્યં મહીપાલ યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ
રાજા, તું જે પૂછ્યું એ પ્રમાણે માંધાતાના બધા મહાન કાર્યો અને ઉત્તમ જન્મની વાત તને કહી આપી.
એવમુક્તઃ સ કૌન્તેયો લોમશેન મહર્ષિણા। પપ્રચ્છાનન્તરં ભૂયઃ સોમકં પ્રતિ ભારત
કુંતીપુત્રને જ્યારે મહર્ષિ લોમશાએ આવું કહ્યું, ત્યારે તેણે ફરી સોમક વિશે વધુ પૂછ્યું, હે ભારત.
કથંવીર્યઃ સ રાજાઽભૂત્સોમકો દદતાંવરઃ। કર્માણ્યસ્ય પ્રભાવં ચ શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ
એ રાજા સોમક, દાનમાં સર્વશ્રેષ્ઠ, કઈ રીતે પરાક્રમી હતા? તેમના કાર્યો અને શક્તિ વિશે હું સાચી રીતે સાંભળવા ઈચ્છું છું.
યુધિષ્ઠિરાસીન્નૃપતિઃ સોમકો નામ ધાર્મિકઃ। તસ્ય ભાર્યાશતં રાજન્સદૃશીનામભૂત્તદા
કોઈ સમયે સોમક નામના ધર્મનિષ્ઠ રાજા હતા, રાજન. એ સમયે તેમની સો પત્નીઓ હતી, બધી સમાન સ્તરે.
સ વૈ યત્નેન મહતા તાસુ પુત્રં મહીપતિઃ। કંચિન્નાસાદયામાસ કાલેન મહતા હ્યપિ
એ મહારાજાએ ઘણી મહેનત કરી છતાં લાંબા સમય સુધી કોઈ પત્નીમાંથી પુત્ર પ્રાપ્ત ન થયો.
કદાચિત્તસ્ વૃદ્ધસ્ય યતમાનસ્ય ધીમતઃ। જન્તુર્નામ સુતસ્તસ્ય જ્યેષ્ઠાયાં સમજાયત
અંતે, વૃદ્ધાવસ્થામાં અને ઘણી કોશિશ પછી, તેમની મોટી રાણીમાંથી જંતુ નામનો પુત્ર જન્મ્યો.
તં જાતં માતરઃ સર્વાઃ પરિવાર્ય સમાસતે। સતતં પૃષ્ઠતઃ કૃત્વા કામભોગાન્વિશાંપતે
જ્યારે એ પુત્ર જન્મ્યો, ત્યારે બધી માતાઓ તેને ઘેરીને બેઠી રહેતી, હંમેશા તેને પોતાના નજીક રાખતી અને તેને દરેક ઈચ્છા પૂરી પાડતી.
તતઃ પિપીલિકા જન્તું કદાચિદદશત્સ્ફિચિ। સ દષ્ટો હ્યરુદદ્રાજંસ્તેન દુઃખેન બાલકઃ
પછી ક્યારેક એક ચાંટીએ જંતુને પાછળના ભાગે કટકી લીધો, તો એ બાળક દુઃખથી રડવા લાગ્યો.
તતસ્તા માતરઃ સર્વાઃ પ્રાક્રોશન્ભૃશદુઃખિતાઃ। પ્રવાર્ય જનતું સહસા સ શબ્દસ્તુમુલોઽભવત્
પછી બધી માતાઓ ખૂબ દુઃખી થઈને રડવા લાગી અને જંતુ માટે જોરથી હલચલ મચી ગઈ.
તમાર્તનાદં સહસા શુશ્રાવ સ મહીપતિઃ। અમાત્યપર્ષદો મધ્યે ઉપવિષ્ટઃ સહર્ત્વિજા
એ દુઃખનો રડવાનો અવાજ રાજાએ અચાનક સાંભળ્યો, જ્યારે તે પોતાના મંત્રીઓ અને પુજારીઓ સાથે બેઠેલા હતા.
