વધ્યમાનાસ્તદા લોકાઃ સાગરૈર્મન્દબુદ્ધિભિઃ। બ્રહ્માણં શરણં જગ્મુઃ સહિતાઃ સર્વદૈવતૈઃ
તે સમયે, સાગરનાં મૂર્ખ પુત્રોએ લોકો પર અત્યાચાર કર્યો ત્યારે બધા લોકો અને દેવતાઓએ બ્રહ્માજી પાસે આશરો લીધો.
તાનુવાચ મહાભાગઃ સર્વલોકપિતામહઃ। ગચ્છધ્વં ત્રિદશાઃ સર્વે લોકૈઃ સાર્ધં યથાગતમ્
બધા લોકોએ અને દેવોએ આવ્યા તેમ જ પાછા જાવો, એમ સર્વલોકના પિતામહ બ્રહ્માજીએ તેમને કહ્યું.
નાતિદીર્ઘેણ કાલેન સાગરાણાં ક્ષયો મહાન્। વિષ્યતિ મહાઘોરઃ સ્વકૃતૈઃ કર્મભિઃ સુરાઃ
થોડા જ સમયમાં સાગરનાં પુત્રો પર મોટું વિનાશ આવશે; દેવો, એમના પોતાના કર્મોથી જ એ ભયાનક દુઃખ આવશે.
એવમુક્તાસ્તુ તે દેવા લોકાશ્ મનુજેશ્વર। પિતામહમનુજ્ઞાપ્ય વિપ્રજગ્મુર્યથાગતમ્
હવે, મનુષ્યોના રાજા, પિતામહની આજ્ઞા લઈને દેવો અને લોકો જેમ આવ્યા હતા તેમ પાછા ગયા.
તતઃ કાલે બહુતિથે વ્યતીતે ભરતર્ષભ। દીક્ષિતઃ સગરો રાજા હયમેધેન વીર્યવાન્
પછી, ઘણો સમય વીતી ગયો ત્યારે, ભરતકુલના શ્રેષ્ઠ રાજા સાગરે દિક્ષા લઈને અને બળવાન બની, અશ્વમેઘ યજ્ઞ શરૂ કર્યો.
તસ્યાશ્વો વ્યચરદ્ભૂમિં પુત્રૈઃ સુપરિરક્ષિતઃ। `સર્વૈરેવ મહોત્સાહૈઃ સ્વચ્છન્દપ્રચરો નૃપ
રાજાના ઘોડાને તેના પુત્રોએ ખૂબ ઉત્સાહથી અને સારી રીતે રક્ષા કરી, એ ઘોડો સ્વેચ્છાએ આખી ધરતી પર ફરતો રહ્યો.
સમુદ્રં સ સમાસાદ્ય નિસ્તોયં ભીમદર્શનમ્। રક્ષ્યમાણઃ પ્રયત્નેન તત્રૈવાન્તરધીયત
ઘોડો જ્યારે ભયાનક અને સુકાઈ ગયેલા સમુદ્ર પાસે પહોંચ્યો, ત્યારે ભલે પુત્રોએ કાળજીપૂર્વક રક્ષા કરી, ત્યાં જ એ અદૃશ્ય થયો.
તતસ્તે સાગરાસ્તાત હૃતં મત્વા હયોત્તમમ્। આગમ્ય પિતુરાચખ્યુરદૃશ્યં તુરગં હૃતમ્। તેનોક્તા દિક્ષુ સર્વાસુ પુત્રા માર્ગત વાજિનમ્
પછી, પિતા, સાગરના પુત્રોએ માન્યું કે શ્રેષ્ઠ ઘોડો કોઈએ ચોરી લીધો છે, તેઓ પાછા આવી પિતાને કહ્યું કે ઘોડો ક્યાંય દેખાતો નથી. પિતાએ કહ્યું: 'બધા દિશામાં જઈને ઘોડો શોધો.'
તતસ્તે પિતુરાજ્ઞાય દિક્ષુ સર્વાસુ તં હયમ્। અમાર્ગન્ત મહારાજ સર્વંચ પૃથિવીતલમ્
પછી, મહારાજ, પિતાની આજ્ઞા માનીને સાગરના પુત્રોએ આખી ધરતી અને બધાં દિશામાં ઘોડો શોધવા લાગ્યા.
