મહાહ્રદં સમાસાદ્ય કાશ્યપસ્તપસિ સ્થિતઃ। દીર્ઘકાલં રિશ્રાન્ત ઋષિર્દેવર્ષિસંમિતઃ
કશ્યપ વંશના એ ઋષિ, જે તપમાં સ્થિર હતા, મહાસર પાસે લાંબા સમય સુધી રહેતા રહ્યા, કદી થાક્યા નહીં અને દેવતુલ્ય ઋષિ તરીકે માન પામ્યા.
તસ્ય રેતઃ પ્રચસ્કન્દ દૃષ્ટ્વાઽપ્સરસમુર્વશીમ્। અપ્સૂપસ્પૃશતો રાજન્મૃગી તચ્ચાપિબત્તદા। સહ તોયેન તૃષિતા ગર્ભિણી ચાભવત્તતઃ
એ સમયે, રાજા, જ્યારે વિભાંડક ઋષિએ અપ્સરા ઉર્વશીને જોયા અને પાણીમાં હાથ ધોયા, ત્યારે તેમનું બીજ પાણીમાં પડ્યું. તરસી એક હરણીએ એ પાણી પીધું અને એથી તે ગર્ભવતી થઈ.
સા પુરોક્તા ભગવતા બ્રહ્મણા લોકકર્તૃણા। દેવકન્યા મૃગી ભૂત્વા મુનિં સૂય વિમોક્ષ્યસે
એ દેવકન્યા, જેને સૃષ્ટિના સર્જક ભગવાન બ્રહ્માએ પહેલેથી કહ્યું હતું કે, 'તું હરણી બનીને જન્મીશ અને ઋષિના પુત્રને જન્મ આપશે.'
અમોઘત્વાદ્વિધેશ્ચૈવ ભાવિત્વાદ્દૈવનિર્મિતાત્। તસ્યાં મૃગ્યાં સમભવત્તસ્વ પુત્રો મહાનૃષિઃ। ઋશ્યશૃઙ્ગસ્તપોનિત્યો વન એવાભ્યવર્ધત
નિયતિ અચૂક હોવાથી અને એ હરણી દેવશક્તિથી બનેલી હોવાથી, એમાંથી મહાન ઋષ્યશૃંગ જન્મ્યા, જે હંમેશા તપમાં તત્પર રહ્યા અને જંગલમાં જ ઉછર્યા.
તસ્ય શૃઙ્ગં શિરસિ વૈ રાજન્નાસીન્મહાત્મનઃ। તેનર્શ્યશૃઙ્ગ ઇત્યેવં તદા સ પ્રથિતોઽભવત્
રાજા, એ મહાન આત્માના માથા પર શૃંગ હતું, એટલે તેને ઋષ્યશૃંગ કહેવામાં આવ્યા અને એ નામથી તેઓ પ્રસિદ્ધ થયા.
ન તેન દૃષ્ટપૂર્વોઽન્યઃ પિતુરન્યત્રમાનુષઃ। તસ્માત્તસ્ય મનો નિત્યં બ્રહ્મચર્યેઽભવન્નૃપ
તેમણે પોતાના પિતા સિવાય બીજું કોઈ માનવ કદી જોયું નહોતું; તેથી, રાજા, તેમનું મન હંમેશા બ્રહ્મચર્યમાં સ્થિર રહ્યું.
એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ સખા દશરશસ્ય વૈ। કલોમપાદ ઇતિખ્યાતો હ્યઙ્ગાનામીશ્વરોઽભવત્
એ જ સમયે, દશરથના મિત્ર કલ્મષપાદ નામે પ્રસિદ્ધ વ્યક્તિ અંગ દેશનો રાજા બન્યો.
તેન કામઃ કૃતો મિથ્યા બ્રાહ્મણેભ્ય ઇતિ શ્રુતિઃ। `દૈવોપહતસત્ત્વેન ધર્મજ્ઞેનાપિ ભારત'। સ બ્રાહ્મણૈઃ પરિત્યક્તસ્તદા ભરતસત્તમ
કહવામાં આવે છે કે, ભાગ્યના પ્રભાવથી, ધર્મ જાણતા હોવા છતાં, એ રાજાએ બ્રાહ્મણો સામે અયોગ્ય વર્તન કર્યું; તેથી, ભરતશ્રેષ્ઠ, બ્રાહ્મણોએ તેને ત્યજી દીધો.
પુરોહિતાપચારાચ્ચ તસ્ય રાજ્ઞો યદચ્છયા। ન વવર્ષ સહસ્રાક્ષસ્તતોઽપીડ્યન્ત વૈ પ્રજાઃ
પુરોહિત સાથેના અપમાનને કારણે, રાજા, ઇન્દ્રે વરસાદ રોકી દીધો અને પ્રજાઓ ભારે દુઃખી થઈ.
