રૂપેણ વયસા ચૈવ ભદનેન મદેન ચ। બભઞ્જ વનવૃક્ષાણાં શાખાઃ પરમપુષ્પિતાઃ
સુંદરતા, યુવાની, આનંદ અને ગર્વથી ભરેલી એ સુકન્યાએ ફૂલોથી ભરેલા વનવૃક્ષોની ડાળીઓ તોડી નાખી.
તાં સખીરહિતામેકામેકવસ્ત્રામલંકૃતામ્। દદર્શ ભાર્ગવો ધમાંશ્ચરન્તીમિવ વિદ્યુતમ્
ભૃગુકુળના ઋષિએ સુકન્યાને એકલી, સખીઓથી વિયોગી, એક જ વસ્ત્રમાં અને શોભાયમાન જોઈ, વીજળી જેવી ચપળતાથી ચાલતી જોઈ.
તાં પશ્યમાનો વિજને સ રેમે પરમદ્યુતિઃ। ક્ષામકણ્ઠશ્ચ વિપ્રર્ષિસ્તપોબલસમન્વિતઃ। તામાબભાષેકલ્યાણીં સા ચાસ્ય ન શૃણોતિ વૈ
એ તેજસ્વી, ક્ષીણ ગળાવાળા, તપસ્યાથી શક્તિપ્રાપ્ત ઋષિએ એકાંતમાં એ શુભલક્ષણા કન્યાને જોઈને વાત કરી, પણ સુકન્યાએ સાંભળ્યું નહીં.
તતઃ સુકન્યા વલ્મીકે દૃષ્ટ્વા ભાર્ગવચક્ષુષી। કૌતૂહલાત્કણ્ટકેન બુદ્ધિમોહબલાત્કૃતા। કિંનુ ખલ્વિદમિત્યુક્ત્વા નિર્બિભેદાસ્ય લોચને
પછી સુકન્યાએ વાળમીકમાં ભૃગુકુળના ઋષિને જોઈ, જિજ્ઞાસા અને મૂર્ખતાથી, 'આ શું છે?' એમ કહી કાંટાથી તેમની આંખો છીધી નાખી.
અક્રુદ્ધ્યત્સ તથા વિદ્ધે નેત્રે પરમમન્યુમાન્। તતઃ શર્યાતિસૈન્યસ્ય શકૃન્મૂત્રે સમાવૃણોત્
એ રીતે આંખમાં ઘાવ થયો છતાં ઋષિએ ક્રોધ ન કર્યો, પણ ગુસ્સાથી શર્યાતિના સૈન્યનું મૂત્ર અને વિસર્જન બંધ કરી દીધું.
તતો રુદ્ધે શકૃન્મૂત્રે સૈન્યમાસીત્સુદુઃખિતમ્। તથાગતમભિપ્રેક્ષ્ય પર્યપૃચ્છત્સ પાર્થિવઃ
મૂત્ર અને વિસર્જન અટવાઈ જતાં આખું સૈન્ય બહુ દુઃખી થયું; આવી સ્થિતિ જોઈને રાજાએ પૂછપરછ શરૂ કરી.
તપોનિત્યસ્ય વૃદ્ધસ્ય રોષણસ્ય વિશેષતઃ। કેનાપકૃતમદ્યેહ ભાર્ગવસ્ય મહાત્મનઃ। જ્ઞાતં વા યદિ વાઽજ્ઞાતં તદ્દ્રુતં બ્રૂત માચિરમ્
સદા તપમાં લીન અને ખાસ ગુસ્સાવાળા એવા મહાત્મા ભૃગુકુળના ઋષિને અહીં કોણે દુઃખ પહોંચાડ્યું છે? જાણતાં કે અજાણતાં, જે પણ હોય, તરત જ મને કહો.
તમૂચુઃ સૈનિકાઃ સર્વે ન વિદ્મોઽપકૃતં વયમ્। સર્વોપાયૈર્યથાકામં ભવાંસ્તદધિગચ્છતુ
બધા સૈનિકોએ કહ્યું, 'અમે જાણતા નથી કોણે અપમાન કર્યું. મહારાજ, તમે જેમ યોગ્ય સમજો તેમ જાણવાનો પ્રયાસ કરો.'
તતઃ સ પૃથિવીપાલઃ સામ્ના ચોગ્રેણ ચ સ્વયમ્। પર્યપૃચ્છત્સુહૃદ્વર્ગં પર્યજાનન્ન ચૈવ તે
પછી એ પૃથ્વીનાથ રાજાએ પોતે જ સૌ મિત્રોને ક્યારે મીઠા તો ક્યારે કડક શબ્દોમાં પૂછ્યું, પણ કોઈને પણ ખબર પડી નહીં.
