તપસો યઃ પ્રભાવેન વર્ષયામાસ વાસવમ્। અનાવૃષ્ઠ્યાં ભયાદ્યસ્ય વવર્ષ બલવૃત્રહા
તેણે પોતાની તપસ્યાની શક્તિથી ઇન્દ્રને વરસાદ પાડવા માટે મજબૂર કર્યો; અનાવૃષ્ટિના ભયથી વજ્રધારી ઇન્દ્રે વરસાદ વરસાવ્યો.
મૃગ્યાં જાતઃ સ તેજસ્વી કાશ્યપસ્ય સુતઃ પ્રભુઃ। વિષયે લોમપાદસ્ય યશ્ચકારાદ્ભુતં મહત્
મૃગોમાં જન્મેલો, તેજસ્વી કશ્યપપુત્ર ઋષ્યશૃંગે લોમપાદના રાજ્યમાં એક મહાન અદ્ભુત કાર્ય કર્યું.
નિર્વર્તિતેષુ સસ્યેષુ યસ્મૈ શાન્તાં દદૌ નૃપઃ। લોમપાદો દુહિતરં સાવિત્રીં સવિતા યથા
જ્યારે પાક તૈયાર થયા, ત્યારે રાજા લોમપાદે પોતાની દીકરી શાંતા, જેમ સવિતા એ સાવિત્રીને આપી હતી તેમ, ઋષ્યશૃંગને આપી.
ઋશ્યશૃઙ્ગઃ કથં મૃગ્યામુત્પન્નઃ કાશ્યપાત્મજઃ। વિરુદ્ધયોનિસંસર્ગઃ કથં ચ તપસા યુતઃ
કશ્યપપુત્ર ઋષ્યશૃંગ મૃગોમાં કેવી રીતે જન્મ્યો? વિપરીત યોનિમાં જન્મીને પણ તેણે કેવી રીતે તપસ્યા પ્રાપ્ત કરી?
કિમર્થં ચ ભયાચ્છક્રસ્તસ્ય બાલસ્ય ધીમતઃ। અનાવૃષ્ટ્યાં પ્રવૃત્તાયાં વવર્ષ બલવૃત્રહા
એ વિદ્વાન બાળક માટે, ઇન્દ્રે કયા કારણથી ભયવશ થઈ અનાવૃષ્ટિમાં વરસાદ વરસાવ્યો?
કથંરૂપા ચ સા શાન્તા રાજપુત્રી પતિવ્રતા। લોભયામાસ યા ચેતો મૃગભૂસ્ય તસ્ય વૈ
રાજકન્યા અને પતિવ્રતા શાંતા કેવી હતી, જેણે મૃગોમાં જન્મેલા ઋષ્યશૃંગનું મન આકર્ષ્યું?
લોમપાદશ્ચ રાજર્ષિર્યદાઽશ્રૂયત ધાર્મિકઃ। કથં વૈ વિષયે તસ્ય નાવર્ષત્પાકશાસનઃ
ધર્મનિષ્ઠ રાજર્ષિ લોમપાદે કેવી રીતે જાણ્યું કે તેના રાજ્યમાં ઇન્દ્રે વરસાદ અટકાવ્યો છે?
એતન્મે ભગવન્સર્વં વિસ્તરેણ યથાતથમ્। વક્તુમર્હસિ શુશ્રૂષોર્ઋશ્યશૃઙ્ગસ્ ચેષ્ટિતમ્
હે ભગવન, હું ઋષ્યશૃંગના કાર્યો સાંભળવા ઇચ્છું છું; કૃપા કરીને આ બધું વિગતે અને સાચું મને કહો.
વિભાણ્ડકસ્ય બ્રહ્મર્ષેસ્તપસા ભાવિતાત્મનઃ। અમોઘવીર્યસ્ય સતઃ પ્રજાપતિસમદ્યુતેઃ
વિભાંડક નામના મહાન ઋષિ, જેમણે તપસ્યા દ્વારા પોતાનું મન શુદ્ધ કર્યું હતું, જેમની શક્તિ કદી નિષ્ફળ ન જતી અને જેમની તેજસ્વિતા પ્રજાપતિ જેવી હતી—
શૃણુ પુત્રો યથા જાત ઋશ્યશૃઙ્ગઃ પ્રતાપવાન્। મહાહ્રદે મહાતેજા બાલઃ સ્થવિરસંભતઃ
પુત્ર, સાંભળ કે કેવી રીતે મહાશક્તિશાળી ઋષ્યશૃંગ મહાસરોમાં જન્મ્યા, અને એક વૃદ્ધના હાથમાં બાળપણથી જ તેમની ઉછેર થઈ.
મહાહ્રદં સમાસાદ્ય કાશ્યપસ્તપસિ સ્થિતઃ। દીર્ઘકાલં રિશ્રાન્ત ઋષિર્દેવર્ષિસંમિતઃ
કશ્યપ વંશના એ ઋષિ, જે તપમાં સ્થિર હતા, મહાસર પાસે લાંબા સમય સુધી રહેતા રહ્યા, કદી થાક્યા નહીં અને દેવતુલ્ય ઋષિ તરીકે માન પામ્યા.
