ઇહ તે વૈ ચરૂન્પ્રાશ્નન્નૃષયશ્ચ વિશાંપતે। યમુના ચાક્ષયસ્રોતાઃ કૃષ્ણશ્ચેહ તપોરતઃ
હે રાજાઓના રાજા, અહીં ઋષિઓએ હવનના ભોગ ગ્રહણ કર્યા હતા; અહીં યમુના સતત વહે છે અને કૃષ્ણ પણ તપમાં લીન છે.
યમૌ ચ ભીમસેનશ્ચ કૃષ્ણા ચામિત્રકર્શન। સર્વે ચાત્ર ગમિષ્યામસ્ત્વયૈવ સહ પાણ્ડવ
યમ, ભીમસેન, કૃષ્ણા અને અમે બધા અહીં તારી સાથે જઈશું, હે પાંડવ.
એતત્પ્રસ્રવણં પુણ્યમિન્દ્રસ્ય મનુજેશ્વર। યત્રધાતા વિધાતા ચ વપરુણશ્ચોર્ધ્વમાગતાઃ
હે મનુષ્યોના સ્વામી, આ ઇન્દ્રનું પવિત્ર ઝરણું છે, જ્યાં ધાતા, વિધાતા અને વારુણ ઉપર ગયા હતા.
ઇહ તેઽપ્યવસન્રાજઞ્શાન્તાઃ પરમધર્મિણઃ। મૈત્રાણામૃજુબુદ્ધીનામયં ગિરિવરઃ શુભઃ
હે રાજા, અહીં શાંતિપ્રિય અને ઉત્તમ ધર્મવાળા મહાન લોકો રહેતા હતા; આ સુંદર પર્વત મિત્રભાવ અને સીધી બુદ્ધિ ધરાવનારા લોકો માટે છે.
એષા સા યમુના રાજન્મહર્ષિગણસેવિતા। નાનાયજ્ઞચિતા રાજન્પુણ્યા પાપભયાપહા
હે રાજન, આ યમુના છે, જ્યાં મહર્ષિઓએ સેવા કરી છે, અનેક યજ્ઞો દ્વારા પવિત્ર થયેલી અને પાપ તથા ભય દૂર કરનારી છે.
અત્રરાજા મહેષ્વાસો માંધાતાઽયજત સ્વયમ્। સાહદેવિશ્ચ કૌન્તેય સોમકો દદતાંવરઃ
અહીં મહાન ધનુર્ધર રાજા માંધાતા પોતે યજ્ઞ કર્યો હતો; હે કુંતીપુત્ર, અહીં સહદેવ અને દાનમાં શ્રેષ્ઠ સોમકએ પણ યજ્ઞો કર્યા હતા.
માન્ધાતા રાજશાર્દૂલસ્ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતઃ। કથં જાતો મહાબ્રહ્મન્યૌવનાશ્વો નૃપોત્તમઃ
હે રાજાશાર્દૂલ, ત્રણેય લોકોએ પ્રસિદ્ધ એવા માંધાતા અને મહાબ્રહ્મનિષ્ઠ યૌવનાશ્વ કેવી રીતે જન્મ્યા, એ કહો.
કથં ચૈનાં પરાં ખ્યાતિં પ્રાપ્તવાનમિતદ્યુતિઃ। યસ્ય લોકાસ્ત્રયો વશ્યા વિષ્ણોરિવ મહાત્મનઃ
અને, જેની તેજસ્વિતા અપરિમિત હતી અને જેના ત્રણે લોકોએ આજ્ઞા માની, એવા માંધાતાએ કેવી રીતે એ મહાન ખ્યાતિ પ્રાપ્ત કરી?
એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું ચરિતં તસ્ય ધીમતઃ। `સત્યકીર્તેર્હિ માન્ધાતુઃ કથ્યમાનં ત્વયાઽનઘ
હું એ વિદ્વાન અને સત્યપ્રતિષ્ઠિત માંધાતાનું જીવનચરિત્ર તારી પાસેથી સાંભળવા ઇચ્છું છું, હે નિષ્પાપ.
યથા માન્ધાતૃશબ્દશ્ચ તસ્ય શક્રસમદ્યુતે। જન્મ ચાપ્રતિવીર્યસ્ કુશલો હ્યસિ ભાષિતુમ્
ઇન્દ્ર સમાન તેજ ધરાવનારા અને અપ્રતિમ બળવાળા માંધાતા નામ કઈ રીતે પડ્યું અને તેમનો જન્મ કેવી રીતે થયો, એ તું સારી રીતે કહી શકે છે.
