ઇલ્વલસ્ત્વનુગમ્યૈનમગસ્ત્યં હન્તુમૈચ્છત। ભસ્મ ચક્રે મહાતેજા હુઙ્કારેણ મહાઽસુરમ્
ઇલ્વલા અગસ્ત્યના પાછળ ગયો અને તેને મારવાનો ઈરાદો કર્યો. પણ મહાત્મા અગસ્ત્યે માત્ર એક અવાજથી એ મહાન અસુરને રાખમાં ફેરવી દીધો.
અગસ્ત્યેનાભ્યનુજ્ઞાતા જગ્મૂ રાજર્ષયસ્તદા। કૃતવાંશ્ મુનિઃ સર્વં લોપામુદ્રાચિકીર્ષિતમ્
પછી અગસ્ત્યે રાજર્ષિઓને પરવાનગી આપી અને તેઓ ચાલ્યા ગયા. મુનિએ લોપામુદ્રાની ઈચ્છા પ્રમાણે બધું પૂરું કર્યું.
કૃતવાનસિ તત્સર્વં ભગવન્મમ કાઙ્ક્ષિતમ્। ઉત્પાદય સકૃન્મહ્યમપત્યં વીર્યવત્તરમ્
'ભગવાન, તમે મારી દરેક ઈચ્છા પૂરી કરી. હવે મને એક જ વાર, બહુ શક્તિશાળી સંતાન આપો.'
તુષ્ટોઽહમસ્મિ કલ્યાણિ તવ વૃત્તેન શોભને। વિચારણામપત્યે તુ તવ વક્ષ્યામિ તાં શૃણુ
'સુન્દરી, તારી આચારથી હું ખૂબ પ્રસન્ન છું. સંતાન વિષે હું તને સમજાવું છું, ધ્યાનથી સાંભળ.'
સહસ્રં તેઽસ્તુ પુત્રાણઆં શતં વા તત્સમં તવ। દશ વા શતતુલ્યાઃ સ્યુરેકો વાઽપિ સહસ્રજિત્
'તને હજાર પુત્રો મળે, અથવા તો એવાં જ સો પુત્રો મળે, અથવા તો સો જેટલા દસ પુત્રો મળે, અથવા તો એક એવો પુત્ર મળે જે હજારને પણ જીતે.'
સહસ્રસંમિતઃ પુત્ર એકોપ્યસ્તુ તપોધન। એકો હિ બહુભિઃ શ્રેયાન્વિદ્વાન્સાધુરસાધુભિઃ
'હે તપસ્વી, તને એક એવો પુત્ર મળે જે હજાર જેટલો હોય. કારણ કે એક જ વિદ્વાન અને સારા ગુણવાળો પુત્ર અનેક નિકમ્મા પુત્રોથી શ્રેષ્ઠ હોય છે.'
સ તથેતિ પ્રતિજ્ઞાય તયા સમગમન્મુનિઃ। સમયે સમશીલિન્યા શ્રદ્ધાવાન્શ્રદ્દધાનયા
તે સ્ત્રીએ 'જેમ કહ્યું તેમ' કહીને શ્રદ્ધા અને પવિત્રતાથી સંકલ્પ પાળ્યો અને મુનિ સાથે એકરૂપ થઈ.
તત આધાય ગર્ભં તમગમદ્વનમેવ સઃ। તસ્મિન્વનગતે ગર્ભો વવૃધે સપ્ત શારદાન્
પછી તેણે ગર્ભ ધારણ કર્યો અને વનમાં ગયો. ત્યાં એ ગર્ભ સાત વર્ષ સુધી વધતો રહ્યો.
સપ્તમેઽબ્દે ગતે ચાપિ પ્રાચ્યવત્સ મહાકવિઃ। જ્વલન્નિવ પ્રભાવેન દૃઢસ્યુર્નામ ભારત
સાતમું વર્ષ પૂરુ થતાં, એ મહાન કવિ જન્મ્યો, જે પ્રકાશથી તેજસ્વી હતો અને તેનું નામ દૃઢસ્યુ પડ્યું.
સાઙ્ગોપનિષદાન્વેદાઞ્જપન્નેવ મહાતપાઃ। તસ્ય પુત્રોઽભવદૃષેઃ સ તેજસ્વી મહાનૃષિઃ
એ મહાન તપસ્વીના પુત્રે ઉપનિષદો સહિતના બધા વેદો જપ્યા. એ તેજસ્વી પુત્ર મહાન ઋષિ થયો.
