કથં તુ દેવા હવિષા ગયેન પરિતર્પિતાઃ। પુન શક્ષ્યન્ત્યુપાદાતુમન્યૈર્દત્તાનિ કાનિચિત્
દેવતાઓ તો ગયાના હવનથી એટલા તૃપ્ત થયા કે પછી બીજાના દાનથી ક્યારેય એવાં સંતોષી ન થઈ શકે.
સિકતા વા યથા લોકે યથા વા દિવિ તારકાઃ। યથા વા વર્ષતોધારા અસંખ્યેયાઃ સ્મ કેનચિત્। તથા ગણયિતું શક્યા ગયયજ્ઞે ન દક્ષિણાઃ
જેમ પૃથ્વી પર રેતકણ, આકાશમાં તારાઓ કે વરસાદના અણગણિત ટીપાં ગણવામાં નથી આવતાં, એમ ગયાના યજ્ઞમાં આપેલી દક્ષિણા પણ કોઈ ગણાવી શકે તેમ નથી.
એવંવિધાઃ સુબહવસ્તસ્ય યજ્ઞા મહીપતેઃ। બભૂવુરસ્ય સરસઃ સમીપે કુરુનન્દન
કુરુવંશના આનંદ, એ સરોવર પાસે એ રાજાના આવા અનેક મહાન યજ્ઞો થયા હતા.
તતઃ સંપ્રસ્થિતો રાજા કૌન્તેયો ભૂરિદક્ષિણઃ। અગસ્ત્યાશ્રમમાસાદ્ય દુર્જયાયામુવાસ હ
પછી કુંતીપુત્ર રાજા, દાનમાં ઉદાર, ત્યાંથી ચાલીને દુર્જયામાં અગસ્ત્યના આશ્રમમાં પહોંચ્યા અને ત્યાં રોકાયા.
તત્રૈવ લોમશં રાજા પપ્રચ્છ વદતાંવરઃ। અગસ્ત્યેનેહ વાતાપિઃ કિમર્થમુપશામિતઃ
ત્યાં રાજા, વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ, લોમશને પૂછ્યું: 'અગસ્ત્યએ અહીં વાતાપીને કયા કારણથી શાંત કર્યો હતો?'
આસીદ્વા કિંપ્રભાવશ્ચ સ દૈત્યો માનવાન્તકઃ। કિમર્થં ચોદિતો મન્યુરગસ્ત્યસ્ય મહાત્મનઃ
'એ દૈત્ય કોણ હતો, તેની શક્તિ શું હતી, અને એ માનવોને કેમ નષ્ટ કરતો હતો? મહાત્મા અગસ્ત્યનો ક્રોધ કયા કારણે ઉદભવ્યો?'
ઇલ્વલો નામ દૈતેય આસીત્કૌરવનન્દના। મણિમત્યાં પુરિ પુરા વાતાપિસ્તસ્ય ચાનુજઃ
કૌરવોના આનંદ, એક વખત મણિમતી નામના શહેરમાં ઇલ્વલ નામનો એક દૈત્ય રહેતો હતો. તેનો નાનો ભાઈ વાતાપિ હતો.
સ બ્રાહ્મણં તપોયુક્તમુવાચ દિતિનન્દનઃ। પુત્રં મે ભગવાનેકમિન્દ્રતુલ્યં પ્રયચ્છતુ
દિતિના એ પુત્રે, જે તપમાં લીન હતો, એક બ્રાહ્મણ પાસે જઈને કહ્યું: 'મહારાજ, કૃપા કરીને મને ઇન્દ્ર જેવો પુત્ર આપો.'
તસ્મૈ સ બ્રાહ્મણો નાદાત્પુત્રં વાસવસંમિતમ્। ચુક્રોધ સોઽસુરસ્તસ્ય બ્રાહ્મણસ્ય તતો ભૃશમ્
પણ એ બ્રાહ્મણે તેને ઇન્દ્ર સમાન પુત્ર આપ્યો નહીં. એથી એ અસુર બ્રાહ્મણ પર ખૂબ જ ગુસ્સે થયો.
તદાપ્રભૃતિરાજેન્દ્ર ઇલ્વલો બ્રહ્મહાઽસુરઃ। મન્યુમાન્ભ્રાતરં છાગં માયાવી હ્યકરોત્તતઃ
એ સમયેથી, રાજા, બ્રાહ્મણહંતક અને ક્રોધથી ભરેલા ઇલ્વલે પોતાના માયાવાળાં ભાઈને બકરાની આકૃતિમાં ફેરવી દીધો.