તસ્ય રેતઃ પ્રચસ્કન્દ દૃષ્ટ્વાઽપ્સરસમુર્વશીમ્। અપ્સૂપસ્પૃશતો રાજન્મૃગી તચ્ચાપિબત્તદા। સહ તોયેન તૃષિતા ગર્ભિણી ચાભવત્તતઃ
એ સમયે, રાજા, જ્યારે વિભાંડક ઋષિએ અપ્સરા ઉર્વશીને જોયા અને પાણીમાં હાથ ધોયા, ત્યારે તેમનું બીજ પાણીમાં પડ્યું. તરસી એક હરણીએ એ પાણી પીધું અને એથી તે ગર્ભવતી થઈ.
સા પુરોક્તા ભગવતા બ્રહ્મણા લોકકર્તૃણા। દેવકન્યા મૃગી ભૂત્વા મુનિં સૂય વિમોક્ષ્યસે
એ દેવકન્યા, જેને સૃષ્ટિના સર્જક ભગવાન બ્રહ્માએ પહેલેથી કહ્યું હતું કે, 'તું હરણી બનીને જન્મીશ અને ઋષિના પુત્રને જન્મ આપશે.'
અમોઘત્વાદ્વિધેશ્ચૈવ ભાવિત્વાદ્દૈવનિર્મિતાત્। તસ્યાં મૃગ્યાં સમભવત્તસ્વ પુત્રો મહાનૃષિઃ। ઋશ્યશૃઙ્ગસ્તપોનિત્યો વન એવાભ્યવર્ધત
નિયતિ અચૂક હોવાથી અને એ હરણી દેવશક્તિથી બનેલી હોવાથી, એમાંથી મહાન ઋષ્યશૃંગ જન્મ્યા, જે હંમેશા તપમાં તત્પર રહ્યા અને જંગલમાં જ ઉછર્યા.
તસ્ય શૃઙ્ગં શિરસિ વૈ રાજન્નાસીન્મહાત્મનઃ। તેનર્શ્યશૃઙ્ગ ઇત્યેવં તદા સ પ્રથિતોઽભવત્
રાજા, એ મહાન આત્માના માથા પર શૃંગ હતું, એટલે તેને ઋષ્યશૃંગ કહેવામાં આવ્યા અને એ નામથી તેઓ પ્રસિદ્ધ થયા.
ન તેન દૃષ્ટપૂર્વોઽન્યઃ પિતુરન્યત્રમાનુષઃ। તસ્માત્તસ્ય મનો નિત્યં બ્રહ્મચર્યેઽભવન્નૃપ
તેમણે પોતાના પિતા સિવાય બીજું કોઈ માનવ કદી જોયું નહોતું; તેથી, રાજા, તેમનું મન હંમેશા બ્રહ્મચર્યમાં સ્થિર રહ્યું.
એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ સખા દશરશસ્ય વૈ। કલોમપાદ ઇતિખ્યાતો હ્યઙ્ગાનામીશ્વરોઽભવત્
એ જ સમયે, દશરથના મિત્ર કલ્મષપાદ નામે પ્રસિદ્ધ વ્યક્તિ અંગ દેશનો રાજા બન્યો.
તેન કામઃ કૃતો મિથ્યા બ્રાહ્મણેભ્ય ઇતિ શ્રુતિઃ। `દૈવોપહતસત્ત્વેન ધર્મજ્ઞેનાપિ ભારત'। સ બ્રાહ્મણૈઃ પરિત્યક્તસ્તદા ભરતસત્તમ
કહવામાં આવે છે કે, ભાગ્યના પ્રભાવથી, ધર્મ જાણતા હોવા છતાં, એ રાજાએ બ્રાહ્મણો સામે અયોગ્ય વર્તન કર્યું; તેથી, ભરતશ્રેષ્ઠ, બ્રાહ્મણોએ તેને ત્યજી દીધો.
પુરોહિતાપચારાચ્ચ તસ્ય રાજ્ઞો યદચ્છયા। ન વવર્ષ સહસ્રાક્ષસ્તતોઽપીડ્યન્ત વૈ પ્રજાઃ
પુરોહિત સાથેના અપમાનને કારણે, રાજા, ઇન્દ્રે વરસાદ રોકી દીધો અને પ્રજાઓ ભારે દુઃખી થઈ.
સ બ્રાહ્મણાન્પર્યપૃચ્છત્તપોયુક્તાન્મનીષિણઃ। પ્રવર્ષણે સુરેન્દ્રસ્ય સમર્થાન્પૃથિવીપતે
પછી એ રાજાએ તપમાં તત્પર અને વિદ્વાન બ્રાહ્મણોને પૂછ્યું કે, દેવરાજ ઇન્દ્ર પાસેથી વરસાદ લાવવાની શક્તિ કોની પાસે છે.