તતઃ પ્રસ્થાપયામાસ કિમેતદિતિ પાર્થિવઃ। તસ્મૈ ક્ષત્તા યથાવૃત્તમાચચક્ષે સુતં પ્રતિ
પછી રાજાએ જાણવાનો દૂત મોકલ્યો કે શું થયું છે, અને દાસે જે બન્યું હતું એ બધું પુત્ર વિશે રાજાને કહી દીધું.
ત્વરમાણઃ સ ચોત્થાય સોમકઃ સહ મન્ત્રિભિઃ। પ્રવિશ્યાન્તઃપુરં પુત્રમાશ્વાસયદરિંદમઃ
પછી સોમક રાજા ઝડપથી ઊભા થયા, મંત્રીઓ સાથે આંતઃપુરમાં ગયા અને પોતાના પુત્રને શાંત પાડ્યો.
સાન્ત્વયિત્વા તુ તં પુત્રં નિષ્ક્રમ્યાન્તઃપુરાન્નૃપઃ। ઋત્વિજા સહિતો રાજન્સહામાત્ય ઉપાવિશત્
પછી રાજાએ પોતાના પુત્રને શાંત કરી, અંતઃપુરમાંથી બહાર આવી, યજ્ઞકર્મમાં સહભાગી બ્રાહ્મણો અને અમાત્યો સાથે બેઠા.
ધિગસ્ત્વિહૈકપુત્રત્વમપુત્રત્વં વરં ભવેત્। નિત્યાતુરત્વાદ્ભૂતાનાં શોક એવૈકપુત્રતા
અરે, એક જ પુત્ર હોય એ દુઃખદ છે; પુત્ર ન હોય એ જ સારું. જીવંત પ્રાણીઓની સતત ચિંતા તો એક જ પુત્ર હોવાને કારણે જ થાય છે.
ઇદં ભાર્યાશતં બ્રહ્મન્પરીક્ષ્યસદૃશં પ્રભો। પુત્રાર્થિના મયા વોઢં ન તાસાં વિદ્યતે પ્રજા
હે બ્રાહ્મણ, મહારાજ, મેં આ સો પત્નીઓની સારી રીતે તપાસ કરી અને પુત્રની ઇચ્છાથી લગ્ન કર્યા, પણ કોઈએ પણ સંતાન આપ્યું નથી.
એકઃ કથંચિદુત્પન્નઃ પુત્રો જન્તુરયં મમ। યતમાનાસુ સર્વાસુ કિંનુ દુઃખમતઃ પરમ્
મારા બધા પ્રયત્ન છતાં, કોઈક રીતે આ એક જ પુત્ર જન્મ્યો છે; હવે આથી વધારે દુઃખ શું હોઈ શકે?
વયશ્ચ સમતીતં મે સભાર્યસ્યં દ્વિજોત્તમ। આસાં પ્રાણાઃ સમાયત્તા મમ ચાત્રૈકપુત્રકે
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, મારું યુવાનપણ અને પત્નીઓનું યુગ પણ પસાર થઈ ગયું છે; હવે અમારા અને અમારા પત્નીઓના પ્રાણો આ એક જ પુત્રમાં બંધાયેલા છે.
સ્યાત્તુ કર્મ તથા યુક્તં યેન પુત્રશતં ભવેત્। મહતા લઘુના વાઽપિ કર્મણા દુષ્કરેણ વા
શું એવું કોઈ કર્મ છે, મોટું કે નાનું, સરળ કે મુશ્કેલ, જેના દ્વારા સો પુત્રો મળી શકે?
અસ્તિ ચૈતાદૃશં કર્મ યેન પુત્રશતં ભવેત્। યદિ શક્નોષિ તત્કર્તુમથ વક્ષ્યામિ સોમક
હા, એવું કર્મ છે, જેના દ્વારા સો પુત્રો મળી શકે. જો તું એ કરવા સક્ષમ હોય, તો હું તને કહું.