તતસ્તે સાગરાઃ સર્વે સમુપેત્ય પરસ્પરમ્। નાધ્યગચ્છન્ત તુરગમશ્વહર્તારમેવ ચ
બધા સાગરના પુત્રો ભેગા થયા, પણ તેમને ઘોડો કે તેને લઈ જનાર કોઈ મળ્યો નહીં.
આગમ્ય પિતરં ચોચુસ્તતઃ પ્રાઞ્જલયોઽગ્રતઃ
પછી તેઓ પિતાજી પાસે આવ્યા અને હાથ જોડીને તેમની સામે ઊભા રહીને વાત કરી.
સસમુદ્રવનદ્વીપા સનદીનદકન્દરા। સપર્વતવનોદ્દેશા નિખિલેન મહી નૃપ
રાજા, અમે આખી ધરતી—સમુદ્ર, જંગલ, ટાપુ, નદીઓ, ખીણો, પર્વતો અને જંગલવાળા પ્રદેશો—બધી જગ્યાએ શોધી કાઢી છે.
અસ્માભિર્વિચિતા રાજઞ્શાસનાત્તવ પાર્થિવ। ન ચાશ્વમધિગચ્છામો નાશ્વહર્તારમેવ ચ
રાજા, આપની આજ્ઞાથી અમે બધે શોધ્યું, પણ અમને ઘોડો કે તેને લઈ જનાર ક્યાંય મળ્યા નથી.
શ્રુત્વા તુ વચનં તેષાં સ રાજા ક્રોધમૂર્ચિતઃ। ઉવાચ વચનં સર્વાંસ્તદા દૈવવશાન્નૃપ
તેમના શબ્દો સાંભળીને રાજા ગુસ્સાથી ભરાઈ ગયા અને ભાગ્યના વશમાં આવીને બધાને કહ્યું.
અનાગમાય ગચ્છધ્વં ભૂયો માર્ગત વાજિનમ્। યાજ્ઞીયં તં વિનાહ્યશ્વં નાગન્તવ્યં હિ પુત્રકાઃ
પુત્રો, ફરીથી જાઓ અને ઘોડો શોધો; યજ્ઞ માટેનો ઘોડો મળ્યા વિના પાછા ન આવશો.
પ્રતિગૃહ્ય તુ સંદેશં પિતુસ્તે સગરાત્મજાઃ। ભૂય એવ મહીં કૃત્સ્નાં વિચેતુમુપચક્રમુઃ
પિતાની આજ્ઞા મેળવીને, સાગરના પુત્રોએ ફરી એકવાર આખી ધરતી શોધવાનું શરૂ કર્યું.
અથાપશ્યન્ત તે વીરાઃ પૃથિવીમવદારિતામ્। `સમુદ્રે પૃથિવીપાલ પદં માર્ગં ચ વાજિનઃ
પછી એ વીરોએ ધરતી ફાટી ગઈ છે એવું જોયું, અને ધરતીના રક્ષક, સમુદ્રમાં ઘોડાની પગલીઓ અને રસ્તો શોધી કાઢ્યો.
સમાસાદ્ય બિલં તચ્ચાપ્યખનન્સગરાત્મજાઃ। કુદ્દાલૈર્મુસલૈશ્ચૈવ સમુદ્રં યત્નમાસ્થિતાઃ
પછી સાગરના પુત્રોએ એ બિલ સુધી પહોંચી, અને કुदાળી અને મુસળ વડે સમુદ્રમાં મહેનતથી ખોદવાનું શરૂ કર્યું.
સ ખન્યમાનઃ સહિતૈઃ સાગરૈર્વરુણાલયઃ। અગચ્છત્પરમામાર્તિં દીર્યમાણઃ સમન્તતઃ
જ્યારે વરુણનું નિવાસસ્થાન સાગરો સાથે ખોદવામાં આવતું હતું, ત્યારે ચારે બાજુથી ફાટીને તે ભારે દુઃખમાં પડી ગયું.
અસુરોરગરક્ષાંસિ સત્વાનિ વિવિધાનિ ચ। આર્તનાદમકુર્વન્ત વધ્યમાનાનિ સાગરૈઃ
અસુરો, નાગો, રાક્ષસો અને અન્ય અનેક જીવજંતુઓ, સાગરપુત્રો દ્વારા મારાતા, પીડામાં ચીસો પાડવા લાગ્યા.
