રરક્ષ પૃથિવીં દેવીં શ્રીમાનતુલવિક્રમઃ। દ્વેષ્ટારસ્તસ્ય નૈવાસન્સ ચ દ્વેષ્ટિ ન કંચન
તે અતુલ વિક્રમવાળા યશસ્વી રાજાએ પૃથ્વી દેવીનું રક્ષણ કર્યું; તેને કોઈ દુશ્મન નહોતો અને તે પણ કોઈને દ્વેષ કરતો નહોતો.
સમઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ પ્રજાપતિરિવાભવત્। બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ચૈવ સ્વકર્મસુ
તે સર્વે જીવ પ્રત્યે સમભાવ રાખતો, જાણે પ્રજાપતિ જેવા; બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્રો પોતાના કર્મમાં સ્થિર રહ્યા.
સ્થિતઃ સુમનસો રાજંસ્તેન રાજ્ઞા સ્વધિષ્ઠિતાઃ। વિધવાનાથવિકલાન્કૃપણાંશ્ચ બભાર સઃ
એ રાજાના સમયમાં બધા સુખી અને સ્થિર હતા; તેણે વિધવા, અનાથ, અશક્ત અને ગરીબોની પણ સંભાળ લીધી.
સુદર્શઃ સર્વભૂતાનામાસીત્સોમ ઇવાપરઃ। તુષ્ટપુષ્ટજનઃ શ્રીમાન્સત્યવાગ્દૃઢવિક્રમઃ
તે સૌમાં સુંદર હતો, જાણે બીજો ચંદ્ર; સુખી, તંદુરસ્ત, યશસ્વી, સત્યવચન અને દૃઢ પરાક્રમી હતો.
ધનુર્વેદે તુ શિષ્યોઽભૂન્નૃપઃ શારદ્વતસ્ય સઃ। ગોવિન્દસ્ય પ્રિયશ્ચાસીત્પિતા તે જનમેજય
ધનુર્વેદમાં તે રાજા શારદ્વતનો શિષ્ય હતો; હે જનમેજય, તમારા પિતા ગોવિંદને પણ પ્રિય હતા.
લોકસ્ય ચૈવ સર્વસ્ય પ્રિય આસીન્મહાયશાઃ। પરિક્ષીણેષુ કુરુષુ સોત્તરાયામજીજનત્
તે મહાન યશસ્વી સર્વ લોકને પ્રિય હતો; જ્યારે કુરુઓ નાશ પામ્યા, ત્યારે તેણે ઉત્તરા પાસેથી પુત્રને જન્મ આપ્યો.
પરિક્ષિદભવત્તેન સૌભદ્રસ્યાત્મજો બલી। રાજધર્માર્થકુશલો યુક્તઃ સર્વગુણૈર્વૃતઃ
તેમાંથી પરિક્ષિતનો જન્મ થયો, જે સુભદ્રાનો બળવાન પુત્ર હતો; રાજધર્મ અને અર્થમાં નિપુણ અને સર્વ ગુણોથી યુક્ત હતો.
જિતેન્દ્રિયશ્ચાત્મવાંશ્ચ મેધાવી ધર્મસેવિતા। ષડ્વર્ગજિન્મહાબુદ્ધિર્નીતિશાસ્ત્રવિદુત્તમઃ
તે ઇન્દ્રિયજિત, આત્મનિષ્ઠ, બુદ્ધિશાળી, ધર્મમાં સ્થિર, છ દુશ્મનો પર વિજય મેળવનાર અને નીતિશાસ્ત્રમાં શ્રેષ્ઠ હતો.
પ્રજા ઇમાસ્તવ પિતા ષષ્ટિવર્ષાણ્યપાલયત્। તતો દિષ્ટાન્તમાપન્નઃ સર્વેષાં દુઃખમાવહન્
તમારા પિતાએ આ પ્રજાને સાઠ વર્ષ સુધી સંભાળી હતી; પછી, જ્યારે તેમનો અંત આવ્યો, ત્યારે બધાને દુઃખ મળ્યું.
તતસ્ત્વં પુરુષશ્રેષ્ઠ ધર્મેણ પ્રતિપેદિવાન્। ઇદં વર્ષસહસ્રાણિ રાજ્યં કુરુકુલાગતમ્। બાલ એવાભિષિક્તસ્ત્વં સર્વભૂતાનુપાલકઃ
પછી, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, તમે ધર્મનો માર્ગ અપનાવ્યો; આ કુરુ વંશનું રાજ્ય હજાર વર્ષ સુધી તમારા હાથમાં રહ્યું. તમે બાળપણમાં જ રાજસિંહાસન પર બેસી બધા જીવજંતુઓની રક્ષા કરી.