આનાહાર્તં તતો દૃષ્ટ્વા તત્સૈન્યમનુખાર્દિતમ્। પિતરં દુઃખિતં દૃષ્ટ્વા સુકન્યેદમથાબ્રવીત્
પછી જ્યારે સૈન્ય દુઃખી અને ખોરાક વગર તડપતું હતું અને પિતા પણ દુઃખી હતા, ત્યારે સુકન્યાએ પિતાને બધું કહ્યું.
મયાઽટન્ત્યેહ વલ્મીકે દૃષ્ટં સત્વમભિજ્વલત્। ખદ્યોતવદભિજ્ઞાતં તન્મયા વિદ્ધમન્તિકાત્
હું અહીં વાળમીક પાસે ફરતો હતો ત્યારે મને એક તેજસ્વી જીવ દેખાયો, જે જ્યોતની જેમ ઝગમગતો હતો. મેં તેને ઓળખી અને નજીક જઈને તેને ઘાયલ કર્યો.
એતચ્છ્રુત્વા તુ વલ્મીકં શર્યાતિસ્તૂર્ણમભ્યયાત્। તત્રાપશય્ત્તપોવૃદ્ધં ચન્દ્રાદિત્યસમપ્રભમ્
આ સાંભળીને શર્યાતિ તરત વાળમીક પાસે ગયો અને ત્યાં તેણે ચંદ્ર અને સૂર્ય જેવી કાંતિ ધરાવતો, તપથી પરિપૂર્ણ ઋષિ જોયો.
અયાચદથ સૈન્યાર્થં પ્રાઞ્જલિઃ પૃથિવીપતિઃ। અજ્ઞાનાદ્બાલયા યત્તે કૃતં તત્ક્ષન્તુમર્હસિ
પૃથ્વીપતિએ હાથ જોડીને ઋષિ પાસે ક્ષમા અને યુદ્ધમાં સહાય માગી અને કહ્યું: 'મારી પુત્રીએ અજ્ઞાન અને બાળપણમાં જે કર્યું, તેને માફ કરો.'
તતોઽબ્રવીન્મહીપાલં ચ્યવનો ભાર્ગવસ્તદા। અપમાનાદહં વિદ્ધો હ્યનયા દર્પપૂર્ણયા
ત્યારે ભૃગુવંશી ચ્યવન ઋષિએ રાજાને કહ્યું: 'આ ગર્વભરી યુવતીએ મને અપમાનિત કર્યો છે.'
રૂપૌદાર્યસમાયુક્તાં લોભમોહબલાત્કૃતામ્। તામેવ પ્રતિગૃહ્યાહં રાજન્દુહિતરં તવ। ક્ષંસ્યામીતિ મહીપાલ સત્યમેતદ્બ્રવીમિ તે
'તારી પુત્રી સુંદરતા અને ઉદારતાથી યુક્ત છે, પણ લોભ અને મોહથી એણે આવું કર્યું. રાજા, હું તારી પુત્રીને સ્વીકારું છું અને એ રીતે તેને ક્ષમા કરીશ – આ હું તને સાચું કહું છું.'
ઋષેર્વચનમાજ્ઞાય શર્યાતિરવિચારયન્। દદૌ દુહિતરં તસ્મૈ ચ્યવનાય મહાત્મને
ઋષિના વચન સાંભળીને શર્યાતિએ વિચાર કર્યા વિના પોતાની પુત્રી મહાત્મા ચ્યવનને આપી દીધી.
પ્રતિગૃહ્ય ચ તાં કન્યાં ભગવાન્પ્રસસાદ હ। પ્રાપ્તપ્રસાદૌ રાજા વૈ સસૈન્યઃ પુરમાવ્રજત્
પવિત્ર ઋષિએ એ કન્યાને સ્વીકારી અને પ્રસન્ન થયા; રાજા પણ શાંત મનથી પોતાની સેના સાથે શહેર તરફ પરત ફર્યો.
સુકન્યાઽપિ પતિં લબ્ધ્વા તપસ્વિનમનિન્દિતા। નિત્યં પર્યચરત્પ્રીત્યા તપસા નિયમેન ચ
સુકન્યાએ નિર્દોષ બની તપસ્વી પતિ મેળવ્યા પછી હંમેશા પ્રેમથી, તપ અને નિયમથી તેમની સેવા કરી.
અગ્નીનામતીથીનાં ચ શુશ્રૂષુનસૂયિકા। સમારાધયત ક્ષિપ્રં ચ્યવનં સા શુભાનના
અગ્નિ અને અતિથિની સેવા કરવા આતુર, ઈર્ષ્યા રહિત અને સુંદર મુખવાળી સુકન્યાએ ઝડપથી ચ્યવનને પ્રસન્ન કર્યા.