શૃણુષ્વાવહિતો રાજન્રાજ્ઞસ્તસ્ય મહાત્મનઃ। યથા માન્ધાતૃશબ્દો વૈ લોકેષુ પરિગીયતે
હે રાજા, તમે ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો કે કેવી રીતે મહાન આત્મા માન્ધાતાનું નામ લોકોએ વખાણ્યું છે.
ઇક્ષ્વાકુવંશપ્રભવો યુવનાશ્વો મહીપતિઃ। સોઽયજત્પૃથિવીપાલઃ ક્રતુભિર્ભૂરિદક્ષિણૈઃ
ઇક્ષ્વાકુ વંશમાં જન્મેલા યુવનાશ્વ નામના રાજાએ ઘણી યજ્ઞો કરી, ધરતીના રાજાઓમાં, તેણે ઘણું દાન આપ્યું.
અશ્વમેધસહસ્રં ચ પ્રાપ્ય ધર્મભૃતાંવરઃ। અન્યૈશ્ચ ક્રતુભિર્મુખ્યૈરયજત્સ્વાપ્તદક્ષિણૈઃ
ધર્મમાં શ્રેષ્ઠ એવા રાજાએ હજારો અશ્વમેઘ યજ્ઞો કર્યા અને બીજા મુખ્ય યજ્ઞો પણ યોગ્ય રીતે દાન આપી પૂર્ણ કર્યા.
અનપત્યસ્તુ રાજર્ષિઃ સ મહાત્મા મહાવ્રતઃ। મન્ત્રિષ્વાધાય તદ્રાજ્યં વનિત્યો બભૂવ હ। શાસ્ત્રદૃષ્ટેન વિધિના સંયોજ્યાત્માનમાત્મવાન્
એ મહાન આત્મા, મહાન વ્રત ધારણ કરનાર અને સંતાન વિહોણા રાજાએ પોતાનું રાજ્ય મંત્રીઓના હવાલે કર્યું અને શાસ્ત્રોક્ત રીતથી આત્માને આત્મામાં લીન કરી, વિનમ્રતાથી જીવન વિતાવ્યું.
સ કદાચિન્નૃપો રાજન્નુપવાસેન દુઃખિતઃ। પિપાસાશુષ્કહૃદયઃ પ્રવિવેશાશ્રમં ભૃગોઃ
કોઈ એક સમયે એ રાજા ઉપવાસથી દુખી અને તરસથી હૃદય સુકાઈ ગયેલો હતો, ત્યારે ભૃગુના આશ્રમમાં પ્રવેશ્યો.
તામેવ રાત્રિં રાજેન્દ્ર મહાત્મા ભૃગુનન્દનઃ। ઇષ્ટિં ચકાર સૌદ્યુમ્નેર્મહર્ષિઃ પુત્રકારણાત્
એ જ રાત્રે, રાજાઓના રાજા, મહાન આત્મા અને ભૃગુના વંશજ મહર્ષિએ પુત્રપ્રાપ્તિ માટે યજ્ઞ કર્યો.
સંભૃતો મન્ત્રપૂતેન વારિણા કલશો મહાન્। તત્રાતિષ્ઠત રાજેન્દ્ર પૂર્વમેવ સમાહિતઃ
મંત્રોથી શુદ્ધ કરેલું પાણી ભરેલો મોટો કળશ એ સ્થળે પૂરેપૂરો ધ્યાનથી પહેલેથી જ રાખવામાં આવ્યો હતો, હે રાજા.
યત્પ્રાશ્ય પ્રસવેત્તસ્ય પત્ની શક્રસમં સુતમ્। `તદ્વારિ વિહિતં રાજન્યસ્મિન્નાસીત્સુસંસ્કૃતમ્'। તં ન્યસ્ય વેદ્યાં કલશં સુષુપુસ્તે મહર્ષયઃ
એ પાણી પીવાથી તેની પત્નીને ઇન્દ્ર સમાન પુત્ર થાય, એ માટે ખાસ તૈયાર કરેલું પાણી, હે રાજા, યજ્ઞવેદિ પર મૂકવામાં આવ્યું હતું અને મહર્ષિઓ સૂઈ ગયા.
રાત્રિજાગરણાચ્છ્રાન્તાન્સૌદ્યુમ્નિઃ સમતીત્ય તાન્। શુષ્કકણ્ઠઃ પિપાસાર્તઃ પાનીયાર્થી ભૃશં નૃપઃ। તં પ્રવિશ્યાશ્રમં શાન્તઃ પાનીયં સોઽભ્યયાચત
સૌદ્યુમ્નિ, રાત્રિભર જાગવાથી બધાને થાક આવ્યો હતો, ત્યારે એ રાજા તરસથી કંટાળેલો અને ગળો સુકાઈ ગયો હતો, શાંતિથી આશ્રમમાં ગયો અને પાણી માટે વિનંતી કરી.
