ત્રસદસ્યુસ્તુ તાન્દૃષ્ટ્વા પ્રત્યગૃહ્ણાદ્યથાવિધિ। અભિગમ્ય મહારાજ વિષયાન્તે મહામનાઃ
ત્રસદસ્યુએ તેમને જોઈને રીતસરથી આવકાર્યા અને મહારાજ, રાજ્યની સીમાએ, વિશેષ સન્માનથી મળ્યા.
અર્ચયિત્વા યથાન્યાયમૈક્ષ્વાકો રાજસત્તમઃ। સમસ્તાંશ્ચ તતોઽપચ્છત્પ્રયોજનમુપક્રમે
ઇક્ષ્વાકુ વંશના મહાન રાજાએ યોગ્ય રીતે સૌને સન્માન આપ્યો અને પછી સૌને મળતાંજ, આવતા હેતુ વિશે પૂછ્યું.
વિત્તકામાનિહ પ્રાપ્તાન્વિદ્ધિ નઃ પૃથિવીપતે। યથાશક્ત્યવીહિંસ્યાન્યાન્સંવિભાગં પ્રયચ્છ નઃ
હે પૃથ્વીપતિ, અમને ધનની ઇચ્છાથી અહીં આવેલા જાણો; તમારી શક્તિ પ્રમાણે અને બીજાને દુઃખ ન થાય એ રીતે અમારો ભાગ આપો.
તત આયવ્યયૌ પૂર્ણૌ તેષાં રાજા ન્યવેદયત્। એતજ્જ્ઞાત્વા હ્યુપાદદ્ધ્વં યદત્રવ્યતિરિચ્યતે
પછી રાજાએ સૌને આવક-જાવકનું આખું હિસાબ બતાવ્યું અને કહ્યું: 'આ જાણીને, અહીં જે વધારાનું છે, તે લઈ લો.'
તત આયવ્યયૌ દૃષ્ટ્વાસમૌ સમમતિર્દ્વિજઃ। સર્વથા પ્રાણિનાં પીડામુપાદાનાદમન્યત
પછી દ્વિજએ આવક અને ખર્ચ બરાબર જોઈને, નિષ્પક્ષ મનથી વિચાર્યું કે અહીંથી કંઈ પણ લેવું સર્વ પ્રાણીઓ માટે પીડાદાયક થશે.
તતઃ સર્વે સમેત્યાથ તે નૃપાસ્તં મહામુનિમ્। ઇદમૂચુર્મહારાજ સમવેક્ષ્ય પરસ્પરમ્
પછી બધા રાજાઓ ભેગા મળ્યા અને પરસ્પર ચર્ચા કરીને, મહામુનિ પાસે આવીને, હે મહારાજ, આ રીતે કહ્યું.
અયં વૈ દાનવો બ્રહ્મન્નિલ્વલો વસુમાન્ભુવિ। તમતિક્રમ્ય સર્વેઽદ્યવયં ચાર્તામહે વસુ
'હે બ્રાહ્મણ, આ ઇલ્વલ નામનો દાનવ છે, જે પૃથ્વી પર ઘણું ધન ધરાવે છે; આજે આપણે સૌ તેને પાર કરીને, ઈચ્છિત ધન મેળવીએ.'
તેષાં તદાસીદુચિતમિલ્વલસ્યૈવ ભિક્ષણમ્। તતસ્તે સહિતા રાજન્નિલ્વલં સમુપાદ્રવન્
પછી સૌએ નક્કી કર્યું કે હવે ઇલ્વલ પાસેથી ભિક્ષા માંગવી; તેથી, હે રાજા, બધા મળીને ઇલ્વલ પાસે ગયા.
ઇલ્વલસ્તાન્વિદિત્વા તુ મહર્ષિસહિતાન્નૃપાન્। ઉપસ્થિતાન્સહામાત્યો વિષયાન્તે હ્યપૂજયત્
ઇલ્વલાએ જાણ્યું કે મહર્ષિઓ અને રાજાઓ તેમના અમાત્યો સાથે આવ્યા છે, તો તેણે પોતાના રાજ્યની સીમા પર જઈને તેમનું સન્માનપૂર્વક સ્વાગત કર્યું.
તેષાં તતોઽસુરશ્રેષ્ઠસ્ત્વાતિથ્યમકરોત્તદા। સુસંસ્કૃતેન કૌરવ્ય ભ્રાત્રા વાતાપિના તદા
પછી, હે કૌરવ્ય, અસુરોમાં શ્રેષ્ઠ એવા ઇલ્વલા અને તેના ભાઈ વાતાપીએ ખૂબ જ આદરપૂર્વક મહેમાનગતિ આપી.
