ઇલ્વલસ્તુ વિષણ્ણોઽભૂદ્દૃષ્ટ્વા જીર્ણં મહાસુરમ્। પ્રાઞ્જલિશ્ચ સહામાત્યૈરિદં વચનમબ્રવીત્। કિમર્થમુપયાતાઃ સ્થ બ્રૂત કિં કરવાણિ વઃ
મહાસુર પચાઈ ગયો જોઈને ઇલ્વલા દુઃખી થયો. તેણે પોતાના અમાત્યો સાથે હાથ જોડીને પૂછ્યું: 'તમે અહીં શા માટે આવ્યા છો? કહો, હું તમારા માટે શું કરું?''
પ્રત્યુવાચ તતોઽગસ્ત્યઃ પ્રહસન્નિલ્વલં તદા। ઈશોસ્યસુર વિદ્મસ્ત્વાં વયં સર્વે ધનેશ્વરમ્
પછી અગસ્ત્યે હસતાં હસતાં ઇલ્વલાને કહ્યું: 'હે અસુર, અમે બધા જાણીએ છીએ કે તું ધનની માલિકી ધરાવે છે.'
એતે ચ નાતિધનિનો ધનાશા મહતી મમ। યથાશક્ત્યવિહિંસ્યાન્યાન્સંવિભાગં પ્રયચ્છ નઃ
'આ લોકો પાસે વધારે ધન નથી અને મને પણ ધનની ઇચ્છા છે. તારી શક્તિ પ્રમાણે, બીજાને નુકસાન ન પહોંચે એ રીતે અમને ભાગ આપ.'
તતોઽવમત્ય તમૃષિમિલ્વલો વાક્યમબ્રવીત્। દિત્સિતં યદિ વેત્સિ ત્વંતતો દાસ્યામિ તે વસુ
પછી ઇલ્વલાએ ઋષિને અવગણના સાથે કહ્યું: 'તને શું આપવું એ જો તને ખબર હોય, તો હું તને ધન આપીશ.'
ગવાં દશસહસ્રાણિ રાજ્ઞામેકૈકશોઽસુર। તાવદેવ સુવર્ણસ્ય દિત્સિતં તે મહાસુર
'દરેક રાજાને દસ હજાર ગાયો અને એટલું જ સોનુ પણ તારે આપવું પડશે, હે મહાસુર.'
મહ્યં તતો વૈ દ્વિગુણં રથશ્ચૈવ હિરણ્મયઃ। મનોજવૌ વાજિનૌ ચ દિત્સિતં તે મહાસુર
'મને એના દ્વિગણું અને એક સોનાનો રથ તથા મન જેવી ઝડપથી દોડે એવા બે ઘોડા પણ તારે આપવાના.'
ઉલ્વલસ્તુ મુનિં પ્રાહ સર્વમસ્તિ યથાઽઽત્થ મામ્। સર્વમેતત્પ્રદાસ્યામિ હિરણ્યં ગાશ્ચ યદ્ધનમ્। રથં તુ યદવોચો માં નૈતં વિદ્મ હિરણ્મયમ્
ઉલ્વલાએ મુનિને કહ્યું: 'મારે વિષે તમે જે કહ્યું તે બધું સાચું છે. હું તમને સોનું, ગાયો અને જે પણ ધન છે તે બધું આપીશ. પણ તમે જે સોનાનું રથ કહ્યું, એ તો મને ખબર નથી.'
ન મે વાગનૃતા કાચિદુક્તપૂર્વા મહાઽસુર। વિજ્ઞાયતાં રથઃ સાધુ વ્યક્તમસ્તિ હિરણ્મયઃ
'મારા મોઢેથી ક્યારેય ખોટું બોલાયું નથી, મહાન અસુર. રથને તપાસો, એ ચોક્કસ સોનાનો જ છે.'
વિજ્ઞાયમાનઃ સ રથઃ કૌન્તેયાસીદ્ધિરણ્મયઃ'। તતઃ પ્રવ્યથિતો દૈત્યો દદાવભ્યધિકં વસુ
કુંતીપુત્ર, જ્યારે રથ તપાસવામાં આવ્યો, ત્યારે એ ખરેખર સોનાનો જ હતો. પછી એ દૈત્ય ખૂબ ગભરાઈ ગયો અને વધારે ધન આપી દીધું.
વિવાજી ચ સુવાજી ચ તસ્મિન્યુક્તૌ રથે હયૌ। ઊહતુઃ સ વસૂનાશુ તાવગસ્ત્યાશ્રમં પ્રતિ। સર્વાન્રાજ્ઞઃ સહાગસ્ત્યાન્નિમેષાદિવ ભારત
એ રથમાં બે સુંદર અને ઝડપી ઘોડા જોડવામાં આવ્યા. એ બંને ઘોડાઓ બધું ધન, રાજાઓ અને અગસ્ત્યને પળમાં જ અગસ્ત્યના આશ્રમ તરફ લઈ ગયા.