છિન્નશીર્ષા વિદેહાશ્ચ ભિન્નજાન્વસ્થિમસ્તકાઃ। પ્રાણિનઃ સમદૃશ્યન્ત શતશોથ સહસ્રશઃ
કાપેલા માથા, ધડ વગરના શરીરો અને તૂટી ગયેલા અંગો, સાંધા અને ખોપરીઓવાળા અનેક પ્રાણીઓ સૈંકડો અને હજારોની સંખ્યામાં જોવા મળ્યા.
એવં હિ ખનતાં તેષાં સમુદ્રં વરુણાલયમ્। વ્યતીતઃ સુમહાન્કાલો ન ચાશ્વઃ સમદૃશ્યત
આ રીતે જ્યારે તેઓ વરુણનું સાગર ખોદતા રહ્યા, ત્યારે ઘણો લાંબો સમય વીતી ગયો, પણ ઘોડો ક્યાંય દેખાયો નહીં.
તતઃ પૂર્વોત્તરે દેશે સમુદ્રસ્ય મહીપતે। વિદાર્ય પાતાલમથ સંક્રુદ્ધાઃ સગરાત્મજાઃ
પછી, રાજા, સાગરના પૂર્વોત્તર ભાગમાં, ક્રોધિત થયેલા સાગરપુત્રોએ પાતાળને ફાડી નાખ્યું.
અપશ્યન્ત હયં યત્ર વિચરન્તં મહીતલે। કપિલં ચ મહાત્માનં તેજોરાશિમનુત્તમમ્
ત્યાં તેમણે ધરતી પર ફરતો ઘોડો અને મહાન આત્મા, તેજથી ભરપૂર કપિલને જોયા.
તેજસા દીપ્યમાનં તુ જ્વાલાભિરિવ પાવકમ્। `દૃષ્ટ્વા હિ વિસ્મિતાઃ સર્વે બભૂવુઃ સગરાત્મજાઃ
તે તેજથી અગ્નિ જેવો પ્રગટતો હતો. તેને જોઈને બધા સાગરપુત્રો આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા.
*તેતં દૃષ્ટ્વા હયં રાજન્સંપ્રહૃષ્ટતનૂરુહાઃ। અનાદૃત્ મહાત્માનં કપિલં કાલચોદિતાઃ
રાજા, ઘોડો જોઈને તેમના શરીરે આનંદથી રોમાચંન થઇ ગયો; પણ સમયની પ્રેરણાથી તેઓ મહાત્મા કપિલને અવગણ્યા.
સંફુદ્ધાઃ સંપ્રધાવન્ત વાજિગ્રહણકાઙ્ક્ષિણઃ। તતઃ ક્રુદ્ધો મહારાજ કપિલો મુનિસત્તમઃ
ઉત્સાહિત થઈને, ઘોડાને પકડવાની ઇચ્છાથી તેઓ દોડી ગયા; ત્યારે, રાજા, મહાન ઋષિ કપિલ ગુસ્સે થઈ ગયા.
વાસુદેવેતિ યં પ્રાહુઃ કપિલં મુનિપુઙ્ગવમ્। સ ચક્ષુર્વિકતં કૃત્વા તેજસ્તેષુ સમુત્સૃજન્
જેનાં માટે લોકો 'વાસુદેવ' કહે છે, એવા મહાન ઋષિ કપિલે, તીવ્ર નજરથી જોઈ, પોતાનું તેજ તેમના ઉપર છોડી દીધું.
દદાહ સુમહાતેજા મન્દબુદ્ધીન્સ સાગરાન્। ષષ્ટિં રતાનિ સહસ્રાણિ યુગપન્મુનિસત્તમઃ
મહાન તેજસ્વી કપિલે, બૂદ્ધિહીન એવા સાગરપુત્રોના સાઠ હજારને એક સાથે પોતાના તેજથી ભસ્મ કરી નાખ્યા.
તાન્દૃષ્ટ્વા ભસ્મસાદ્ભૂતાન્નારદઃ સુમહાતપાઃ। સગરાન્તિકમાગત્ય તચ્ચ તસ્મૈ ન્યવેદયત્
તેમને ભસ્મ થયેલા જોઈ, મહાતપસ્વી નારદ સાગર પાસે ગયા અને બધું વર્ણવીને જણાવ્યું.