સ બ્રાહ્મણાન્પર્યપૃચ્છત્તપોયુક્તાન્મનીષિણઃ। પ્રવર્ષણે સુરેન્દ્રસ્ય સમર્થાન્પૃથિવીપતે
પછી એ રાજાએ તપમાં તત્પર અને વિદ્વાન બ્રાહ્મણોને પૂછ્યું કે, દેવરાજ ઇન્દ્ર પાસેથી વરસાદ લાવવાની શક્તિ કોની પાસે છે.
કથં પ્રવર્ષેત્પર્જન્ય ઉપાયઃ પરિમૃશ્યતામ્। તમૂચુશ્ચોદિતાસ્તે તુ સ્વમતાનિ મનીષિણઃ
'કેવી રીતે મેઘો વરસાદ વરસાવે?' આવું કહીને ઉપાય વિચારવા કહ્યું. ત્યારે વિદ્વાનોને પ્રેરણા મળતાં, દરેકે પોતપોતાનું મત જણાવ્યું.
તત્ર ત્વેકો રમુનિવરસ્તં રાજાનમુવાચ હ। કુપિતાસ્તવ રાજેન્દ્ર બ્રાહ્મણા નિષ્કૃતિં ચર
તેમા એક મહાન ઋષિએ રાજાને કહ્યું, 'રાજાધિરાજ, બ્રાહ્મણો તારા પર રોષે છે; તું પ્રાયશ્ચિત્ત કર.'
ઋશ્યશૃઙ્ગં મુનિસુતમાનયસ્વ ચ પાર્થિવ। ઐણેયમનભિજ્ઞં ચ નારીણામાર્જવે રતમ્
'પાર્થિવ, તું ઋષ્યશૃંગ નામના ઋષિપુત્રને લાવ, જે હરણ જેવા છે, સ્ત્રીઓથી અજાણ છે અને નિર્દોષતામાં રત છે.'
સ ચેદવતરેદ્રાજન્વિષયં તે મહાતપાઃ। સદ્યઃ પ્રવર્ષેત્પર્જન્ય ઇતિ મે નાસ્તિ સંશયઃ
'રાજા, જો એ મહાન તપસ્વી તારા રાજ્યમાં પગ મૂકશે, તો તરત જ મેઘો વરસાદ વરસાવશે—મને એમાં કોઈ શંકા નથી.'
એતચ્છ્રુત્વા વચો રાજન્કૃત્વા નિષ્કૃતિમાત્મનઃ। સ ગત્વા પુનરાગચ્છત્પ્રસન્નેષુ દ્વિજાતિષુ
આ શબ્દો સાંભળીને રાજાએ પોતાનું પ્રાયશ્ચિત્ત કર્યું અને પછી, જ્યારે બ્રાહ્મણો પ્રસન્ન થયા, ત્યારે ફરી પાછા આવ્યા.
રાજાનમાગતં જ્ઞાત્વા પ્રતિસંજગૃહુઃ પ્રજાઃ। `સ ચ તા પ્રતિજગ્રાહ પિતેવ હિતકૃત્સદા
જ્યારે પ્રજાએ જાણ્યું કે રાજા પાછા આવ્યા છે, ત્યારે સૌએ આનંદથી તેમનું સ્વાગત કર્યું; અને રાજાએ પણ હંમેશા પિતાની જેમ તેમનું કલ્યાણ ઇચ્છીને તેમને સ્વીકાર્યા.
તતોઽઙ્ગપતિરાહૂય સચિવાન્મન્ત્રકોવિદાન્। ઋશ્યશૃઙ્ગાગમે યત્નમકરોન્મન્ત્રનિશ્ચયે
પછી અંંગદેશના રાજાએ પોતાના સલાહકારોને બોલાવ્યા, જે સલાહ આપવામાં કુશળ હતા, અને ઋષ્યશૃઙ્ગના આગમન પર શું કરવું તે નક્કી કરવા માટે પૂરું પ્રયત્ન કર્યો.
સોઽધ્યગચ્છદુપાયં તુ તૈરમાત્યૈઃ સહાચ્યુતઃ। શાસ્ત્રજ્ઞૈરલમર્થજ્ઞૌર્નીત્યાં ચ પરિનિષ્ઠિતૈઃ
એ રાજાએ શાસ્ત્રજ્ઞાની, કામકાજમાં પંડિત અને રાજનીતિમાં નિષ્ણાત એવા પોતાના બુદ્ધિશાળી મંત્રીઓ સાથે મળી યોગ્ય ઉપાય શોધી કાઢ્યો.
તતશ્ચાનાયયામાસ વારમુખ્યા મહીપતિઃ। વેશ્યાઃ સર્વત્રનિષ્ણાતાસ્તા ઉવાચ સ પાર્થિવઃ
પછી રાજાએ દેશની શ્રેષ્ઠ વેશ્યાઓને બોલાવ્યાં, જે દરેક રીતે નિપુણ હતી, અને તેમને કહ્યું.
