એતાવદુક્ત્વા વચનં મૈત્રાવરુણિરચ્યુતઃ। સમુદ્રમપિબત્ક્રુદ્ધઃ સર્વલોકસ્ય પશ્યતઃ
આવું કહીને અડગ મૈત્રાવરુણિ ઋષિ ક્રોધથી આખા લોકોએ જોતા જોતા સમુદ્ર પી ગયા.
પીયમાનં સમુદ્રં તં દૃષ્ટ્વા સેન્દ્રાસ્તદાઽમરાઃ। વિસ્મયં પરમં જગ્મુઃ સ્તુતિભિશ્ચાપ્યપૂજયન્
ત્યારે ઇન્દ્ર સહિત બધા દેવતાઓએ સમુદ્ર પી જવામાં અદ્ભુત આશ્ચર્ય અનુભવ્યું અને સ્તુતિઓથી તેમની પૂજા કરી.
ત્વં નસ્ત્રાતા વિધાતા ચ લોકાનાં લોકભાવન। ત્વત્પ્રસાદાત્સમુચ્છેદં ન ગચ્છેત્સામરં જગત્
હે લોકપાલ, તમે અમારા રક્ષક અને સર્જનહાર છો; તમારી કૃપાથી અમર દેવતાઓ સહિત જગત કદી નાશ પામે નહીં.
સ પૂજ્યમાનસ્ત્રિદશૈર્મહાત્મા ગન્ધર્વતૂર્યેષુ નદત્સુ સર્વશઃ। દિવ્યૈશ્ચ પુષ્પૈરવકીર્યમાણો મહાર્ણવં નિઃસલિલં ચકાર
ગાંધીર્વો ચારેય તરફ વાદ્યો વગાડતા અને દેવતાપુષ્પો વરસાવતા, મહાત્મા ઋષિને દેવતાઓએ પૂજ્યા અને તેમણે મહાસાગરને પાણી વિનાનું કરી દીધું.
દૃષ્ટ્વા કૃતંનિઃસલિલં મહાર્ણવં સુરાઃ સમસ્તાઃ પરમપ્રહૃષ્ટાઃ। ્રગૃહ્ય દિવ્યાનિવરાયુધાનિ તાન્દાનવાઞ્જઘ્રુરદીનસત્વાઃ
મહાસાગર સુકાઈ ગયો તે જોઈને બધા દેવતાઓ અત્યંત આનંદિત થયા; તેમણે પોતાના દિવ્ય શસ્ત્રો લઈ નિર્ભયતાથી દાનવો પર આક્રમણ કર્યું.
તે વધ્યમાનાસ્ત્રિદશૈર્મહાત્મભિ- ર્મહાબલૈર્વેગિભિરુન્નદદ્ભિઃ। ન સેહિરેવેગવતાં મહાત્મનાં વેગં તદા ધારયિતું દિવૌકસામ્
મહાન આત્માવાળા, શક્તિશાળી અને ગર્જના કરતા દેવતાઓએ હુમલો કર્યો ત્યારે દાનવો એ શક્તિશાળી દેવતાઓનો પ્રચંડ પ્રહાર સહન કરી શક્યા નહીં.
તે વધ્યમાનાસ્ત્રિદશૈર્દાનવા ભીમનિઃસ્વનાઃ। રચક્રુ સુતુમુલં યુદ્ધં મુહૂર્તમિવ ભારત
દેવતાઓએ હુમલો કરતાં, ભયાનક ગર્જના કરતા દાનવો થોડા સમય માટે જ ભયાનક યુદ્ધ કરવા લાગ્યા, હે ભારત.
તે પૂર્વં તપસા દગ્ધા મુનિભિર્ભાવિતાત્મભિઃ। યતમાનાઃ પરં શક્ત્યા ત્રિદશૈર્વિનિષૂદિતાઃ
પહેલાં જ મહાન ઋષિઓના તપથી દગ્ધ થયેલા એ દાનવો બધી શક્તિથી પ્રયત્ન કરી પણ દેવતાઓ દ્વારા સંહાર પામ્યા.
તેહેમનિષ્કાભરણાઃ કુણ્ડલાઙ્ગદધારિણઃ। નિહતા બહ્વશોભન્ત પુષ્પિતા ઇવ કિંશુકાઃ
સોનાના ગહણો, કુંડલ અને વળયોથી સજ્જ, મૃત્યુ પામેલા દાનવો પુષ્પિત કિંચુક વૃક્ષો જેવાં તેજસ્વી લાગતા હતા.