કાર્યં વા યદિ વાઽકાર્યં યેન પુત્રશતં ભવેત્। કૃતમેવેતિ તદ્વિદ્ધિ ભગવાન્પ્રબ્રવીતુ મે
સાચું કે ખોટું, જે કંઈ સો પુત્ર આપવા સક્ષમ હોય, એ બધું મેં કરી લીધું એવું માની લો; મહાત્મા, કૃપા કરીને મને એ કહો.
યજસ્વ જન્તુના રાજંસ્ત્વં મયા વિતતે ક્રતૌ। તતઃ પુત્રશતં શ્રીમદ્ભવિષ્યત્યચિરેણ તે
હે રાજા, તું મારા દ્વારા આયોજિત યજ્ઞમાં પોતાના પુત્રનો યજ્ઞ કર; પછી તને ટૂંક સમયમાં જ સો વિખ્યાત પુત્રો મળશે.
વપાર્યા હૂયમાનાયાં ધૂમમાઘ્રાય માતરઃ। તતસ્તાઃ સુમહાવીર્યાઞ્જનયિષ્યન્તિ તે સુતાન્
જ્યારે યજ્ઞમાં વપાનું હવન થશે અને માતાઓ એ ધૂમ્ર સુઘંધી શ્વાસે લેશે, ત્યારે એ સ્ત્રીઓ તને મહાન શક્તિવાળા પુત્રો આપશે.
તસ્યામેવ તુ તે જન્તુર્ભવિતા પુનરાત્મજઃ। ઉત્તરે ચાસ્ય સૌવર્ણં લક્ષ્મ પાર્શ્વે ભવિષ્યતિ
એ જ સ્ત્રીમાંથી તારો પુત્ર ફરી જન્મ લેશે અને તેના શરીર પર એક સોનેરી નિશાની હશે.
બ્રહ્મન્યદ્યદ્યથા કાર્યં તત્કુરુષ્વ તથાતથા। પુત્રકામતયા સર્વંકરિષ્યામિ વચસ્તવ
બ્રાહ્મણ જે રીતે જે કહે છે, એ પ્રમાણે બધું કર; પુત્રની ઇચ્છાથી હું તારા બધા શબ્દો માન્ય રાખીશ.
તતઃ સ યાજયામાસ સોમકં તેન જન્તુના। માતરસ્તુ બલાતપુત્રમપાકાર્ષુઃ કૃપાન્વિતાઃ
પછી એ પુત્ર સાથે સોમકાએ યજ્ઞ કરાવ્યો; પણ માતાઓ દયા અને પ્રેમથી પુત્રને જોરથી ખેંચવા લાગી.
હા હતાઃ સ્મેતિ વાશન્ત્યસ્તીવ્રશોકસમાહતાઃ। તં માતરઃ પ્ત્યકર્ષન્ગૃહીત્વા દક્ષિણે કરે
'અમે તો બળી ગયા!' એમ રડતાં, ભારે શોકમાં ડૂબેલી માતાઓએ તેના જમણા હાથ પકડીને ખેંચી લીધો.
સવ્યે પાણૌ ગૃહીત્વા તુ યાજકોપિ સ્મ કર્ષતિ। કુરરીણામિવાર્તાનામપાકૃષ્ય તુ તં સુતમ્
યજ્ઞકર્તા બ્રાહ્મણે પણ ડાબા હાથથી પકડીને ખેંચ્યો; દુઃખી પંખીઓની જેમ રડતાં, એ પુત્રને ખેંચી લઈ ગયા.
વિશસ્ય ચૈનં વિધિવદ્વપામસ્ય જુહાવ સઃ। વપાયાં હૂયમાનાયાં ગન્ધમાઘ્રાય માતરઃ
પછી વિધિ પ્રમાણે તેને બલિ આપ્યો અને વપાનું હવન કર્યું; હવનના ધૂમ્રની સુગંધ માતાઓએ શ્વાસે લીધી.