નાસ્મિન્કુલે જાતુ બભૂવ રાજા યો ન પ્રજાનાં પ્રિયકૃત્પ્રિયશ્ચ। વિશેષતઃ પ્રેક્ષ્ય પિતામહાનાં વૃત્તં મહદ્વૃત્તપરાયણાનામ્
આ વંશમાં ક્યારેય એવો રાજા થયો નથી, જે પ્રજાને પ્રિય અને આનંદદાયક ન રહ્યો હોય, ખાસ કરીને આપણા પિતામહોનું મહાન અને સદ્ગુણયુક્ત વર્તન જોતા.
કથં નિધનમાપન્નઃ પિતા મમ તથાવિધઃ। આચક્ષધ્વં યથાવન્મે શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ
મારા પિતા, એવા મહાન પુરુષ, તેમનો અંત કેવી રીતે આવ્યો? કૃપા કરીને મને સાચી અને વિગતવાર વાત કહો, હું બધું જાણવું ઇચ્છું છું.
એવં સંચોદિતા રાજ્ઞા મન્ત્રિણસ્તે નરાધિપમ્। ઊચુઃ સર્વે યથાવૃત્તં રાજ્ઞઃ પ્રિયહિતૈષિણઃ
પછી રાજાએ આમ પૂછતાં, તમારા મંત્રીઓ, રાજાના હિત અને પ્રીતિ ઇચ્છતા, બધાએ જેવું બન્યું હતું તેમ કહી સંભળાવ્યું.
સ રાજા પૃથિવીપાલઃ સર્વશસ્ત્રભૃતાં વરઃ। બભૂવ મૃગયાશીલસ્તવ રાજન્પિતા સદા
એ રાજા, પૃથ્વીના રક્ષક અને બધા યોદ્ધાઓમાં શ્રેષ્ઠ, તમારા પિતા હંમેશાં શિકારમાં રુચિ ધરાવતા હતા.
યથા પાણ્ડુર્મહાબાહુર્ધનુર્ધરવરો યુધિ। અસ્માસ્વાસજ્ય સર્વાણિ રાજકાર્યાણ્યશેષતઃ
જેમ પાંડુ, બલવાન ભુજાવાળો અને યુદ્ધમાં શ્રેષ્ઠ ધનુર્ધર, રાજકામની બધી જવાબદારીઓ અમને સોંપી દેતો હતો—
સ કદાચિદ્વનગતો મૃગં વિવ્યાધ પત્રિણા। વિદ્ધ્વા ચાન્વસરત્તૂર્ણં તં મૃગં ગહને વને
એમ એક વખત, જંગલમાં જઈ, તેણે બાણથી એક હરણને ઘાયલ કર્યું; પછી, તે હરણને ઘાયલ કરીને, જંગલના ઘન અંધારામાં ઝડપથી તેની પાછળ દોડ્યો.
પદાતિર્બદ્ધનિસ્ત્રિંશસ્તતાયુધકલાપવાન્। ન ચાસસાદ ગહને મૃગં નષ્ટં પિતા તવ
પદયાત્રા કરતા, કમરે તલવાર બાંધેલી અને ધનુષ્ય-તૂણીર સાથે, તમારા પિતા એ ઘન જંગલમાં તે ગુમ થયેલ હરણને શોધી ન શક્યા.
પરિશ્રાન્તો વયસ્થશ્ચ ષષ્ટિવર્ષો જરાન્વિતઃ। ક્ષુધિતઃ સ મહારણ્યે દદર્શ મુનિસત્તમમ્
વયથી થાકેલા, સાઠ વર્ષના, વૃદ્ધાવસ્થાથી દુર્બળ અને ભૂખ્યા, તેઓએ એ વિશાળ જંગલમાં એક ઉત્તમ ઋષિને જોયા.
સ તં પપ્રચ્છ રાજેન્દ્રો મુનિં મૌનવ્રતે સ્થિતમ્। ન ચ કિંચિદુવાચેદં પૃષ્ટોઽપિ સમુનિસ્તદા
પછી રાજાએ, જે મનુષ્યોમાં રાજા હતો, એ મૌનવ્રત ધારણ કરનાર ઋષિને પ્રશ્ન કર્યો; પણ ઋષિએ, પૂછ્યા છતાં, કંઈ જ જવાબ આપ્યો નહીં.
તતો રાજા ક્ષુચ્છ્રમાર્તસ્તં મુનિં સ્થાણુવત્સ્થિતમ્। મૌનવ્રતધરં શાન્તં સદ્યો મન્યુવશં ગતઃ
પછી રાજા, ભૂખ અને થાકથી પીડાઈને, એ ઋષિને સ્થિર ઊભેલા, શાંત અને મૌન જોઈ, અચાનક ગુસ્સે આવી ગયા.