હતશેષાસ્તતઃ કેચિત્કાલેયા મનુજોત્તમ। વિદાર્ય વસુધાં દેવીં પાતાલતલમાસ્થિતાઃ
હે શ્રેષ્ઠ મનુષ્ય, પછી બચેલા કેટલાક કાલેય દાનવો પૃથ્વીને ફાડી દેવીમાં પાતાળના તળે છુપાઈ ગયા.
નિહતાન્દાનવાન્દૃષ્ટ્વા ત્રિદશા મુનિપુહ્ગવમ્। તુષ્ટુવુર્વિવિધૈર્વાક્યૈરિદં વચનમબ્રુવન્
દાનવોના સંહારને જોઈને દેવતાઓ અને મહાન ઋષિઓએ વિવિધ વાક્યોમાં તેમની સ્તુતિ કરી અને આ રીતે બોલ્યા.
ત્વત્પ્રસાદાન્મહાબાહો લોકૈઃ પ્રાપ્તં મહત્સુખમ્। ત્વત્તેજસા ચ નિહતાઃ કાલેયાઃ ક્રૂરવિક્રમાઃ
તમારી કૃપાથી, હે મહાબાહુ, સમગ્ર જગતમાં મહાન આનંદ થયો છે; અને તમારી તેજસ્વિતાથી ક્રૂર અને પરાક્રમી કાલેયો નાશ પામ્યા છે.
પૂરસ્વ મહાબાહો સમુદ્રં લોકભાવન। યત્ત્વયા સલિલં પીતં તદસ્મિન્પુનરુત્સૃજ
હે મહાબાહુ, જગતના પોષક, હવે સમુદ્રને ફરીથી પાણીથી ભરો; તમે જે પાણી પીધું હતું તે પાછું છોડો.
એવમુક્તઃ પ્રત્યુવાચ ભગવાન્મુનિપુઙ્ગવઃ। `તાંસ્તદા સહિતાન્દેવાનગસ્ત્યઃસપુરન્દરાન્
આ રીતે વિનંતી થતાં, દેવતાઓ અને ઇન્દ્ર સાથે ભેગા થયેલા મહાન ઋષિઓને ભગવાન અગસ્ત્યે ઉત્તર આપ્યો.
જીર્ણં તદ્ધિ મયા તોયમુપાયોઽન્યઃ પ્રચિન્ત્યતામ્। પૂરણાર્થં સમુદ્રસ્ય ભવદ્ભિર્યત્નમાસ્થિતૈઃ
હવે એ પાણી જૂનું થઈ ગયું છે, એટલે સાગર ભરી શકાય એ માટે તમે બધા કોઈ બીજો ઉપાય વિચારો.
કેતચ્છ્રુત્વા તુ વચનં મહર્ષેર્ભાવિતાત્મનઃ। વિસ્મિતાશ્ચ વિષણ્ણાશ્ચ બભૂવુઃ સહિતાઃ સુરાઃ
મહાન ઋષિના ઉદ્દાત મનવાળા શબ્દો સાંભળીને બધા દેવતાઓ એકસાથે આશ્ચર્યચકિત અને દુઃખી થઈ ગયા.
પરસ્પરમનુજ્ઞાપ્યપ્રણમ્ય મુનિપુઙ્ગવમ્। પ્રજાઃ સર્વા મહારાજ વિપ્રજગ્મુર્યથાગતમ્
પછી સૌએ એકબીજાને વિદાય આપી, મહાન ઋષિને નમસ્કાર કરીને, હે મહારાજ, તમામ પ્રજાઓ જેમ આવ્યા હતા તેમ પાછા ગયા.
ત્રિદશા વિષ્ણુના સાર્ધમુપજગ્મુઃ પિતામહમ્। પૂરણાર્થં સમુદ્રસ્ય મન્ત્રયિત્વા પુનઃ પુનઃ
દેવતાઓએ વિષ્ણુજી સાથે મળીને પુનઃપુનઃ વિચાર કર્યા પછી, સાગર ભરાવાનો ઉપાય શોધવા માટે પિતામહ પાસે ગયા.
તે ધાતારમુપાગમ્ય ત્રિદશાઃ સહ વિષ્ણુના। ઊચુઃ પ્રાઞ્જલયઃ સર્વે સાગરસ્યાભિપૂરણમ્
બધા દેવતાઓએ વિષ્ણુજી સાથે ધાતાજીને મળીને, હાથ જોડીને સાગર ભરાવાની વિનંતી કરી.
તાનુવાચ સમેતાંસ્તુ બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ। `નિર્હ્રાદિન્યા ગિરા રાજન્દેવાનાશ્વાસયંસ્તદા
બ્રહ્માજીએ, લોકપિતામહે, એકઠા થયેલા દેવતાઓને ગર્જના જેવી ઘેરા અવાજે આશ્વાસન આપ્યું.