મેષરૂપી ચ વાતાપિઃ કામરૂપ્યભવત્ક્ષણાત્। સંસ્કૃત્યતં ભોજયતિ તતો વિપ્રં જિધાંસતિ
માયાથી રૂપ બદલવામાં કુશળ વાતાપિ તરત જ બકરો બની ગયો. પછી ઇલ્વલે તેને તૈયાર કરીને બ્રાહ્મણને ખવડાવતો અને તેને મારવાનો વિચાર કરતો.
સ ચાહ્વયતિ યં વાચા ગતં વૈવસ્વતક્ષયમ્। સ પુનર્દેહમાસ્થાય જીવન્સ્મ પ્રત્યદૃશ્યત
પછી, જે બ્રાહ્મણ યમલોકે ગયો હતો, તેને ઇલ્વલ પોતાના અવાજથી બોલાવી પાછો બોલાવતો. વાતાપિ ફરી શરીર ધારણ કરીને જીવતો દેખાવતો.
તતો વાતાપિમસુરં છાગં કૃત્વા સુસંસ્કૃતમ્। તં બ્રાહ્મણં ભોજયિત્વા પુનરેવ સમાહ્વયત્
આ રીતે ઇલ્વલ, વાતાપિને સારી રીતે રાંધીને બકરો બનાવી, બ્રાહ્મણને ખવડાવતો અને પછી ફરીથી તેને બોલાવતો.
તામિલ્વલેન મહતા સ્વરેણ ગિરમીરિતામ્। શ્રુત્વાઽતિમાયો બાલવાન્ક્ષિપ્રં બ્રાહ્મણકણ્ટકઃ
જ્યારે ઇલ્વલ મોટાં અવાજે એ બોલ બોલતો, ત્યારે અત્યંત ચાલાક અને ઝડપી વાતાપિ, બાળકેવી ઝડપથી, બ્રાહ્મણોને ત્રાસ આપતો.
તસ્ય પાર્શ્વં વિનિર્ભિદ્ય બ્રાહ્મણસ્ય મહાસુરઃ। વાતાપિઃ પ્રહસન્રાજન્નિશ્ચક્રામ વિશાંપતે
મહાન અસુર વાતાપિ, બ્રાહ્મણના પાંજરમાંથી ફાટી નીકળતો અને હસતો-હસતો બહાર આવતો, રાજા.
એવં સ બ્રાહ્મણાન્રાજન્ભોજયિત્વા પુનઃપુનઃ। હિંસયામાયસ દૈતેય ઇલ્વલો દુષ્ટચેતનઃ
આ રીતે, રાજા, દુષ્ટમનસ્વી દૈત્ય ઇલ્વલ વારંવાર બ્રાહ્મણોને ખવડાવીને તેમને છેતરપિંડીથી દુઃખ આપતો.
અગસ્ત્યશ્ચાપિ ભગવાનેતસ્મિન્કાલ એવ તુ। પિતૄન્દદર્શ ગર્તે વૈ લમ્બમાનાનધોમુખાન્
એ જ સમયે, મહાન અગસ્ત્યે પોતાના પિતૃઓને એક ખાડામાં ઊંધા લટકતા જોયા.
સોઽપૃચ્છલ્લમ્બમાનાંસ્તાન્ભગવન્તશ્ચ કિંપરાઃ। `કિંમર્થં વેહ લમ્બધ્વે ગર્તે યૂયમધોમુખાઃ'। સંતાનહેતોરિતિ તે પ્રત્યૂચુર્બ્રહ્મવાદિનઃ
ત્યારે તેણે એ લટકતા પિતૃઓને પૂછ્યું: 'મહારાજો, તમે શા માટે આ ખાડામાં ઊંધા લટક્યા છો?' ત્યારે તે જ્ઞાનવંતોએ કહ્યું: 'આપત્તિથી પીડાઈને અમે સંતાન માટે અહીં લટક્યા છીએ.'
તે તસ્મૈ કથયામાસુર્વયં તે પિતરઃ સ્વકાઃ। ગર્તમેતમનુપ્રાપ્તા લમ્બામઃ પ્રસવાર્થિનઃ
તેમણે કહ્યું: 'અમે તારા પોતાના પિતૃઓ છીએ, અગસ્ત્ય. સંતાનની આશાએ આ ખાડામાં આવીને લટક્યા છીએ.'
યદિ નો જનયેથાસ્ત્વમગસ્ત્યાપત્યમુત્તમમ્। સ્યાન્નોસ્માન્નિરયાન્મોક્ષસ્ત્વં ચ પુત્રાપ્નુયા ગતિમ્
'અગસ્ત્ય, જો તું અમારે માટે ઉત્તમ પુત્ર ઉત્પન્ન કરેશે, તો અમને નરકમાંથી મુક્તિ મળશે અને તને પણ પિતૃત્વ પ્રાપ્ત થશે.'