ઇલ્વલસ્ત્વનુગમ્યૈનમગસ્ત્યં હન્તુમૈચ્છત। ભસ્મ ચક્રે મહાતેજા હુઙ્કારેણ મહાઽસુરમ્
ઇલ્વલા અગસ્ત્યના પાછળ ગયો અને તેને મારવાનો ઈરાદો કર્યો. પણ મહાત્મા અગસ્ત્યે માત્ર એક અવાજથી એ મહાન અસુરને રાખમાં ફેરવી દીધો.
અગસ્ત્યેનાભ્યનુજ્ઞાતા જગ્મૂ રાજર્ષયસ્તદા। કૃતવાંશ્ મુનિઃ સર્વં લોપામુદ્રાચિકીર્ષિતમ્
પછી અગસ્ત્યે રાજર્ષિઓને પરવાનગી આપી અને તેઓ ચાલ્યા ગયા. મુનિએ લોપામુદ્રાની ઈચ્છા પ્રમાણે બધું પૂરું કર્યું.
કૃતવાનસિ તત્સર્વં ભગવન્મમ કાઙ્ક્ષિતમ્। ઉત્પાદય સકૃન્મહ્યમપત્યં વીર્યવત્તરમ્
'ભગવાન, તમે મારી દરેક ઈચ્છા પૂરી કરી. હવે મને એક જ વાર, બહુ શક્તિશાળી સંતાન આપો.'
તુષ્ટોઽહમસ્મિ કલ્યાણિ તવ વૃત્તેન શોભને। વિચારણામપત્યે તુ તવ વક્ષ્યામિ તાં શૃણુ
'સુન્દરી, તારી આચારથી હું ખૂબ પ્રસન્ન છું. સંતાન વિષે હું તને સમજાવું છું, ધ્યાનથી સાંભળ.'
સહસ્રં તેઽસ્તુ પુત્રાણઆં શતં વા તત્સમં તવ। દશ વા શતતુલ્યાઃ સ્યુરેકો વાઽપિ સહસ્રજિત્
'તને હજાર પુત્રો મળે, અથવા તો એવાં જ સો પુત્રો મળે, અથવા તો સો જેટલા દસ પુત્રો મળે, અથવા તો એક એવો પુત્ર મળે જે હજારને પણ જીતે.'
સહસ્રસંમિતઃ પુત્ર એકોપ્યસ્તુ તપોધન। એકો હિ બહુભિઃ શ્રેયાન્વિદ્વાન્સાધુરસાધુભિઃ
'હે તપસ્વી, તને એક એવો પુત્ર મળે જે હજાર જેટલો હોય. કારણ કે એક જ વિદ્વાન અને સારા ગુણવાળો પુત્ર અનેક નિકમ્મા પુત્રોથી શ્રેષ્ઠ હોય છે.'
સ તથેતિ પ્રતિજ્ઞાય તયા સમગમન્મુનિઃ। સમયે સમશીલિન્યા શ્રદ્ધાવાન્શ્રદ્દધાનયા
તે સ્ત્રીએ 'જેમ કહ્યું તેમ' કહીને શ્રદ્ધા અને પવિત્રતાથી સંકલ્પ પાળ્યો અને મુનિ સાથે એકરૂપ થઈ.
તત આધાય ગર્ભં તમગમદ્વનમેવ સઃ। તસ્મિન્વનગતે ગર્ભો વવૃધે સપ્ત શારદાન્
પછી તેણે ગર્ભ ધારણ કર્યો અને વનમાં ગયો. ત્યાં એ ગર્ભ સાત વર્ષ સુધી વધતો રહ્યો.
સપ્તમેઽબ્દે ગતે ચાપિ પ્રાચ્યવત્સ મહાકવિઃ। જ્વલન્નિવ પ્રભાવેન દૃઢસ્યુર્નામ ભારત
સાતમું વર્ષ પૂરુ થતાં, એ મહાન કવિ જન્મ્યો, જે પ્રકાશથી તેજસ્વી હતો અને તેનું નામ દૃઢસ્યુ પડ્યું.
સાઙ્ગોપનિષદાન્વેદાઞ્જપન્નેવ મહાતપાઃ। તસ્ય પુત્રોઽભવદૃષેઃ સ તેજસ્વી મહાનૃષિઃ
એ મહાન તપસ્વીના પુત્રે ઉપનિષદો સહિતના બધા વેદો જપ્યા. એ તેજસ્વી પુત્ર મહાન ઋષિ થયો.
