સંવાદં પન્નગેન્દ્રસ્ય કાશ્યપસ્ય ચ કસ્તદા। શ્રુતવાન્દૃષ્ટવાંશ્ચાપિ ભવત્સુ કથમાગતમ્। શ્રુત્વા તસ્ય વિધાસ્યેઽહં પન્નગાન્તકરીં મતિમ્
'ત્યારે હાજર રહેલા કોણે પન્નગરાજ અને કાશ્યપ વચ્ચે માર્ગમાં થયેલી વાતચીત સાંભળી કે જોઈ હતી? એ સાંભળી, હું નાગોના વિનાશ માટે ઉપાય વિચારીશ.'
શૃણુ રાજન્યથાસ્માકં યેન તત્કથિતં પુરા। સમાગતં દ્વિજેન્દ્રસ્ય પન્નગેન્દ્રસ્ય ચાધ્વનિ
રાજા, સાંભળો કે અમે એ વાત કઈ રીતે સાંભળી હતી—કે કેવી રીતે દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ અને પન્નગરાજનું માર્ગમાં મળવું થયું હતું.
તસ્મિન્વૃક્ષે નરઃ કશ્ચિદિન્ધનાર્થાય પાર્થિવ। વિચિન્વન્પૂર્વમારૂઢઃ શુષ્કશાખાવનસ્પતૌ
એ વૃક્ષ પર એક માણસ, રાજા, લાકડાં માટે સૂકા ડાળીઓ શોધતો હતો અને પહેલા જ ચઢી ગયો હતો.
ન બુધ્યેતામુભૌ તૌ ચ નગસ્થં પન્નગદ્વિજૌ। સહ તેનૈવ વૃક્ષેણ ભસ્મીભૂતોઽભવન્નૃપ
એ વૃક્ષમાં રહેલા સાપ અને બ્રાહ્મણને એ માણસનું ધ્યાન આવ્યું નહીં, અને એ ત્રણેય સાથે વૃક્ષ પણ બળી ને રાખ થઈ ગયું, રાજા.
દ્વિજપ્રભાવાદ્રાજેન્દ્ર વ્યજીવત્સ વનસ્પતિઃ। તેનાગમ્ય દ્વિજશ્રેષ્ઠ પુંસાઽસ્માસુ નિવેદિતમ્
બ્રાહ્મણની શક્તિથી, રાજા, એ વૃક્ષ બચી ગયું; અને એ પછી ત્યાં આવેલા એક માણસે આ વાત અમને કહી હતી, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ.
યથા વૃત્તં તુ તત્સર્વં તક્ષકસ્ય દ્વિજસ્ય ચ। એતત્તે કથિતં રાજન્યથાદૃષ્ટં શ્રુતં ચ યત્। શ્રુત્વા ચ નૃપશાર્દૂલ વિધત્સ્વ યદનન્તરમ્
તક્ષક અને બ્રાહ્મણ વિશે જે કંઈ બન્યું, તે બધું મેં તમને જોઈને અને સાંભળી ને કહ્યું છે, રાજા; હવે, હે રાજવીર, આ સાંભળીને આગળ જે યોગ્ય હોય તે કરો.
મન્ત્રિણાં તુ વચઃ શ્રુત્વા સ રાજા જનમેજયઃ। પર્યતપ્યત દુઃખાર્તઃ પ્રત્યપિંષત્કરં કરે
મંત્રીઓની વાત સાંભળીને રાજા જનમેજય દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ ગયો અને પોતાના હાથને મોઢા પર દબાવીને બેઠો.
નિઃશ્વાસમુષ્ણમસકૃદ્દીર્ઘં રાજીવલોચનઃ। મુમોચાશ્રૂણિ ચ તદા નેત્રાભ્યાં પ્રરુદન્નૃપઃ
કમળ જેવી આંખો ધરાવતો એ રાજા લાંબા, ગરમ ઉચ્છ્વાસો વારંવાર છોડતો રહ્યો અને પછી રડતો રડતો આંખોમાંથી આંસુ વહાવતો રહ્યો.
ઉવાચ ચ મહીપાલો દુઃખશોકસમન્વિતઃ। દુર્ધરં બાષ્પમુત્સૃજ્ય સ્પૃષ્ટ્વા ચાપો યથાવિધિ
પીડા અને શોકથી ભરાયેલા એ ધરતીના રાજાએ મુશ્કેલીથી આંસુ છોડ્યા, અને પછી નિયમ પ્રમાણે પાણી સ્પર્શ કરીને બોલવા લાગ્યો.
