સોઽભિષિક્તો ભગવતા સ્વયં શક્રેણ ભારત। ધર્મેણ વ્યજયલ્લોકાંસ્ત્રીન્વિષ્ણુરિવ વિક્રમૈઃ
તેને ભગવાન ઇન્દ્રે પોતે અભિષેક કર્યો; અને ધર્મના બળે, તેણે વિષ્ણુ જેવી વિક્રમથી ત્રણેય લોક જીત્યા.
તસ્યાપ્રતિહતં ચક્રં પ્રાવર્તત મહાત્મનઃ। રત્નાનિ ચૈવ રાજર્ષિં સ્વયમેવોપતસ્થિરે
એ મહાત્માના માટે અપરાજેય ચક્ર ફરવા લાગ્યું, અને રત્નો તો પોતે જ એ રાજર્ષિ પાસે આવી પહોંચ્યા.
તસ્યેયં વસુસંપૂર્ણા વસુધા વસુધાધિપ। તેનેષ્ટં વિવિધૈર્યજ્ઞૈર્બહુભિઃ સ્વાપ્તદક્ષિણૈઃ
આ ધરતી, જે સર્વ સંપત્તિથી ભરપૂર હતી, એ ધરતીના સ્વામીની હતી; તેણે અનેક યજ્ઞો વિવિધ દાનથી કર્યા.
ચિતચૈત્યો મહાતેજા ધર્માન્પ્રાપ્ય ચ પુષ્કલાન્। શક્રસ્યાર્ધાસનં રાજઁલ્લબ્ધવાનમિતદ્યુતિઃ
એ મહાતેજસ્વીએ ચિત અને ચૈત્યો બનાવી, અનેક પુણ્ય પ્રાપ્ત કર્યા, અને રાજા, અમિત તેજથી ઇન્દ્રના બાજુમાં સ્થાન મેળવ્યું.
એકાહ્ના પૃથિવી તેન ધર્મનિત્યેન ધીમતા। વિજિતા શાસનાદેવ સરત્નાકરપત્તના
એ ધર્મનિષ્ઠ અને બુદ્ધિશાળી રાજાએ એક જ દિવસે, પોતાના આદેશથી, રત્નોથી ભરેલી બધી નગરોવાળી ધરતી જીત લીધી.
તસ્ય ચૈત્યૈર્મહારાજ ક્રતૂનાં દક્ષિણાવતામ્। ચતુરન્તા મહી વ્યાપ્તા નાસીત્કિંચિદનાવૃતમ્
મહારાજા, તેના ચૈત્યો અને યજ્ઞોના દાનથી, ચારેય દિશામાં આખી ધરતી વ્યાપી ગઈ હતી; કંઈ પણ અછાદિત રહ્યું નહોતું.
તેન પદ્મસહસ્રાણિ ગવાં દશ મહાત્મના। બ્રાહ્મણેભ્યો મહારાજ દત્તાનીતિ પ્રચક્ષતે
એ મહાત્માએ હજારો કમળ અને દસ ગાયો બ્રાહ્મણોને દાનમાં આપી હતી, એવું કહેવાય છે, રાજન.
તેન દ્વાદશવાર્ષિક્યામનાવૃષ્ટ્યાં મહાત્મના। વૃષ્ટં સસ્યવિવૃદ્ધ્યર્થં મિષતો વજ્રપાણિનઃ
બાર વર્ષની દુષ્કાળમાં, એ મહાન આત્માએ પાકોની વૃદ્ધિ માટે વરસાદ વરસાવ્યો હતો, જ્યારે વજ્રધારી જોઈ રહ્યો હતો.
તેન સોમકુલોત્પન્નો ગાન્ધારાધિપતિર્મહાન્। શર્જન્નિવ મહામેઘઃ પ્રમથ્ય નિહતઃ શરૈઃ
એના વંશમાંથી સોમક કુળના ગાંધાર દેશના મહાન રાજા જન્મ્યા, જે ગર્જનારા મેઘ જેવાં હતા, પણ અંતે તીક્ષ્ણ બાણોથી વિધ્વંસ થયા.
પ્રજાશ્ચતુર્વિધાસ્તેન ત્રાતા રાજન્કૃતાત્મના। તેનાત્મતપસા લોકાસ્તાપિતાશ્ચાતિતેજસા
એ મહાન આત્માએ ચાર પ્રકારની પ્રજાનું રક્ષણ કર્યું, રાજન. પોતાના તપ અને તેજથી લોકોએ આશ્રય મેળવ્યો.