સ બાલ એવતેજસ્વી પિતુસ્તસ્ય નિવેશને। ઇધ્માનાં ભારમાજહ્રે ઇધ્મવાહસ્તતોઽભવત્
એ બાળક પણ પિતાના ઘરેણાં રહેતો તેજસ્વી હતો. એ લાકડાંની ગાઢી લાવી લાવતો, તેથી તેનું નામ ઇધ્મવાહ પડ્યું.
તથાયુક્તં તુ તં દૃષ્ટ્વા મુમુદે સ મુનિસ્તદા। એવં સ જનયામાસ ભારતાપત્યમુત્તમમ્। લેભિરે પિતરશ્ચાસ્ય લોકાન્રાજન્યથેપ્સિતાન્
મુનિએ તેને આમ કાર્યરત જોઈને આનંદ અનુભવ્યો. એ રીતે તેણે ઉત્તમ સંતાન પેદા કર્યું. તેના પિતૃઓએ પણ રાજાઓની જેમ ઇચ્છિત લોક પ્રાપ્ત કર્યા.
અગસ્ત્યસ્યાશ્રમશ્ચાયમત ઊર્ધ્વં વિશાંપતે। ખ્યાતો ભુવિ મહારાજ તેજસા તસ્ય ધીમતઃ
હે રાજા, આ અગસ્ત્યનો આશ્રમ છે, જે પૃથ્વી પર એ વિદ્વાનના તેજથી પ્રસિદ્ધ છે.
પ્રાહ્લાદિરેવં વાતાપિર્બ્રહ્મઘ્નો દુષ્ટચેતનઃ। એવં વિનાશિતો રાજન્નગસ્ત્યેન મહાત્મના। તસ્યાયમાશ્રમો રાજન્રમણીયૈર્ગુણૈર્યુતઃ
પ્રહલાદના વંશજ વાટાપી, જે બ્રાહ્મણહંત અને દુષ્ટ મનનો હતો, તેને મહાત્મા અગસ્ત્યે નાશ કર્યો. હે રાજન, એ અગસ્ત્યનો આશ્રમ સુંદર ગુણોથી યુક્ત છે.
એષા ભાગીરથી પુણ્યા દેવગન્ધર્વસેવિતા। વાતેરિતા પતાકેવ વિરાજતિ નભસ્તલે
આ રહી પવિત્ર ભાગીરથી, દેવો અને ગંધર્વો જેની સેવા કરે છે; પવનથી લહેરાતી, આકાશમાં ધ્વજની જેમ તેજથી ઝળહળી રહી છે.
પ્રતાર્યમાણા કૂટેષુ યથા નિમ્નેષુ નિત્યશઃ। શિલાતલેષુ સંત્રસ્તા પન્નગેન્દ્રવધૂરિવ
પથ્થરો સાથે સતત અથડાતી અને ખીણોમાં ઊતરતી, એ પથ્થરની સપાટી પર ડરી ગયેલી સાપરાજાની પત્ની જેવી કાંપે છે.
દક્ષિણાં વૈ દિશં સર્વાં પ્લાવયન્તી ચ માતૃવત્। પૂર્વં શંભોર્જટાભ્રષ્ટા સમુદ્રમહિષી પ્રિયા। અસ્યાં નદ્યાં મુપુણ્યાયાં યથેષ્ટમવગાહ્યતામ્
દક્ષિણ તરફ આખું પ્રદેશ માતા જેવી વહેંચી નાખે છે; શંભુની જટામાંથી પડેલી, હવે દરિયાની રાણી છે. આ પવિત્ર નદીમાં મન ભરે તેટલું સ્નાન કરો.
યુધિષ્ઠિર નિબોધેદં ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતમ્। ભૃગોસ્તીર્થં મહારાજ મહર્ષિગણસેવિતમ્
યુધિષ્ઠિર, ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ એવા ભૃગુના તીર્થ વિશે સાંભળો, મહારાજા, જ્યાં મહર્ષિઓની સભા થાય છે.
યત્રોપસ્પૃષ્ટવાન્રામો હૃતંતેજસ્તદાપ્તવાન્। અત્ર ત્વંભ્રાતૃભિઃ સાર્ધં કૃષ્ણયા ચૈવ પાણ્ડવ
અહીં રામે સ્નાન કરીને પોતાનું ગુમાવેલું તેજ પાછું મેળવ્યું હતું; પાંડવ, તું પણ ભાઈઓ અને કૃષ્ણ સાથે અહીં આવો.
દુર્યોધનહૃતંતેજઃ પુનરાદાતુમર્હસિ। કૃતવૈરેણ રામેણ યથા કચોપહૃતં પુનઃ
દુર્યોધને તારો તેજ જે રીતે લઈ લીધું છે, એ ફરી પાછું મેળવવું જોઈએ; જેમ રામે કચની જેમ પોતાનું ગુમાવેલું પાછું મેળવ્યું હતું.