ન બુબોધ ચ તં રાજા મૌનવ્રતધરં મુનિમ્। સ તં ક્રોધસમાવિષ્ટો ધર્ષયામાસ તે પિતા
રાજા એ સમજ્યા નહીં કે ઋષિ મૌનવ્રત પાળે છે; ગુસ્સાથી ભરાઈ, તમારા પિતાએ તેમને અપમાનિત કર્યા.
મૃતં સર્પં ધનુષ્કોટ્યા સમુત્ક્ષિપ્ય ધરાતલાત્। તસ્ય શુદ્ધાત્મનઃ પ્રાદાત્સ્કન્ધે ભરતસત્તમ
પછી, જમીન પરથી મરી ગયેલું સાપ ધનુષ્યની ટોચથી ઉંચકીને, એ નિર્દોષ ઋષિના ખભા પર મૂકી દીધું, હે ભરતવંશી શ્રેષ્ઠ.
ન ચોવાચ સ મેધાવી તમથો સાધ્વસાધુ વા। તસ્થૌ તથૈવ ચાક્રુદ્ધઃ સર્પં સ્કન્ધેન ધારયન્
એ વિદ્વાન ઋષિએ કંઈ બોલ્યા નહીં, કે એ સારું કે ખરાબ એવું પણ કહ્યું નહીં; તેઓ એ જ રીતે શાંત અને ગુસ્સા વિના, ખભા પર સાપ રાખીને ઊભા રહ્યા.
તતઃ સ રાજા રાજેન્દ્ર સ્કન્ધે તસ્ય ભુજંગમમ્। મુનેઃ ક્ષુત્ક્ષામ આસજ્ય સ્વપુરં પ્રયયૌ પુનઃ
પછી એ રાજાએ, હે રાજાધિરાજ, ઋષિના ખભા પર સાપ મૂકી, પોતાનાં શહેરમાં પાછા ફરી ગયા.
ઋષેસ્તસ્ય તુ પુત્રોઽભૂદ્ગતિ જાતો મહાયશાઃ। શૃઙ્ગી નામ મહાતેજાસ્તિગ્મવીર્યોઽતિકોપનઃ
એ ઋષિને એક પુત્ર હતો, ગતિ નામે, જે મહાન યશસ્વી, પ્રખર તેજવાળો, તીવ્ર શક્તિ ધરાવતો અને બહુ ગુસ્સાવાળો હતો.
બ્રહ્માણં સમુપાગમ્ય મુનિઃ પૂજાં ચકાર હ। સોઽનુજ્ઞાતસ્તતસ્તત્ર શૃઙ્ગી શુશ્રાવ તં તદા
ઋષિએ બ્રહ્માને મળીને પૂજા કરી; પછી તેમની પરવાનગીથી, એ સમયે શ્રૃંગી એ ઘટના વિશે જાણ્યું.
સખ્યુઃ સકાશાત્પિતરં પિત્રા તે ધર્ષિતં પુરા। મૃતં સર્પં સમાસક્તં સ્થાણુભૂતસ્ય તસ્ય તમ્
રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, તારા મિત્રના પિતાએ તારા પિતાને બહુ પહેલાં અપમાન આપ્યું હતું, જ્યારે તારો પિતા સ્થિર ઊભા હતા અને તેમના ઉપર મરેલો સાપ મૂકવામાં આવ્યો હતો.
વહન્તં રાજશાર્દૂલ સ્કન્ધેનાનપકારિણમ્। તપસ્વિનમતીવાથ તં મુનિપ્રવરં નૃપ
હે રાજાશારદૂલ, તે મહાન ઋષિ, જે નિર્દોષ હતા, તેમના ખભા પર મરેલો સાપ લઈ જતા હતા.
જિતેન્દ્રિયં વિશુદ્ધં ચ સ્થિતં કર્મણ્યથાદ્ભુતમ્। તપસા દ્યોતિતાત્માનં સ્વેષ્વઙ્ગેષુ યતં તદા
તે સમયે તેઓ ઇન્દ્રિયોને જીતનારા, શુદ્ધ, આશ્ચર્યજનક કાર્યોમાં સ્થિર, તપથી તેજસ્વી અને પોતાના અંગોમાં સંયમ ધરાવતા હતા.
શુભાચારં શુભકથં સુસ્થિતં તમલોલુપમ્। અક્ષુદ્રમનસૂયં ચ વૃદ્ધં મૌનવ્રતે સ્થિતમ્। શરણ્યં સર્વભૂતાનાં પિત્રા વિનિકૃતં તવ
તેઓ સારા વર્તનવાળા, શુભ વાતો બોલનારા, સ્થિર, લોભરહિત, નાનામનના કે ઈર્ષાળુ નહોતા, વૃદ્ધ અને મૌનવ્રત પાળતા, સર્વ જીવો માટે આશ્રયરૂપ હતા—તારા પિતાએ તેમ છતાં તેમને દુઃખ આપ્યું.