તતો રાજર્ષયઃ સર્વે વિષણ્ણા ગતચેતસઃ। વાતાપિં સંસ્કૃતં દૃષ્ટ્વા મેષભૂતં મહાસુરમ્
પછી, મહાસુર વાતાપીનો મેશ રૂપે તૈયાર થયેલો ભોજન જોઈને બધા રાજર્ષિઓ ઉદાસ અને નિરાશ થઈ ગયા.
અથાબ્રવીદગસ્ત્યસ્તાન્રાજર્ષીનૃષિસત્તમઃ। વિષાદો વો ન કર્તવ્યો હ્યહં ભોક્ષ્યે મહાસુરમ્
ત્યારે મહર્ષિ અગસ્ત્યે એ રાજર્ષિઓને કહ્યું: 'તમારે ચિંતા કરવાની જરૂર નથી; આ મહાસુરને હું જ ભોજન રૂપે ગ્રહણ કરીશ.'
ધુર્યાસનમથાસાદ્ય નિષસાદ મહાનૃષિઃ। તં પર્યવેષદ્દૈત્યેન્દ્ર ઇલ્વલઃ પ્રહસન્નિવ
પછી મહાન ઋષિ અગસ્ત્યે મુખ્ય આસન પર બેસી ગયા અને ઇલ્વલાએ હસતાં હસતાં તેમને ભોજન પીરસ્યું.
અગસ્ત્ય એવ કૃત્સ્નં તુ વાતાપિં બુભુજે તતઃ। `બહ્વન્નાશાપિ તે મેઽસ્તીત્યવદદ્ભક્ષયન્સ્વયમ્
પછી અગસ્ત્યે આખો વાતાપી ભોજન રૂપે ગ્રહણ કર્યો અને ખાતા ખાતા કહ્યું: 'હજી પણ મને ઘણું ખાવાનું મન છે.'
ભુક્તવત્યસુરોઽહ્વાનમકરોત્તસ્ય ચેલ્વલઃ। `વાતાપે પ્રતિબુધ્યસ્વ દર્શયન્બલતેજસી। તપસા દુર્જયો યાવદેષ ત્વાં નાતિવર્તતે
જ્યારે અસુર ભોજન બની ગયો, ત્યારે ઇલ્વલાએ બોલાવ્યું: 'વાતાપી, બહાર આવો! તારી શક્તિ બતાવ, જ્યા સુધી આ મહાત્મા તને જીતે નહીં.'
તતસ્તસ્યોદરં ભેત્તું વાતાપિર્વેગમાહરત્। તમબુધ્યત તેજસ્વી કુમ્ભયોનિર્મહાતપાઃ
પછી વાતાપીએ અગસ્ત્યના પેટમાંથી બહાર આવવા માટે જોર લગાવ્યો, પણ તેજસ્વી મહાતપસ્વી કુંભયોનીએ તેને બહાર આવવા દીધો નહીં.
સ વીર્યાત્તપસોગ્રસ્તુ નનર્દ ભગવાનૃષિઃ। એષ જીર્ણોસિ વાતાપે મયા લોકસ્ય શાન્તયે
પછી મહર્ષિએ પોતાના તપના બળથી ગર્જના કરી: 'વાતાપી, હું તને પચાવી નાખ્યો છું, દુનિયાની શાંતિ માટે.'
ઇત્યુક્ત્વા સ્વકરાગ્રેણ ઉદરં સમતાડયત્। ત્રિરેવં પ્રતિસંરબ્ધસ્તેજસા પ્રજ્વલન્નિવ
આવી વાત કહીને અગસ્ત્યે પોતાના હાથની આંગળીથી ત્રણ વાર પેટ પર પ્રહાર કર્યો અને તેમનું તેજ ચમકતું હતું.
તતો વાયુઃ પ્રાદુરભૂદધસ્તસ્ય મહાત્મનઃ। શબ્દેન મહતા તાત ગર્જન્નિવ યથા ઘનઃ
પછી મહાત્મા ઋષિના નીચેના અંગમાંથી જોરદાર પવન નીકળ્યો, જે મેઘના ગર્જનાની જેમ ધ્વનિ કરતો હતો.
વાતાપે નિષ્ક્રમસ્વેતિ પુનઃ પુનરુવાચ હ। તં પ્રહસ્યાબ્રવીદ્રાજન્નગસ્ત્યો મુનિસત્તમઃ। કુતો નિષ્ક્રમિતું શક્તો મયા જીર્ણસ્તુ સોસુરઃ
ઇલ્વલા વારંવાર બોલાવતો રહ્યો: 'વાતાપી, બહાર આવો!' પણ અગસ્ત્ય મુનિ હસીને બોલ્યા: 'એ કેવી રીતે બહાર આવી શકે? એ અસુર તો હું પચાવી ગયો છું.'