નાસ્મિન્કુલે જાતુ બભૂવ રાજા યો ન પ્રજાનાં પ્રિયકૃત્પ્રિયશ્ચ। વિશેષતઃ પ્રેક્ષ્ય પિતામહાનાં વૃત્તં મહદ્વૃત્તપરાયણાનામ્
આ વંશમાં ક્યારેય એવો રાજા થયો નથી, જે પ્રજાને પ્રિય અને આનંદદાયક ન રહ્યો હોય, ખાસ કરીને આપણા પિતામહોનું મહાન અને સદ્ગુણયુક્ત વર્તન જોતા.
કથં નિધનમાપન્નઃ પિતા મમ તથાવિધઃ। આચક્ષધ્વં યથાવન્મે શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ
મારા પિતા, એવા મહાન પુરુષ, તેમનો અંત કેવી રીતે આવ્યો? કૃપા કરીને મને સાચી અને વિગતવાર વાત કહો, હું બધું જાણવું ઇચ્છું છું.
એવં સંચોદિતા રાજ્ઞા મન્ત્રિણસ્તે નરાધિપમ્। ઊચુઃ સર્વે યથાવૃત્તં રાજ્ઞઃ પ્રિયહિતૈષિણઃ
પછી રાજાએ આમ પૂછતાં, તમારા મંત્રીઓ, રાજાના હિત અને પ્રીતિ ઇચ્છતા, બધાએ જેવું બન્યું હતું તેમ કહી સંભળાવ્યું.
સ રાજા પૃથિવીપાલઃ સર્વશસ્ત્રભૃતાં વરઃ। બભૂવ મૃગયાશીલસ્તવ રાજન્પિતા સદા
એ રાજા, પૃથ્વીના રક્ષક અને બધા યોદ્ધાઓમાં શ્રેષ્ઠ, તમારા પિતા હંમેશાં શિકારમાં રુચિ ધરાવતા હતા.
યથા પાણ્ડુર્મહાબાહુર્ધનુર્ધરવરો યુધિ। અસ્માસ્વાસજ્ય સર્વાણિ રાજકાર્યાણ્યશેષતઃ
જેમ પાંડુ, બલવાન ભુજાવાળો અને યુદ્ધમાં શ્રેષ્ઠ ધનુર્ધર, રાજકામની બધી જવાબદારીઓ અમને સોંપી દેતો હતો—
સ કદાચિદ્વનગતો મૃગં વિવ્યાધ પત્રિણા। વિદ્ધ્વા ચાન્વસરત્તૂર્ણં તં મૃગં ગહને વને
એમ એક વખત, જંગલમાં જઈ, તેણે બાણથી એક હરણને ઘાયલ કર્યું; પછી, તે હરણને ઘાયલ કરીને, જંગલના ઘન અંધારામાં ઝડપથી તેની પાછળ દોડ્યો.
પદાતિર્બદ્ધનિસ્ત્રિંશસ્તતાયુધકલાપવાન્। ન ચાસસાદ ગહને મૃગં નષ્ટં પિતા તવ
પદયાત્રા કરતા, કમરે તલવાર બાંધેલી અને ધનુષ્ય-તૂણીર સાથે, તમારા પિતા એ ઘન જંગલમાં તે ગુમ થયેલ હરણને શોધી ન શક્યા.
પરિશ્રાન્તો વયસ્થશ્ચ ષષ્ટિવર્ષો જરાન્વિતઃ। ક્ષુધિતઃ સ મહારણ્યે દદર્શ મુનિસત્તમમ્
વયથી થાકેલા, સાઠ વર્ષના, વૃદ્ધાવસ્થાથી દુર્બળ અને ભૂખ્યા, તેઓએ એ વિશાળ જંગલમાં એક ઉત્તમ ઋષિને જોયા.
સ તં પપ્રચ્છ રાજેન્દ્રો મુનિં મૌનવ્રતે સ્થિતમ્। ન ચ કિંચિદુવાચેદં પૃષ્ટોઽપિ સમુનિસ્તદા
પછી રાજાએ, જે મનુષ્યોમાં રાજા હતો, એ મૌનવ્રત ધારણ કરનાર ઋષિને પ્રશ્ન કર્યો; પણ ઋષિએ, પૂછ્યા છતાં, કંઈ જ જવાબ આપ્યો નહીં.
તતો રાજા ક્ષુચ્છ્રમાર્તસ્તં મુનિં સ્થાણુવત્સ્થિતમ્। મૌનવ્રતધરં શાન્તં સદ્યો મન્યુવશં ગતઃ
પછી રાજા, ભૂખ અને થાકથી પીડાઈને, એ ઋષિને સ્થિર ઊભેલા, શાંત અને મૌન જોઈ, અચાનક ગુસ્સે આવી ગયા.