શશાપાથ મહાતેજાઃ પિતરં તે રુષાન્વિતઃ। ઋષેઃ પુત્રો મહાતેજા બાલોઽપિ સ્થવિરદ્યુતિઃ
પછી, ગુસ્સાથી ભરેલા અને તેજસ્વી એવા ઋષિપુત્રે, જે ઉમરથી બાળપણમાં પણ વૃદ્ધ જેવું તેજ ધરાવતા હતા, તારા પિતાને શાપ આપ્યો.
સ ક્ષિપ્રમુદકં સ્પૃષ્ટ્વા રોષાદિદમુવાચ હ। પિતરં તેઽભિસન્ધાય તેજસા પ્રજ્વલન્નિવ
તેમણે તરત જ પાણી સ્પર્શ કરીને, ગુસ્સામાં તેજથી પ્રજ્વલિત થઈ, તારા પિતાને ઉદ્દેશીને આ શબ્દો કહ્યા.
અનાગસિ ગુરૌ યો મે મૃતં સર્પવાસૃજત્। તં નાગસ્તક્ષકઃ ક્રુદ્ધસ્તેજસા પ્રદહિષ્યતિ
જે વ્યક્તિએ મારા નિર્દોષ અને પૂજનીય પિતાજી પર મરેલો સાપ મૂક્યો છે, તેને ક્રોધિત તક્ષક નામનો સાપ પોતાના અગ્નિ સમાન તેજથી ભસ્મ કરી દેશે.
આશીવિષસ્તિગ્મતેજા મદ્વાક્યબલચોદિતઃ। સપ્તરાત્રાદિતઃ પાપં પશ્ય મે તપસો બલમ્
મારા શબ્દોની શક્તિથી પ્રેરિત, ભયાનક વિષ ધરાવતો તક્ષક સાપ સાતમા દિવસે તપની શક્તિ બતાવશે—આ જોઈ લે.
ઇત્યુક્ત્વા પ્રયયૌ તત્ર પિતા યત્રાઽસ્ય સોઽભવત્। દૃષ્ટ્વા ચ પિતરં તસ્મૈ તં શાપં પ્રત્યવેદયત્
આ રીતે કહીને, તે ત્યાં ગયો જ્યાં તેના પિતા હતા અને તેમને મળીને પોતે આપેલો શાપ બધું કહી સંભળાવ્યું.
સ ચાપિ મુનિશાર્દૂલઃ પ્રેરયામાસ તે પિતુઃ। શિષ્યં ગૌરમુખં નામ શીલવન્તં ગુણાન્વિતમ્
અને તે મહાન ઋષિએ તારા પિતાના શિષ્ય, ગૌરમુખ નામના સદગુણવાળા અને સદાચાર ધરાવનારને મોકલ્યા.
આચખ્યૌં સત્ત્વ વિશ્રાન્તો રાજ્ઞઃ સર્વમશેષતઃ। શપ્તોઽસિ મમ પુત્રેણ યત્તો ભવ મહીપતે
તે શાંત અને સ્થિર મનવાળા શિષ્યે રાજાને બધું વિગતે કહીને જણાવ્યું: 'મારા પુત્ર દ્વારા તને શાપ મળ્યો છે—હવે સાવધાન રહે, રાજન!'
તક્ષકસ્ત્વાં મહારાજ તેજસાઽસૌ દહિષ્યતિ। શ્રુત્વા ચ તદ્વચો ઘોરં પિતા તે જનમેજય
'મહારાજ, તક્ષક તને પોતાના તેજથી ભસ્મ કરી દેશે.' એ ભયાનક વચન સાંભળીને, તારો પિતા જનમેજય—
યત્તોઽભવત્પરિત્રસ્તસ્તક્ષકાત્પન્નગોત્તમાત્। તતસ્તસ્મિંસ્તુ દિવસે સપ્તમે સમુપસ્થિતે
તક્ષક નામના મહાન સાપથી ડરીને અને સાવધાન બનીને રહેવા લાગ્યા. પછી, જ્યારે સાતમો દિવસ આવ્યો—
રાજ્ઞઃ સમીપં બ્રહ્મર્ષિઃ કાશ્યપો ગન્તુમૈચ્છત। તં દદર્શાથ નાગેન્દ્રસ્તક્ષકઃ [https://vedastudy.wixsite.com/puranastudy/%E0%A4%A4%E0%A4%95-%E0%A4%B7%E0%A4%95 તક્ષકોપરિ ટિપ્પણી] કાશ્યપં તદા
એ સમયે કાશ્યપ નામના બ્રહ્મર્ષિ રાજા પાસે જવા ઇચ્છતા હતા. ત્યારે જ તક્ષક નામના સાપરાજાએ કાશ્યપને જોયા.