તસ્ય શ્રાન્તસ્ય શુષ્કેણ કણ્ઠેન ક્રોશતસ્તદા। નાશ્રૌષીત્કશ્ચન તદા શકુનેરિવ વાશતઃ
એ થાકેલા અને સુકા ગળાથી બુમો પાડી રહ્યો હતો, પણ કોઈએ સાંભળ્યું નહીં, જેમ પક્ષીનું રડવું અવગણાય છે એમ.
તતસ્તં કલશં દૃષ્ટ્વા જલપૂર્ણં સ પાર્થિવઃ। અભ્યદ્રવત વેગેન પીત્વા ચામ્ભો વ્યવાસૃજત્
પછી એ રાજાએ પાણીથી ભરેલો કળશ જોઈને ઝડપથી ત્યાં દોડી ગયો, પાણી પીધું અને આખો કળશ ખાલી કરી નાખ્યો.
સ પીત્વા શીતલં તોયં પિપાસાર્તો મહીપતિઃ। નિર્વાણમગમદ્ધીમાન્સુસુખી ચાભવત્તદા
ઠંડુ પાણી પીધા પછી એ તરસેલો, બુદ્ધિશાળી રાજા તરત જ શાંત અને સુખી થઈ ગયો.
તતસ્તે પ્રત્યબુધ્યન્ત મુનયઃ સતપોધનાઃ। નિસ્તોયં તં ચ કલશં દદૃશુઃ સર્વ એવ તે
પછી તપસ્વી મહર્ષિઓ જાગ્યા અને બધાએ જોયું કે કળશમાં પાણી નહોતું.
કસ્ય કર્મેદમિતિ તે પર્યપૃચ્છન્સમાગતાઃ। યુવનાશ્વો મમેત્યેવં સત્યં સમભિપદ્યત
બધા ભેગા થઈને પૂછવા લાગ્યા કે આ કામ કોણે કર્યું, ત્યારે યુવનાશ્વે સાચું સ્વીકારી કહ્યું, 'આ મારું છે.'
ન યુક્તમિતિ તં પ્રાહ ભગવાન્ભાર્ગવસ્તદા। સુતાર્થં સ્થાપિતા હ્યાપસ્તપસા ચૈવ સંભૃતાઃ
ત્યારે ભગવંત ભાર્ગવએ કહ્યું, 'આ યોગ્ય નહોતું; આ પાણી પુત્રપ્રાપ્તિ માટે અને તપથી એકત્રિત કર્યું હતું.'
મયા હ્યત્રાહિતં બ્રહ્મ તપ આસ્થાય દારુણમ્। પુત્રાર્થં તવ રાજર્ષે મહાબલપરાક્રમ
'હું અહીં કઠિન તપ કરીને, હે રાજર્ષિ, તારી પુત્રપ્રાપ્તિ માટે આ પાણી રાખ્યું હતું, હે મહાબલી.'
મહાબલો મહાવીર્યસ્તપોબલસમન્વિતઃ। યઃ શક્રમપિ વીર્યેણ ગમયેદ્યમસાદનમ્
'તે પુત્ર મહાબલી, મહાવીર્ય અને તપની શક્તિથી યુક્ત હશે, જે શક્તિથી ઇન્દ્રને પણ હરાવી શકે અને યમલોક સુધી પહોંચી શકે.'
અનેન વિધિના રાજન્મયૈતદુપપાદિતમ્। અબ્ભક્ષણં ત્વયા રાજન્ન યુક્તં કૃતમદ્ય વૈ
'હે રાજા, આ રીતથી મેં બધું તૈયાર કર્યું હતું, પણ આજે તારે એ પાણી પીવું યોગ્ય નહોતું.'
ન ત્વદ્ય શક્યમસ્માભિરેતત્કર્તુમતોઽનય્થા। નૂનં દૈવકૃતં હ્યેતદ્યદેવં કૃતવાનસિ
પણ આજે, અમારા માટે બીજું કંઈ કરવું શક્ય નથી; નિશ્ચિતપણે, આ બધું ભાગ્યનું જ કામ છે, કેમ કે તમે આવું કર્યું છે.
પિપાસિતેન યાઃ પીતા વિધિમન્ત્રપુરસ્કૃતાઃ। આપસ્ત્વયા મહારાજ મત્તપોવીર્યસંભૃતાઃ
મહારાજા, તમે જે પાણી વિધિ અને મંત્રથી પવિત્ર કરીને પીધું હતું, તેમાં તપશ્ચર્યાની શક્તિ ભરી હતી.