ન બુબોધ ચ તં રાજા મૌનવ્રતધરં મુનિમ્। સ તં ક્રોધસમાવિષ્ટો ધર્ષયામાસ તે પિતા
રાજા એ સમજ્યા નહીં કે ઋષિ મૌનવ્રત પાળે છે; ગુસ્સાથી ભરાઈ, તમારા પિતાએ તેમને અપમાનિત કર્યા.
મૃતં સર્પં ધનુષ્કોટ્યા સમુત્ક્ષિપ્ય ધરાતલાત્। તસ્ય શુદ્ધાત્મનઃ પ્રાદાત્સ્કન્ધે ભરતસત્તમ
પછી, જમીન પરથી મરી ગયેલું સાપ ધનુષ્યની ટોચથી ઉંચકીને, એ નિર્દોષ ઋષિના ખભા પર મૂકી દીધું, હે ભરતવંશી શ્રેષ્ઠ.
ન ચોવાચ સ મેધાવી તમથો સાધ્વસાધુ વા। તસ્થૌ તથૈવ ચાક્રુદ્ધઃ સર્પં સ્કન્ધેન ધારયન્
એ વિદ્વાન ઋષિએ કંઈ બોલ્યા નહીં, કે એ સારું કે ખરાબ એવું પણ કહ્યું નહીં; તેઓ એ જ રીતે શાંત અને ગુસ્સા વિના, ખભા પર સાપ રાખીને ઊભા રહ્યા.
તતઃ સ રાજા રાજેન્દ્ર સ્કન્ધે તસ્ય ભુજંગમમ્। મુનેઃ ક્ષુત્ક્ષામ આસજ્ય સ્વપુરં પ્રયયૌ પુનઃ
પછી એ રાજાએ, હે રાજાધિરાજ, ઋષિના ખભા પર સાપ મૂકી, પોતાનાં શહેરમાં પાછા ફરી ગયા.
ઋષેસ્તસ્ય તુ પુત્રોઽભૂદ્ગતિ જાતો મહાયશાઃ। શૃઙ્ગી નામ મહાતેજાસ્તિગ્મવીર્યોઽતિકોપનઃ
એ ઋષિને એક પુત્ર હતો, ગતિ નામે, જે મહાન યશસ્વી, પ્રખર તેજવાળો, તીવ્ર શક્તિ ધરાવતો અને બહુ ગુસ્સાવાળો હતો.
બ્રહ્માણં સમુપાગમ્ય મુનિઃ પૂજાં ચકાર હ। સોઽનુજ્ઞાતસ્તતસ્તત્ર શૃઙ્ગી શુશ્રાવ તં તદા
ઋષિએ બ્રહ્માને મળીને પૂજા કરી; પછી તેમની પરવાનગીથી, એ સમયે શ્રૃંગી એ ઘટના વિશે જાણ્યું.
સખ્યુઃ સકાશાત્પિતરં પિત્રા તે ધર્ષિતં પુરા। મૃતં સર્પં સમાસક્તં સ્થાણુભૂતસ્ય તસ્ય તમ્
રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, તારા મિત્રના પિતાએ તારા પિતાને બહુ પહેલાં અપમાન આપ્યું હતું, જ્યારે તારો પિતા સ્થિર ઊભા હતા અને તેમના ઉપર મરેલો સાપ મૂકવામાં આવ્યો હતો.
વહન્તં રાજશાર્દૂલ સ્કન્ધેનાનપકારિણમ્। તપસ્વિનમતીવાથ તં મુનિપ્રવરં નૃપ
હે રાજાશારદૂલ, તે મહાન ઋષિ, જે નિર્દોષ હતા, તેમના ખભા પર મરેલો સાપ લઈ જતા હતા.
જિતેન્દ્રિયં વિશુદ્ધં ચ સ્થિતં કર્મણ્યથાદ્ભુતમ્। તપસા દ્યોતિતાત્માનં સ્વેષ્વઙ્ગેષુ યતં તદા
તે સમયે તેઓ ઇન્દ્રિયોને જીતનારા, શુદ્ધ, આશ્ચર્યજનક કાર્યોમાં સ્થિર, તપથી તેજસ્વી અને પોતાના અંગોમાં સંયમ ધરાવતા હતા.
શુભાચારં શુભકથં સુસ્થિતં તમલોલુપમ્। અક્ષુદ્રમનસૂયં ચ વૃદ્ધં મૌનવ્રતે સ્થિતમ્। શરણ્યં સર્વભૂતાનાં પિત્રા વિનિકૃતં તવ
તેઓ સારા વર્તનવાળા, શુભ વાતો બોલનારા, સ્થિર, લોભરહિત, નાનામનના કે ઈર્ષાળુ નહોતા, વૃદ્ધ અને મૌનવ્રત પાળતા, સર્વ જીવો માટે આશ્રયરૂપ હતા—તારા પિતાએ તેમ છતાં તેમને દુઃખ આપ્યું.