તસ્યૈતદ્દેવયજનં સ્થાનમાદિત્યવર્ચસઃ। યસ્ય પુણ્યતમે દેશે કુરુક્ષેત્રેસ્ય મધ્યતઃ
આ એ દેવયજ્ઞનું સ્થાન છે, જે સૂર્ય સમાન તેજ ધરાવે છે અને કુરુક્ષેત્રના મધ્યમાં સૌથી પવિત્ર ભૂમિ પર આવેલું છે.
તથા ત્વમપિ રાજેન્દ્ર માન્ધાતેવ મહીપતિઃ। ધર્મં કૃત્વા મહીં રક્ષ સ્વર્ગલોકં ગમિષ્યસિ
એ રીતે, રાજાધિરાજ, તું પણ માંધાતાની જેમ ધર્મ પાળ અને ધરતીનું રક્ષણ કર; એ રીતે તું સ્વર્ગલોક પ્રાપ્ત કરેશે.
એતત્તે સર્વમાખ્યાતં માન્ધાતુશ્ચરિતં મહત્। જન્મ ચાગ્ર્યં મહીપાલ યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ
રાજા, તું જે પૂછ્યું એ પ્રમાણે માંધાતાના બધા મહાન કાર્યો અને ઉત્તમ જન્મની વાત તને કહી આપી.
એવમુક્તઃ સ કૌન્તેયો લોમશેન મહર્ષિણા। પપ્રચ્છાનન્તરં ભૂયઃ સોમકં પ્રતિ ભારત
કુંતીપુત્રને જ્યારે મહર્ષિ લોમશાએ આવું કહ્યું, ત્યારે તેણે ફરી સોમક વિશે વધુ પૂછ્યું, હે ભારત.
કથંવીર્યઃ સ રાજાઽભૂત્સોમકો દદતાંવરઃ। કર્માણ્યસ્ય પ્રભાવં ચ શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ
એ રાજા સોમક, દાનમાં સર્વશ્રેષ્ઠ, કઈ રીતે પરાક્રમી હતા? તેમના કાર્યો અને શક્તિ વિશે હું સાચી રીતે સાંભળવા ઈચ્છું છું.
યુધિષ્ઠિરાસીન્નૃપતિઃ સોમકો નામ ધાર્મિકઃ। તસ્ય ભાર્યાશતં રાજન્સદૃશીનામભૂત્તદા
કોઈ સમયે સોમક નામના ધર્મનિષ્ઠ રાજા હતા, રાજન. એ સમયે તેમની સો પત્નીઓ હતી, બધી સમાન સ્તરે.
સ વૈ યત્નેન મહતા તાસુ પુત્રં મહીપતિઃ। કંચિન્નાસાદયામાસ કાલેન મહતા હ્યપિ
એ મહારાજાએ ઘણી મહેનત કરી છતાં લાંબા સમય સુધી કોઈ પત્નીમાંથી પુત્ર પ્રાપ્ત ન થયો.
કદાચિત્તસ્ વૃદ્ધસ્ય યતમાનસ્ય ધીમતઃ। જન્તુર્નામ સુતસ્તસ્ય જ્યેષ્ઠાયાં સમજાયત
અંતે, વૃદ્ધાવસ્થામાં અને ઘણી કોશિશ પછી, તેમની મોટી રાણીમાંથી જંતુ નામનો પુત્ર જન્મ્યો.
તં જાતં માતરઃ સર્વાઃ પરિવાર્ય સમાસતે। સતતં પૃષ્ઠતઃ કૃત્વા કામભોગાન્વિશાંપતે
જ્યારે એ પુત્ર જન્મ્યો, ત્યારે બધી માતાઓ તેને ઘેરીને બેઠી રહેતી, હંમેશા તેને પોતાના નજીક રાખતી અને તેને દરેક ઈચ્છા પૂરી પાડતી.
તતઃ પિપીલિકા જન્તું કદાચિદદશત્સ્ફિચિ। સ દષ્ટો હ્યરુદદ્રાજંસ્તેન દુઃખેન બાલકઃ
પછી ક્યારેક એક ચાંટીએ જંતુને પાછળના ભાગે કટકી લીધો, તો એ બાળક દુઃખથી રડવા લાગ્યો.