કથં પ્રવર્ષેત્પર્જન્ય ઉપાયઃ પરિમૃશ્યતામ્। તમૂચુશ્ચોદિતાસ્તે તુ સ્વમતાનિ મનીષિણઃ
'કેવી રીતે મેઘો વરસાદ વરસાવે?' આવું કહીને ઉપાય વિચારવા કહ્યું. ત્યારે વિદ્વાનોને પ્રેરણા મળતાં, દરેકે પોતપોતાનું મત જણાવ્યું.
તત્ર ત્વેકો રમુનિવરસ્તં રાજાનમુવાચ હ। કુપિતાસ્તવ રાજેન્દ્ર બ્રાહ્મણા નિષ્કૃતિં ચર
તેમા એક મહાન ઋષિએ રાજાને કહ્યું, 'રાજાધિરાજ, બ્રાહ્મણો તારા પર રોષે છે; તું પ્રાયશ્ચિત્ત કર.'
ઋશ્યશૃઙ્ગં મુનિસુતમાનયસ્વ ચ પાર્થિવ। ઐણેયમનભિજ્ઞં ચ નારીણામાર્જવે રતમ્
'પાર્થિવ, તું ઋષ્યશૃંગ નામના ઋષિપુત્રને લાવ, જે હરણ જેવા છે, સ્ત્રીઓથી અજાણ છે અને નિર્દોષતામાં રત છે.'
સ ચેદવતરેદ્રાજન્વિષયં તે મહાતપાઃ। સદ્યઃ પ્રવર્ષેત્પર્જન્ય ઇતિ મે નાસ્તિ સંશયઃ
'રાજા, જો એ મહાન તપસ્વી તારા રાજ્યમાં પગ મૂકશે, તો તરત જ મેઘો વરસાદ વરસાવશે—મને એમાં કોઈ શંકા નથી.'
એતચ્છ્રુત્વા વચો રાજન્કૃત્વા નિષ્કૃતિમાત્મનઃ। સ ગત્વા પુનરાગચ્છત્પ્રસન્નેષુ દ્વિજાતિષુ
આ શબ્દો સાંભળીને રાજાએ પોતાનું પ્રાયશ્ચિત્ત કર્યું અને પછી, જ્યારે બ્રાહ્મણો પ્રસન્ન થયા, ત્યારે ફરી પાછા આવ્યા.
રાજાનમાગતં જ્ઞાત્વા પ્રતિસંજગૃહુઃ પ્રજાઃ। `સ ચ તા પ્રતિજગ્રાહ પિતેવ હિતકૃત્સદા
જ્યારે પ્રજાએ જાણ્યું કે રાજા પાછા આવ્યા છે, ત્યારે સૌએ આનંદથી તેમનું સ્વાગત કર્યું; અને રાજાએ પણ હંમેશા પિતાની જેમ તેમનું કલ્યાણ ઇચ્છીને તેમને સ્વીકાર્યા.
તતોઽઙ્ગપતિરાહૂય સચિવાન્મન્ત્રકોવિદાન્। ઋશ્યશૃઙ્ગાગમે યત્નમકરોન્મન્ત્રનિશ્ચયે
પછી અંંગદેશના રાજાએ પોતાના સલાહકારોને બોલાવ્યા, જે સલાહ આપવામાં કુશળ હતા, અને ઋષ્યશૃઙ્ગના આગમન પર શું કરવું તે નક્કી કરવા માટે પૂરું પ્રયત્ન કર્યો.
સોઽધ્યગચ્છદુપાયં તુ તૈરમાત્યૈઃ સહાચ્યુતઃ। શાસ્ત્રજ્ઞૈરલમર્થજ્ઞૌર્નીત્યાં ચ પરિનિષ્ઠિતૈઃ
એ રાજાએ શાસ્ત્રજ્ઞાની, કામકાજમાં પંડિત અને રાજનીતિમાં નિષ્ણાત એવા પોતાના બુદ્ધિશાળી મંત્રીઓ સાથે મળી યોગ્ય ઉપાય શોધી કાઢ્યો.
તતશ્ચાનાયયામાસ વારમુખ્યા મહીપતિઃ। વેશ્યાઃ સર્વત્રનિષ્ણાતાસ્તા ઉવાચ સ પાર્થિવઃ
પછી રાજાએ દેશની શ્રેષ્ઠ વેશ્યાઓને બોલાવ્યાં, જે દરેક રીતે નિપુણ હતી, અને તેમને કહ્યું.
ઋશ્યશૃઙ્ગમૃષેઃ પુત્રમાનયધ્વમુપાયતઃ। લોભયિત્વાઽભિવિશ્ચાસ્ય વિષયં મમ શોભનાઃ
તમે કોઈક રીતે ઋષ્યશૃઙ્ગ ઋષિના પુત્રને અહીં લાવો, તેને લલચાવો અને મારા રાજ્યની સુંદરતા અને આનંદો બતાવો.