ઋશ્યશૃઙ્ગમૃષેઃ પુત્રમાનયધ્વમુપાયતઃ। લોભયિત્વાઽભિવિશ્ચાસ્ય વિષયં મમ શોભનાઃ
તમે કોઈક રીતે ઋષ્યશૃઙ્ગ ઋષિના પુત્રને અહીં લાવો, તેને લલચાવો અને મારા રાજ્યની સુંદરતા અને આનંદો બતાવો.
તા રાજભયભીતાશ્ચ શાપભીતાશ્ચ યોષિતઃ। અશક્યમૂચુસ્તત્કાર્યં વિષણ્ણા ગતચેતસઃ
એ સ્ત્રીઓ રાજાના ભયથી અને શ્રાપના ડરથી ગભરાઈ ગઈ અને મનમાં દુઃખી થઈને કહ્યું કે, આ કામ અમારે માટે અશક્ય છે.
તત્ર ત્વેકા જરદ્યોષા રાજાનમિદમબ્રવીત્। પ્રયતિષ્યે મહારાજ તમાનેતું તપોધનમ્
ત્યારે એક વૃદ્ધ સ્ત્રીએ રાજાને કહ્યું: 'મહારાજ, હું એ તપસ્વીને અહીં લાવવાનો પ્રયત્ન કરીશ.'
અભિપ્રેતાંસ્તુ મે કામાંસ્ત્વમનુજ્ઞાતુમર્હસિ। તતઃ શક્ષ્યામ્યાનયિતુમૃશ્યશૃઙ્ગમૃષેઃ સુતમ્
'મને જે ઈચ્છિત ઈનામ છે એ આપશો તો જ હું ઋષ્યશૃઙ્ગ ઋષિના પુત્રને અહીં લાવી શકીશ.'
તસ્યાઃ સર્વમભિપ્રેતમન્વજાનાત્સ પાર્થિવઃ। ધનં ચ પ્રદદૌ ભૂરિ રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ
રાજાએ તેની બધી ઈચ્છાઓ પૂરી કરી અને તેને ઘણું ધન તથા વિવિધ કિંમતી રત્નો આપ્યા.
તતો રૂપેણ સપન્ના વયસા ચ મહીપતે। સ્ત્રિય આદાય કાશ્ચિત્સા જગામ વનમઞ્જસા
પછી એ સ્ત્રીએ પોતાને સુંદરતા અને યુવાનીથી શોભાયમાન બનાવી, કેટલીક સ્ત્રીઓને સાથે લઈને સીધા જ વનમાં ગઈ.
સા તુ નાવ્યાશ્રમં ચક્રે રાજકાર્યાર્થસિદ્ધયે। સંદેશાચ્ચૈવ નૃપતેઃ સ્વબુદ્ધ્યા ચૈવ ભારત
એ સ્ત્રીએ રાજાના હુકમ અને પોતાની બુદ્ધિથી રાજકામ પૂરું કરવા માટે નાવમાં આશ્રમ તૈયાર કર્યો.
નાનાપુષ્પફલૈર્વૃક્ષૈઃ કૃત્રિમૈરુપશોભિતૈઃ। નાનાગુલ્મલતોપેતૈઃ સ્વાદુકામફલપ્રદૈઃ
એ આશ્રમ વિવિધ રંગીન ફૂલો અને ફળો ધરાવતા બનાવટના વૃક્ષો, અને મીઠાં તથા મનગમતા ફળ આપતી લતાવૃક્ષો અને ઝાડીઓથી શોભાયમાન હતો.
અતીવ રમણીયં તદતીવ ચ મનોહરમ્। ચક્રે નાવ્યાશ્રમં રમ્યમદ્ભુતોપમદેર્શનમ્
એ નાવમાં બનાવેલો આશ્રમ ખૂબ જ મનોહર અને આકર્ષક હતો, જોવામાં અદ્ભુત લાગતો હતો.
તતો નિવધ્ય સા નાવમદૂરે કાશ્યપાશ્રમાત્। ચારયામાસ પુરુષૈર્વિહારં તસ્ય વૈ મુનેઃ
પછી એ સ્ત્રીએ નાવને કશ્યપના આશ્રમથી થોડું દૂર બાંધી અને પોતાના માણસો દ્વારા એ ઋષિ માટે રમણીઓની વ્યવસ્થા કરાવી.
તતો દુહિતરં વેશ્યાં સમાધાયેતિકાર્યતામ્। દૃષ્ટ્વાઽન્તરં કાશય્પસ્ય પ્રાહિણોદ્બુદ્ધિસંમતામ્
પછી તેણે એક વેશ્યાને કામ સમજાવી, કશ્યપના આશ્રમમાં યોગ્ય અવસર જોઈ, બુદ્ધિશાળી એ સ્ત્રીને ત્યાં મોકલી.