તતસ્તા માતરઃ સર્વાઃ પ્રાક્રોશન્ભૃશદુઃખિતાઃ। પ્રવાર્ય જનતું સહસા સ શબ્દસ્તુમુલોઽભવત્
પછી બધી માતાઓ ખૂબ દુઃખી થઈને રડવા લાગી અને જંતુ માટે જોરથી હલચલ મચી ગઈ.
તમાર્તનાદં સહસા શુશ્રાવ સ મહીપતિઃ। અમાત્યપર્ષદો મધ્યે ઉપવિષ્ટઃ સહર્ત્વિજા
એ દુઃખનો રડવાનો અવાજ રાજાએ અચાનક સાંભળ્યો, જ્યારે તે પોતાના મંત્રીઓ અને પુજારીઓ સાથે બેઠેલા હતા.
તતઃ પ્રસ્થાપયામાસ કિમેતદિતિ પાર્થિવઃ। તસ્મૈ ક્ષત્તા યથાવૃત્તમાચચક્ષે સુતં પ્રતિ
પછી રાજાએ જાણવાનો દૂત મોકલ્યો કે શું થયું છે, અને દાસે જે બન્યું હતું એ બધું પુત્ર વિશે રાજાને કહી દીધું.
ત્વરમાણઃ સ ચોત્થાય સોમકઃ સહ મન્ત્રિભિઃ। પ્રવિશ્યાન્તઃપુરં પુત્રમાશ્વાસયદરિંદમઃ
પછી સોમક રાજા ઝડપથી ઊભા થયા, મંત્રીઓ સાથે આંતઃપુરમાં ગયા અને પોતાના પુત્રને શાંત પાડ્યો.
સાન્ત્વયિત્વા તુ તં પુત્રં નિષ્ક્રમ્યાન્તઃપુરાન્નૃપઃ। ઋત્વિજા સહિતો રાજન્સહામાત્ય ઉપાવિશત્
પછી રાજાએ પોતાના પુત્રને શાંત કરી, અંતઃપુરમાંથી બહાર આવી, યજ્ઞકર્મમાં સહભાગી બ્રાહ્મણો અને અમાત્યો સાથે બેઠા.
ધિગસ્ત્વિહૈકપુત્રત્વમપુત્રત્વં વરં ભવેત્। નિત્યાતુરત્વાદ્ભૂતાનાં શોક એવૈકપુત્રતા
અરે, એક જ પુત્ર હોય એ દુઃખદ છે; પુત્ર ન હોય એ જ સારું. જીવંત પ્રાણીઓની સતત ચિંતા તો એક જ પુત્ર હોવાને કારણે જ થાય છે.
ઇદં ભાર્યાશતં બ્રહ્મન્પરીક્ષ્યસદૃશં પ્રભો। પુત્રાર્થિના મયા વોઢં ન તાસાં વિદ્યતે પ્રજા
હે બ્રાહ્મણ, મહારાજ, મેં આ સો પત્નીઓની સારી રીતે તપાસ કરી અને પુત્રની ઇચ્છાથી લગ્ન કર્યા, પણ કોઈએ પણ સંતાન આપ્યું નથી.
એકઃ કથંચિદુત્પન્નઃ પુત્રો જન્તુરયં મમ। યતમાનાસુ સર્વાસુ કિંનુ દુઃખમતઃ પરમ્
મારા બધા પ્રયત્ન છતાં, કોઈક રીતે આ એક જ પુત્ર જન્મ્યો છે; હવે આથી વધારે દુઃખ શું હોઈ શકે?
વયશ્ચ સમતીતં મે સભાર્યસ્યં દ્વિજોત્તમ। આસાં પ્રાણાઃ સમાયત્તા મમ ચાત્રૈકપુત્રકે
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, મારું યુવાનપણ અને પત્નીઓનું યુગ પણ પસાર થઈ ગયું છે; હવે અમારા અને અમારા પત્નીઓના પ્રાણો આ એક જ પુત્રમાં બંધાયેલા છે.
સ્યાત્તુ કર્મ તથા યુક્તં યેન પુત્રશતં ભવેત્। મહતા લઘુના વાઽપિ કર્મણા દુષ્કરેણ વા
શું એવું કોઈ કર્મ છે, મોટું કે નાનું, સરળ કે મુશ્કેલ, જેના દ્વારા સો પુત્રો મળી શકે?