મુહૂર્તમિવ ચ ધ્યાત્વા નિશ્ચિત્ય મનસા નૃપઃ। અમર્ષી મન્ત્રિણઃ સર્વાનિદં વચનમબ્રવીત્
થોડું સમય ધ્યાન કરીને અને મનમાં નક્કી કરીને, રાજા ક્રોધથી ભરાઈને પોતાના બધા મંત્રીઓને કહ્યું:
શ્રુત્વૈતદ્ભવતાં વાક્યં પિતુર્મે સ્વર્ગતિં પ્રતિ। નિશ્ચિતેયં મમ મતિર્યા ચ તાં મે નિબોધત। અનન્તરં ચ મન્યેઽહં તક્ષકાય દુરાત્મને
તમારી પાસેથી પિતાની અવસ્થાની વાત સાંભળીને હવે મારી મનમાં નક્કી થયું છે—મારી વાત ધ્યાનથી સાંભળો; હવે હું માનું છું કે તક્ષક, એ દુષ્ટ, હવે આગળનું ભોગવવું જ જોઈએ.
પ્રતિકર્તવ્યમિત્યેવં યેન મે હિંસિતઃ પિતા। શૃઙ્ગિણં હેતુમાત્રં યઃ કૃત્વા દગ્ધ્વા ચ પાર્થિવમ્
જેને કારણે મારા પિતાનું હાનિ થયું, એનું બદલો લેવો જ જોઈએ—એ જ, જેણે શ્રુંગીને માત્ર બહાનું બનાવી, રાજાને બળી નાખ્યો.
ઇયં દુરાત્મતા તસ્ય કાશ્યપં યો ન્યવર્તયત્। યદ્યાગચ્છેત્સ વૈ વિપ્રો નનુ જીવેત્પિતા મમ
એની દુષ્ટતાથી કાશ્યપને પાછો વાળ્યો; જો એ બ્રાહ્મણ આવી ગયો હોત, તો ચોક્કસ મારા પિતા જીવતા રહેત.
પરિહીયેત કિં તસ્ય યદિ જીવેત્સ પાર્થિવઃ। કાશ્યપસ્ય પ્રસાદેન મન્ત્રિણાં વિનયેન ચ
જો રાજા જીવતો રહેતો, તો તક્ષકને શું નુકસાન થવાનું હતું? કાશ્યપના આશીર્વાદ અને મંત્રીઓની સમજથી તો બધું સારું થઈ જતું.
સ તુ વારિતવાન્મોહાત્કાશ્યપં દ્વિજસત્તમમ્। સંજિજીવયિષું પ્રાપ્તં રાજાનમપરાજિતમ્
પણ મોહવશ, એ દુષ્ટ તક્ષકે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ કાશ્યપને, જે અજેય રાજાને જીવાડવા આવ્યો હતો, પાછો વાળી દીધો.
મહાનતિક્રમો હ્યેષ તક્ષકસ્ય દુરાત્મનઃ। દ્વિજસ્ય યોઽદદદ્દ્રવ્યં મા નૃપં જીવયેદિતિ
આ તો તક્ષકની મોટી ભૂલ છે—એણે બ્રાહ્મણને ધન આપ્યું કે રાજાને જીવાડવો નહીં.
ઉત્તઙ્કસ્ય પ્રિયં કર્તુમાત્મનશ્ચ મહત્પ્રિયમ્। ભવતાં ચૈવ સર્વેષાં ગચ્છામ્યપચિતિં પિતુઃ
ઉત્તંકને પ્રસન્ન કરવા, પોતાને અને તમને બધાને આનંદ આપવા માટે, હવે હું પિતાના શ્રાદ્ધકર્મ કરવાનું નક્કી કરું છું.
એવમુક્ત્વા તતઃ શ્રીમાન્મન્ત્રિભિશ્ચાનુમીદિતઃ। આરુરોહ પ્રતિજ્ઞાં સ સર્પસત્રાય પાર્થિવઃ
આ રીતે બોલીને, તેજસ્વી રાજા પોતાના મંત્રીઓની સહાયથી સાપયજ્ઞ કરવાની પ્રતિજ્ઞા લઈ બેઠો.
બ્રહ્મન્ભરતશાર્દૂલો રાજા પારિક્ષિતસ્તદા। પુરોહિતમથાહૂય ઋત્વિજો વસુધાધિપઃ
પછી, હે બ્રાહ્મણ, હે ભરતોમાં શ્રેષ્ઠ, રાજા પરિક્ષિતનો પુત્ર પોતાના પુરોહિત અને યજ્ઞકર્મ કરાવનારા બ્રાહ્મણોને બોલાવ્યા.
અબ્રવીદ્વાક્યસંપન્નઃ કાર્યસંપત્કરં વચઃ। યો મે હિંસિતવાંસ્તાતં તક્ષકઃ સ દુરાત્મવાન્
વાણીમાં નિપુણ એ રાજાએ કાર્ય સિદ્ધિ માટે કહ્યું: 'એ દુષ્ટ તક્ષકે, જેણે મારા પિતાનું હાનિ કર્યું...'