સ તાનુવાચ તેજસ્વી સત્યધર્મપરાયણઃ। કરિષ્યે પિતરઃ કામં વ્યેતુ વો માનસો જ્વરઃ
તેજસ્વી અને સત્યધર્મમાં સ્થિર ઋષિએ કહ્યું: 'પિતૃઓ, હું તમારો ઈચ્છિત કાર્ય કરીશ. હવે તમારો મનનો દુઃખ દૂર થવા દો.'
તતઃ પ્રસવસન્તાનં ચિન્તયન્ભગવાનૃષિઃ। આત્મનઃ પ્રસવસ્યાર્થે નાપશ્યત્સદૃશીં સ્ત્રિયમ્
પછી એ મહાન ઋષિએ પોતાના વંશની વૃદ્ધિ માટે વિચાર કર્યો, પણ પોતાને યોગ્ય એવી સ્ત્રી ક્યાંય જોવા મળી નહીં.
સ તસ્ય તસ્ સત્વસ્ય તત્તદઙ્ગમનુત્તમમ્। સંગૃહ્યતત્સમૈરઙ્ગૈર્નિર્મમે સ્ત્રિયમુત્તમામ્
પછી તેણે પોતાના ગુણો અને શ્રેષ્ઠ લક્ષણો એકત્ર કરીને, શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીની રચના કરી.
સ તાં વિદર્ભરાજાય પુત્રકામાય તામ્યતે। નિર્મિતામાત્મનોઽર્થાય મુનિઃ પ્રાદાન્મહાતપાઃ
પછી મહાતપસ્વી ઋષિએ, પોતાના માટે પુત્રની ઈચ્છાથી, એ સર્જેલી સ્ત્રીને પુત્રની આશામાં તપસ્યા કરતાં વિદર્ભના રાજાને આપી દીધી.
સા તત્ર જજ્ઞે સુભગા વિદ્યુત્સૌદામની યથા। વિભ્રાજમાના વપુષા વ્યવર્ધત શુભાનના
ત્યાં એ સુખી અને સુંદર કન્યા વીજળી જેવો તેજ ધરાવતી જન્મી. એના રૂપમાં ચમકતી, સુંદર ચહેરાવાળી એ દીકરી ધીમે ધીમે મોટી થવા લાગી.
જાતમાત્રાં ચ તાં દૃષ્ટ્વા વૈદર્ભઃ પૃથિવીપતિઃ। પ્રહર્ષેણ દ્વિજાતિભ્યો ન્યવેદયત ભારત
જેમજ એ દીકરી જન્મી, ત્યારે વિદર્ભના રાજાએ આનંદથી ભરાઈને બધા બ્રાહ્મણોને એ વાત જણાવી.
અભ્યનન્દન્ત તાં સર્વે બ્રાહ્મણા વસુધાધિપ। લોપામુદ્રેતિ તસ્યાશ્ચ ચક્રિરે નામ તે દ્વિજાઃ
પૃથ્વીનાથ, બધા બ્રાહ્મણોએ એ દીકરીનું હર્ષથી સ્વાગત કર્યું અને એ દ્વિજોએ એનું નામ 'લોપામુદ્રા' રાખ્યું.
વવૃધે સા મહારાજ બિભ્રતી રૂપમુત્તમમ્। અપ્સ્વિવોત્પલિની શીઘ્રમગ્નેરિવ શિખા શુભા
મહારાજ, એ કન્યા ઉત્તમ રૂપ ધારણ કરીને, જળમાં ઉગતી કમળની જેમ અને અગ્નિની જ્વાળાની જેમ તેજસ્વી બની વધતી ગઈ.
તાં યૌવનસ્થાં રાજેન્દ્રશતં કન્યાઃ સ્વલંકૃતાઃ। દાસ્યઃ શતં ચ કલ્યાણીમુપાતસ્થુર્વશાનુગાઃ
રાજા, જ્યારે એ યુવાન થઈ, ત્યારે સજ્જ સો કન્યાઓ અને સુંદર સો દાસીઓ એની સેવા માટે એકઠી થઈ અને એના પર અતિશય ભક્તિ રાખતી.
સા સ્મ દાસીશતવૃતા મધ્યે કન્યાશતસ્ય ચ। આરસ્તે તેજસ્વિની કન્યા રોહિણીવ દિવિપ્રભા
એ તેજસ્વી કન્યા સો દાસીઓ અને સો કન્યાઓની વચ્ચે એવી રીતે ઝગમગતી હતી જેમ રોહિણી તારાઓ વચ્ચે તેજ આપે છે.