ગચ્છધ્વં વિબુધાઃ સર્વે યથાકામં યથેપ્સિતમ્। મહતા કાલયોગેન પ્રકૃતિં યાસ્યતેઽર્ણવઃ
તમે બધા દેવતાઓ, તમારી ઈચ્છા પ્રમાણે જાઓ; યોગ્ય સમયે, સમયના પ્રભાવથી સાગર ફરીથી પોતાનાં સ્વરૂપે આવી જશે.
જ્ઞાતીંશ્ચ કારણં કૃત્વા મહારાજો ભગીથઃ। `પૂરયિષ્યતિ તોયૌઘૈઃ સમુદ્રં નિધિમમ્ભસામ્
મહારાજ ભગીરથ પોતાના સગાંને કારણ બનાવી, પાણીના પ્રવાહોથી એ જળરાશિ સાગરને ફરીથી ભરી દેશે.
પિતામહવચઃ શ્રુત્વા સર્વે વિબુધસત્તમાઃ। કાલયોગં પ્રતીક્ષન્તો જગ્મુશ્ચાપિ યથાગતમ્
પિતામહના શબ્દો સાંભળીને, બધા શ્રેષ્ઠ દેવતાઓ યોગ્ય સમયની રાહ જોઈને, જેમ આવ્યા હતા તેમ પાછા ગયા.
કથં વૈ જ્ઞાતયોબ્રહ્મન્કારણં ચાત્ર કિં મુને। કથં સમુદ્રઃ પૂર્ણશ્ચ ભગીરથપરિશ્રમાત્
હે બ્રહ્મન, અહીં સગાંઓ કેવી રીતે કારણ બન્યા અને શું કારણ હતું? અને ભગીરથના પ્રયત્નથી સાગર કેવી રીતે ભરાયો?
એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું વિસ્તરેણ તપોધન। કથ્યમાનં ત્વયા વિપ્ર રાજ્ઞાં ચરિતમુત્તમમ્
હું આ વાત વિગતે સાંભળવા ઈચ્છું છું, હે તપસ્વી, તમે રાજાઓના ઉત્તમ ચરિત્રો વર્ણવો છો તે રીતે.
એવમુક્તસ્તુ વિપ્રેન્દ્રો ધર્મરાજ્ઞા મહાત્મના। કથયામાસ માહાત્મ્યં સગરસ્ય મહાત્મનઃ
મહાન આત્માવાળા ધર્મરાજ દ્વારા આમ પૂછવામાં આવતા, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે મહાન સાગરરાજાની મહિમા કહેવાનું શરૂ કર્યું.
ઇક્ષ્વાકૂણાં કુલે જાતઃ સગરો નામ પાર્થિવઃ। રૂપસત્વબલોપેતઃ સ ચાપુત્રઃ પ્રતાપવાન્
ઇક્ષ્વાકુ વંશમાં સાગર નામે એક રાજા જન્મ્યા, જે રૂપ, બળ અને પરાક્રમથી યુક્ત હતા, પણ સંતાન વિનાના અને મહાન શક્તિશાળી હતા.
સ હૈહયાન્સમુત્સાદ્ય તાલજઙ્ઘાંશ્ચ ભારત। વશે ચ કૃત્વા રાજન્યાન્સ્વરાજ્યમનુશિષ્ટવાન્
હે ભારત, એ રાજાએ હૈહય અને તાલજંઘ વંશને વિજય કરીને, બીજા રાજાઓને પોતાના વશમાં કરી, પોતાનું સ્વરાજ્ય સ્થાપ્યું.
તસ્ય ભાર્યે ત્વભવતાં રૂપયૌવનદર્પિતે। વૈદર્ભી ભરતશ્રેષ્ઠ શૈવ્યા ચ ભરતર્ષભ
હે ભારત શ્રેષ્ઠ, એ રાજાની બે રાણીઓ હતી – વૈદર્ભી અને શૈવ્ય, બંને પોતાના રૂપ અને યુવાની પર ગર્વ કરતી હતી.
સપુત્રકામો નૃપતિસ્તપ્યતે સ્મ મહત્તપઃ। પત્નીભ્યાં સહ રાજેન્દ્ર કૈલાસં ગિરિમાશ્રિતઃ
પુત્રની ઈચ્છાથી એ રાજાએ પોતાની પત્નીઓ સાથે મળીને, હે રાજેન્દ્ર, મહાન તપस्या કરી અને કૈલાસ પર્વત પર આશ્રય લીધો.