ઇલ્વલસ્તુ વિષણ્ણોઽભૂદ્દૃષ્ટ્વા જીર્ણં મહાસુરમ્। પ્રાઞ્જલિશ્ચ સહામાત્યૈરિદં વચનમબ્રવીત્। કિમર્થમુપયાતાઃ સ્થ બ્રૂત કિં કરવાણિ વઃ
મહાસુર પચાઈ ગયો જોઈને ઇલ્વલા દુઃખી થયો. તેણે પોતાના અમાત્યો સાથે હાથ જોડીને પૂછ્યું: 'તમે અહીં શા માટે આવ્યા છો? કહો, હું તમારા માટે શું કરું?''
પ્રત્યુવાચ તતોઽગસ્ત્યઃ પ્રહસન્નિલ્વલં તદા। ઈશોસ્યસુર વિદ્મસ્ત્વાં વયં સર્વે ધનેશ્વરમ્
પછી અગસ્ત્યે હસતાં હસતાં ઇલ્વલાને કહ્યું: 'હે અસુર, અમે બધા જાણીએ છીએ કે તું ધનની માલિકી ધરાવે છે.'
એતે ચ નાતિધનિનો ધનાશા મહતી મમ। યથાશક્ત્યવિહિંસ્યાન્યાન્સંવિભાગં પ્રયચ્છ નઃ
'આ લોકો પાસે વધારે ધન નથી અને મને પણ ધનની ઇચ્છા છે. તારી શક્તિ પ્રમાણે, બીજાને નુકસાન ન પહોંચે એ રીતે અમને ભાગ આપ.'
તતોઽવમત્ય તમૃષિમિલ્વલો વાક્યમબ્રવીત્। દિત્સિતં યદિ વેત્સિ ત્વંતતો દાસ્યામિ તે વસુ
પછી ઇલ્વલાએ ઋષિને અવગણના સાથે કહ્યું: 'તને શું આપવું એ જો તને ખબર હોય, તો હું તને ધન આપીશ.'
ગવાં દશસહસ્રાણિ રાજ્ઞામેકૈકશોઽસુર। તાવદેવ સુવર્ણસ્ય દિત્સિતં તે મહાસુર
'દરેક રાજાને દસ હજાર ગાયો અને એટલું જ સોનુ પણ તારે આપવું પડશે, હે મહાસુર.'
મહ્યં તતો વૈ દ્વિગુણં રથશ્ચૈવ હિરણ્મયઃ। મનોજવૌ વાજિનૌ ચ દિત્સિતં તે મહાસુર
'મને એના દ્વિગણું અને એક સોનાનો રથ તથા મન જેવી ઝડપથી દોડે એવા બે ઘોડા પણ તારે આપવાના.'
ઉલ્વલસ્તુ મુનિં પ્રાહ સર્વમસ્તિ યથાઽઽત્થ મામ્। સર્વમેતત્પ્રદાસ્યામિ હિરણ્યં ગાશ્ચ યદ્ધનમ્। રથં તુ યદવોચો માં નૈતં વિદ્મ હિરણ્મયમ્
ઉલ્વલાએ મુનિને કહ્યું: 'મારે વિષે તમે જે કહ્યું તે બધું સાચું છે. હું તમને સોનું, ગાયો અને જે પણ ધન છે તે બધું આપીશ. પણ તમે જે સોનાનું રથ કહ્યું, એ તો મને ખબર નથી.'
ન મે વાગનૃતા કાચિદુક્તપૂર્વા મહાઽસુર। વિજ્ઞાયતાં રથઃ સાધુ વ્યક્તમસ્તિ હિરણ્મયઃ
'મારા મોઢેથી ક્યારેય ખોટું બોલાયું નથી, મહાન અસુર. રથને તપાસો, એ ચોક્કસ સોનાનો જ છે.'
વિજ્ઞાયમાનઃ સ રથઃ કૌન્તેયાસીદ્ધિરણ્મયઃ'। તતઃ પ્રવ્યથિતો દૈત્યો દદાવભ્યધિકં વસુ
કુંતીપુત્ર, જ્યારે રથ તપાસવામાં આવ્યો, ત્યારે એ ખરેખર સોનાનો જ હતો. પછી એ દૈત્ય ખૂબ ગભરાઈ ગયો અને વધારે ધન આપી દીધું.
વિવાજી ચ સુવાજી ચ તસ્મિન્યુક્તૌ રથે હયૌ। ઊહતુઃ સ વસૂનાશુ તાવગસ્ત્યાશ્રમં પ્રતિ। સર્વાન્રાજ્ઞઃ સહાગસ્ત્યાન્નિમેષાદિવ ભારત
એ રથમાં બે સુંદર અને ઝડપી ઘોડા જોડવામાં આવ્યા. એ બંને ઘોડાઓ બધું ધન, રાજાઓ અને અગસ્ત્યને પળમાં જ અગસ્ત્યના આશ્રમ તરફ લઈ ગયા.