પ્રતિકુર્યાં યથા તસ્ય તદ્ભવન્તો બ્રુવન્તુ મે। અપિ તત્કર્મ વિદિતં ભવતાં યેન પન્નગમ્
હું એના પ્રત્યે કેવી રીતે વર્તવું, એ તમે મને કહો. શું તમને ખબર છે કે કયા રીતે એ સાપ જવાબદાર હતો?
તક્ષકં સંપ્રદીપ્તેઽગ્નૌ પ્રક્ષિપેયં સબાન્ધવમ્। યથા તેન પિતા મહ્યં પૂર્વં દગ્ધો વિષાગ્નિના।। તથાઽહમપિ તં પાપં દગ્ધુમિચ્છામિ પન્નગમ્
હું તક્ષક અને તેના સંબંધીઓને જ્વલંત અગ્નિમાં નાખી દઈશ—જે રીતે મારા પિતાને પહેલાં સાપના ઝેરથી સળગાવી દીધા હતા, એ જ રીતે હું પણ એ પાપી સાપને ભસ્મ કરી દેવા માંગું છું.
અસ્તિ રાજન્મહાત્સત્રં ત્વદર્થં દેવનિર્મિતમ્। સર્વસત્રમિતિ ખ્યાતં પુરાણે પરિપઠ્યતે
રાજા, તમારા માટે દેવતાઓએ એક મહાન યજ્ઞ રચ્યો છે, જે પુરાણોમાં 'સર્વયજ્ઞ' તરીકે ઓળખાય છે.
આહર્તા તસ્ય સત્રસ્ય ત્વન્નાન્યોઽસ્તિ નરાધિપ। ઇતિ પૌરાણિકાઃ પ્રાહુરસ્માકં ચાસ્તિ સ ક્રતુઃ
પુરાણિકો કહે છે કે એ યજ્ઞ કરવા માટે મનુષ્યોમાં માત્ર તમે જ યોગ્ય છો; એ યજ્ઞ અમારી પાસે છે.
એવમુક્તઃ સ રાજર્ષિર્મેને દગ્ધં હિ તક્ષકમ્। હુતાશનમુખે દીપ્તે પ્રવિષ્ટમિતિ સત્તમ
આ રીતે કહેવામાં આવતા રાજર્ષિએ માન્યું કે તક્ષક ખરેખર જ્વલંત અગ્નિમાં પ્રવેશી ને ભસ્મ થઈ ગયો છે.
તતોઽબ્રવીન્મન્ત્રવિદસ્તાન્રાજા બ્રાહ્મણાંસ્તદા। આહરિષ્યામિ તત્સત્રં સંભારાઃ સંભ્રિયન્તુ મે
પછી મંત્રજ્ઞ રાજાએ બ્રાહ્મણોને કહ્યું: 'હું એ યજ્ઞ કરાવીશ—મારે જે સામગ્રી જોઈએ, એ તૈયાર કરો.'
તતસ્ત ઋત્વિજસ્તસ્ય શાસ્ત્રતો દ્વિજસત્તમ। તં દેશં માપયામાસુર્યજ્ઞાયતનકારણાત્
પછી શાસ્ત્રવિદ્ યજ્ઞકર્તા બ્રાહ્મણોએ યજ્ઞસ્થળ નિર્ધારિત કર્યું, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, યજ્ઞ માટે યોગ્ય જગ્યા માપી.
યથાવદ્વેદવિદ્વાંસઃ સર્વે બુદ્ધેઃ પરંગતાઃ। ઋદ્ધ્યા પરમયા યુક્તમિષ્ટં દ્વિજગણૈર્યુતમ્
બધા વિદ્વાન વેદપાઠીઓ, ઊંચી બુદ્ધિ અને સમૃદ્ધિ ધરાવતા, અનેક બ્રાહ્મણો સાથે ત્યાં ભેગા થયા.
પ્રભૂતધનધાન્યાઢ્યમૃત્વિગ્ભિઃ સુનિષેવિતમ્। નિર્માય ચાપિ વિધિવદ્યજ્ઞાયતનમીપ્સિતમ્
ધન અને અનાજથી ભરપૂર, યજ્ઞકર્તા બ્રાહ્મણોની સેવા હેઠળ, તેમણે વિધિ મુજબ ઇચ્છિત યજ્ઞસ્થળ બાંધ્યું.
રાજાનં દીક્ષયામાસુઃ સર્પસત્રાપ્તયે તદા। ઇદં ચાસીત્તત્ર પૂર્વં સર્પસત્રે ભવિષ્યતિ
પછી તેમણે રાજાને સર્પયજ્ઞ માટે દિક્ષા આપી; અને એ સર્પયજ્ઞમાં આ પહેલું કાર્ય થયું.