કસ્ય ચિત્ત્વથ કાલસ્ય ત્રિદશાવશ્વિનૌ નૃપ। કૃતાભિષેકાં વિવૃતાં સુકન્યાં તામપશ્યતામ્
કેટલાક સમય પછી, રાજા, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ એવા બંને અશ્વિનીકુમારોને સુશોભિત અને તેજસ્વી સુકન્યા દેખાઈ.
તાં દૃષ્ટ્વા દર્શનીયાઙ્ગીં દેવરાજસુતામિવ। ઊચતુઃ સમભિદ્રુત્ય નાસત્યાવશ્વિનાવિદમ્
સુંદર અંગવાળી અને દેવરાજની પુત્રી જેવી લાગતી સુકન્યાને જોઈ, અશ્વિનીકુમારો તેના પાસે જઈને બોલ્યા:
કસ્ય ત્વમસિ વામોરુ વનેઽસ્મિન્કિં કરોષિ ચ। ઇચ્છાવ ભદ્રે જ્ઞાતું ત્વાં તત્વમાખ્યાહિ શોભને
'તું કોણ છે, સુકુમારી, અને આ જંગલમાં શું કરે છે? સુંદર સ્ત્રી, અમને તારી સાચી ઓળખ જાણવા છે – કૃપા કરીને કહો.'
તતઃ સુકન્યા સંવીતા તાવુવાચ સુરોત્તમૌ। શર્યાતિતનયાં વિત્તં ભાર્યાં માં ચ્યવનસ્ય ચ
પછી સુકન્યાએ લજ્જાવશે પોતાને ઢાંકી ને તે બે દેવતાઓને કહ્યું: 'મારે શર્યાતિની પુત્રી અને ચ્યવનની પત્ની જાણો.'
નામ્ના ચાહં સુકન્યેતિ નૃલોકેઽસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિતા। સાઽહંસર્વાત્મના નિત્યં ભર્તારમનુવર્તિની
'મારું નામ સુકન્યા છે અને માનવલોકમાં હું પ્રસિદ્ધ છું; હું હંમેશા પૂરેપૂરી ભક્તિથી મારા પતિની સેવા કરું છું.'
અથાશ્વિનૌ પ્રહસ્યૈતામબ્રૂતાં પુનરેવ તુ। કથં ત્વમસિ કલ્યાણિ પિત્રા દત્તાઽઽગતા વને
પછી અશ્વિનીકુમારો હસીને ફરી પૂછ્યું: 'સુખી સ્ત્રી, તને તારા પિતાએ આપ્યા પછી તું જંગલમાં કેમ આવી રહી?'
ભ્રાજસેઽસ્મિન્વને ભીરુ વિદ્યુત્સૌદામની યથા। ન દેવેષ્વપિ તુલ્યાં હિ ત્વયા પશ્યાવ ભામિનિ
'ભયભીત સુંદરી, તું આ જંગલમાં વીજળી જેવી ઝગમગે છે; દેવીઓમાં પણ તારી સમાન કોઈ નથી, એવું અમને લાગે છે.'
અનાભરણસંપન્ના પરમામ્બરવર્જિતા। શોભયસ્યધિકં ભદ્રે વનમપ્યનલંકૃતા
'તારે કોઈ આભૂષણ નથી અને તું સાદા વસ્ત્રોમાં છે, છતાં, હે સૌમ્ય સ્ત્રી, તું આ જંગલને વધુ સુંદર બનાવે છે, ભલે સજાવટ વગર હોય.'
સર્વાભરણસંપનના પરમામ્વરધારિણી। શોભેથાસ્ત્વનવદ્યાઙ્ગિ ન ત્વેવં મલપઙ્કિની
'જ્યારે તું સર્વ આભૂષણોથી સજ્જ અને શ્રેષ્ઠ વસ્ત્રો પહેરે, ત્યારે તું નિર્દોષ અંગવાળી, ખૂબ તેજસ્વી દેખાય; પણ આવી ધૂળથી મલિન થઈને નહીં.'
કસ્માદેવંવિધા ભૂત્વા જરાજર્જરિતં પતિમ્। ત્વમુપાસ્સે હ કલ્યાણિ કામભોગબહિષ્કૃતમ્
હે શુભલક્ષણી, તું એવાં વૃદ્ધ, વૃદ્ધાવસ્થાથી થાકી ગયેલા પતિની સેવા કેમ કરે છે, જે હવે કોઈ કામભોગથી વંચિત છે?
અસમર્થં પરિત્રાણે પોષણે તુ શુચિસ્મિતે। સા ત્વં ચ્યવનમુત્સૃજ્યવરયસ્વૈકમાવયોઃ
હે શુચિસ્મિતે, તારો પતિ તને રક્ષવા કે પોષવા અસમર્થ છે; એટલે તું ચ્યવનને છોડીને અમામાંથી કોઈ એકને પતિ રૂપે પસંદ કર.