સ બાલ એવતેજસ્વી પિતુસ્તસ્ય નિવેશને। ઇધ્માનાં ભારમાજહ્રે ઇધ્મવાહસ્તતોઽભવત્
એ બાળક પણ પિતાના ઘરેણાં રહેતો તેજસ્વી હતો. એ લાકડાંની ગાઢી લાવી લાવતો, તેથી તેનું નામ ઇધ્મવાહ પડ્યું.
તથાયુક્તં તુ તં દૃષ્ટ્વા મુમુદે સ મુનિસ્તદા। એવં સ જનયામાસ ભારતાપત્યમુત્તમમ્। લેભિરે પિતરશ્ચાસ્ય લોકાન્રાજન્યથેપ્સિતાન્
મુનિએ તેને આમ કાર્યરત જોઈને આનંદ અનુભવ્યો. એ રીતે તેણે ઉત્તમ સંતાન પેદા કર્યું. તેના પિતૃઓએ પણ રાજાઓની જેમ ઇચ્છિત લોક પ્રાપ્ત કર્યા.
અગસ્ત્યસ્યાશ્રમશ્ચાયમત ઊર્ધ્વં વિશાંપતે। ખ્યાતો ભુવિ મહારાજ તેજસા તસ્ય ધીમતઃ
હે રાજા, આ અગસ્ત્યનો આશ્રમ છે, જે પૃથ્વી પર એ વિદ્વાનના તેજથી પ્રસિદ્ધ છે.
પ્રાહ્લાદિરેવં વાતાપિર્બ્રહ્મઘ્નો દુષ્ટચેતનઃ। એવં વિનાશિતો રાજન્નગસ્ત્યેન મહાત્મના। તસ્યાયમાશ્રમો રાજન્રમણીયૈર્ગુણૈર્યુતઃ
પ્રહલાદના વંશજ વાટાપી, જે બ્રાહ્મણહંત અને દુષ્ટ મનનો હતો, તેને મહાત્મા અગસ્ત્યે નાશ કર્યો. હે રાજન, એ અગસ્ત્યનો આશ્રમ સુંદર ગુણોથી યુક્ત છે.
એષા ભાગીરથી પુણ્યા દેવગન્ધર્વસેવિતા। વાતેરિતા પતાકેવ વિરાજતિ નભસ્તલે
આ રહી પવિત્ર ભાગીરથી, દેવો અને ગંધર્વો જેની સેવા કરે છે; પવનથી લહેરાતી, આકાશમાં ધ્વજની જેમ તેજથી ઝળહળી રહી છે.
પ્રતાર્યમાણા કૂટેષુ યથા નિમ્નેષુ નિત્યશઃ। શિલાતલેષુ સંત્રસ્તા પન્નગેન્દ્રવધૂરિવ
પથ્થરો સાથે સતત અથડાતી અને ખીણોમાં ઊતરતી, એ પથ્થરની સપાટી પર ડરી ગયેલી સાપરાજાની પત્ની જેવી કાંપે છે.
દક્ષિણાં વૈ દિશં સર્વાં પ્લાવયન્તી ચ માતૃવત્। પૂર્વં શંભોર્જટાભ્રષ્ટા સમુદ્રમહિષી પ્રિયા। અસ્યાં નદ્યાં મુપુણ્યાયાં યથેષ્ટમવગાહ્યતામ્
દક્ષિણ તરફ આખું પ્રદેશ માતા જેવી વહેંચી નાખે છે; શંભુની જટામાંથી પડેલી, હવે દરિયાની રાણી છે. આ પવિત્ર નદીમાં મન ભરે તેટલું સ્નાન કરો.
યુધિષ્ઠિર નિબોધેદં ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતમ્। ભૃગોસ્તીર્થં મહારાજ મહર્ષિગણસેવિતમ્
યુધિષ્ઠિર, ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ એવા ભૃગુના તીર્થ વિશે સાંભળો, મહારાજા, જ્યાં મહર્ષિઓની સભા થાય છે.
યત્રોપસ્પૃષ્ટવાન્રામો હૃતંતેજસ્તદાપ્તવાન્। અત્ર ત્વંભ્રાતૃભિઃ સાર્ધં કૃષ્ણયા ચૈવ પાણ્ડવ
અહીં રામે સ્નાન કરીને પોતાનું ગુમાવેલું તેજ પાછું મેળવ્યું હતું; પાંડવ, તું પણ ભાઈઓ અને કૃષ્ણ સાથે અહીં આવો.
દુર્યોધનહૃતંતેજઃ પુનરાદાતુમર્હસિ। કૃતવૈરેણ રામેણ યથા કચોપહૃતં પુનઃ
દુર્યોધને તારો તેજ જે રીતે લઈ લીધું છે, એ ફરી પાછું મેળવવું જોઈએ; જેમ રામે કચની જેમ પોતાનું ગુમાવેલું પાછું મેળવ્યું હતું.
સ તત્રભ્રાતૃભિશ્ચૈવ કૃષ્ણયા ચૈવ પાણ્ડવઃ। સ્નાત્વા દેવાન્પિતૄંશ્ચૈવ તર્પયામાસ ભારત
ત્યાં પાંડવે ભાઈઓ અને કૃષ્ણ સાથે સ્નાન કર્યું અને દેવતાઓ તથા પિતૃઓને તૃપ્ત કર્યા, હે ભારત.
તસ્ય તીર્થસ્ય રૂપં વૈ દીપ્તાદ્દીપ્તતરં બભૌ। અપ્રવૃષ્યતરશ્ચાસીચ્છાત્રવાણાં નરર્ષભ
તે તીર્થનું રૂપ તો તેજમાં પણ તેજસ્વી લાગતું હતું અને દુશ્મનોના પ્રદેશ કરતાં પણ વધારે વરસાદ વગરનું હતું, હે પુરુષશ્રેષ્ઠ.
અપૃચ્છચ્ચૈવ રાજેન્દ્ર લોમશં પાણ્ડુનન્દનઃ। ભગવન્કિમર્થં રામસ્ય હૃતમાસીદ્વપુઃ પ્રભો। કથં પ્રત્યાહૃતંચૈવ એતદાચક્ષ્વ પૃચ્છતઃ
પછી પાંડુપુત્રે લોમશને પૂછ્યું: 'ભગવાન, રામનું તેજ કેમ ગુમાયું હતું અને તે કેવી રીતે પાછું મળ્યું? કૃપા કરીને મને કહો.'
શૃણુ રામસ્ય રાજેન્દ્ર ભાર્ગવસ્ય ચ ધીમતઃ। જાતો દશરથસ્યાસીત્પુત્રો રામો મહાત્મનઃ
હે રાજેન્દ્ર, રામ અને બુદ્ધિશાળી ભારગવ વિશે સાંભળો; દશરથને મહાત્મા રામ નામનો પુત્ર થયો હતો.
વિષ્ણુઃ સ્વેન શરીરેણ રાવણસ્ય વધાય વૈ। પશ્યામસ્તમયોધ્યાયાં જાતં દાશરથિં તતઃ
વિષ્ણુએ પોતે રાવણના વિનાશ માટે દશરથના પુત્ર તરીકે અયોધ્યામાં અવતાર લીધો હતો.
ઋચીકનન્દનો રાભો ભાર્ગવો રેણુકાસુતઃ। તસ્ દાશરથેઃ શ્રુત્વા રરામસ્યાક્લિષ્ટકર્મણઃ
ઋચીકના પુત્ર, ભૃગુવંશી અને રેણુકાના દિકરા રામે દશરથપુત્ર રામના નિષ્કલંક કાર્યો વિશે સાંભળ્યું.
કૌતૂહલાન્વિતો રામસ્ત્વયોધ્યામગમત્પુનઃ। જિજ્ઞાસમાનો રામસ્ય વીર્યં દાશરથેસ્તદા
કૌતૂહલથી ભરેલા રામે દશરથપુત્ર રામનું પરાક્રમ જાણવા માટે ફરી અયોધ્યા તરફ પ્રયાણ કર્યું.
તં વૈ દશરથઃ શ્રુત્વા વિયાન્તમુપાગતમ્। પ્રેષયામાસ રામસ્ય રામં પુત્રં પુરસ્કૃતમ્
જ્યારે દશરથને ખબર પડી કે રામ આવી રહ્યા છે, ત્યારે તેમણે પોતાના પુત્ર રામને સાથે લઈ તેમને મળવા મોકલ્યા.
સ તમભ્યાગતં દૃષ્ટ્વા ઉદ્યતાસ્ત્રમવસ્થિતમ્। પ્રહસન્નિવ કોન્તેય રામો વચનમબ્રવીત્
જ્યારે રામે તેમને શસ્ત્રસજ્જ અને તૈયાર આવતાં જોયા, ત્યારે હસતાં હસતાં કુંતીપુત્ર, રામે એમ કહ્યું.
કૃતકાલં હિ રાજેન્દ્ર ધનુરેતન્મયા વિભો। સમારોપય યત્નેન યદિ શક્નોષિ પાર્તિવ
'હે રાજેન્દ્ર, આ ધનુષ્ય યોગ્ય સમયે તૈયાર છે; જો તારી શક્તિ હોય તો પુરુષાર્થપૂર્વક તેને ચઢાવ.'