તત્ર વિદ્યાવ્રતસ્નાતઃ કૌમારં વ્રતમાસ્થિતઃ। શમઠોઽકથયદ્રાજન્નાધૂર્તરજસં ગયમ્
ત્યાં એક બ્રાહ્મણ, જેણે શિક્ષા પૂર્ણ કરીને સ્નાન કર્યું હતું અને બાળપણથી વ્રત ધારણ કર્યું હતું, શમઠ નામે, રાજા, એ અધૂર્તરજસના પુત્ર ગયાની કથા કહેવા લાગ્યા.
આધૂર્તરજસઃ પુત્રો ગયો રાજર્ષિસત્તમઃ। પુણ્યાનિ તસ્ય કર્માણિ તાનિ મે શૃણુ ભારત
અધૂર્તરજસનો પુત્ર ગય, રાજર્ષિમાં શ્રેષ્ઠ, તેના પુણ્યકર્મો વિશે હું કહું છું, ભારત, તું સાંભળ.
યસ્ય યજ્ઞો બભૂવેહ બહ્વન્નો બહુદક્ષિણઃ। યત્રાન્નપર્વતા રાજઞ્શતશોઽથ સહસ્રશઃ
એના યજ્ઞમાં અન્નની પણ ઊંચી ઢગલીઓ અને દાનની પણ બહુ જ વધારેતા હતી. રાજા, ત્યાં સૈંકડો અને હજારો અન્નના પર્વતો હતા.
ઘૃતકુલ્યાશ્ચ દધ્નશ્ચ નદ્યો બહુશતાસ્તથા। વ્યઞ્જનાનાં પ્રવાહાશ્ચ મહાર્હાણાં સહસ્રશઃ
અને ત્યાં ઘી અને દહીંની પણ સૈંકડો નદીઓ વહેતી, અને મહામૂલ્ય વાનગીઓના પણ હજારો પ્રવાહો હતા.
અહન્યહનિ ચાપ્યેવં યાચતાં સંપ્રદીયતે। અન્યે ચ બ્રાહ્મણા રાજન્ભુઞ્જતેઽન્નં સુસંસ્કૃતમ્
દરરોજ, માંગનારને આ રીતે અન્ન આપવામાં આવતું, અને બીજા બ્રાહ્મણો, રાજા, સારી રીતે તૈયાર કરેલું અન્ન ભોજન કરતા.
તત્ર વૈ દક્ષિણાકાલે બ્રહ્મઘોષો દિવં ગતઃ। ન ચ પ્રજ્ઞાયતે કિંચિદ્બ્રહ્મશબ્દેન ભારત
ત્યાં દાન આપવાના સમયે, વેદમંત્રોના ઉચ્ચારનો ધ્વનિ આકાશ સુધી પહોંચતો; ભારત, વેદના અવાજ સિવાય બીજું કંઈ સાંભળાતું જ નહોતું.
પુણ્યેન ચરતા રાજન્ભૂર્દિશઃ ખં નભસ્તથા। આપૂર્ણમાસીચ્છબ્દેન તદપ્યાસીન્મહાદ્ભુતમ્
પવિત્ર રાજા જ્યાં જ્યાં ફરતા, ત્યાં ત્યાં દિશાઓ, આકાશ અને ગગન પૂર્ણિમાના યજ્ઞના અવાજથી ગૂંજી ઉઠતા; એ પણ અદ્ભુત દૃશ્ય હતું.
યત્રસ્મ ગાથા ગાયન્તિ મનુષ્યા મરતર્ષભ। અન્નપાનૈઃ શુભૈસ્તૃપ્તા દેશે દેશે સુવર્ચસઃ
મનુષ્યો ત્યાં સુંદર ભોજન અને પીણાથી તૃપ્ત થઈને, દરેક પ્રદેશમાં તેજસ્વી બની, ગીતો ગાતા.
ગયસ્ય યજ્ઞે કે ત્વદ્ય પ્રાણિનો ભોક્તુમીપ્સવઃ। તત્ર ભોજનશિષ્ટસ્ય પર્વતાઃ પઞ્ચવિંશતિઃ
આજે જીવમાંથી કોણ ગયાના યજ્ઞમાં ભોજન કરવા ઈચ્છશે? ત્યાં તો પચ્ચીસ અન્નના પર્વતો ભોજન પછી બાકી રહ્યા હતા.
ન તત્પૂર્વે જનાશ્ચક્રુર્ન કરિષ્યન્તિ ચાપરે। ગયો યદકરોદ્યજ્ઞે રાજર્ષિરમિતદ્યુતિઃ
ગયા રાજર્ષિએ પોતાના યજ્ઞમાં જે કર્યું, એ પહેલાં કોઈએ કર્યું નહોતું અને પછી પણ કોઈ કરી શકશે નહીં.
કથં તુ દેવા હવિષા ગયેન પરિતર્પિતાઃ। પુન શક્ષ્યન્ત્યુપાદાતુમન્યૈર્દત્તાનિ કાનિચિત્
દેવતાઓ તો ગયાના હવનથી એટલા તૃપ્ત થયા કે પછી બીજાના દાનથી ક્યારેય એવાં સંતોષી ન થઈ શકે.
સિકતા વા યથા લોકે યથા વા દિવિ તારકાઃ। યથા વા વર્ષતોધારા અસંખ્યેયાઃ સ્મ કેનચિત્। તથા ગણયિતું શક્યા ગયયજ્ઞે ન દક્ષિણાઃ
જેમ પૃથ્વી પર રેતકણ, આકાશમાં તારાઓ કે વરસાદના અણગણિત ટીપાં ગણવામાં નથી આવતાં, એમ ગયાના યજ્ઞમાં આપેલી દક્ષિણા પણ કોઈ ગણાવી શકે તેમ નથી.
એવંવિધાઃ સુબહવસ્તસ્ય યજ્ઞા મહીપતેઃ। બભૂવુરસ્ય સરસઃ સમીપે કુરુનન્દન
કુરુવંશના આનંદ, એ સરોવર પાસે એ રાજાના આવા અનેક મહાન યજ્ઞો થયા હતા.
તતઃ સંપ્રસ્થિતો રાજા કૌન્તેયો ભૂરિદક્ષિણઃ। અગસ્ત્યાશ્રમમાસાદ્ય દુર્જયાયામુવાસ હ
પછી કુંતીપુત્ર રાજા, દાનમાં ઉદાર, ત્યાંથી ચાલીને દુર્જયામાં અગસ્ત્યના આશ્રમમાં પહોંચ્યા અને ત્યાં રોકાયા.
તત્રૈવ લોમશં રાજા પપ્રચ્છ વદતાંવરઃ। અગસ્ત્યેનેહ વાતાપિઃ કિમર્થમુપશામિતઃ
ત્યાં રાજા, વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ, લોમશને પૂછ્યું: 'અગસ્ત્યએ અહીં વાતાપીને કયા કારણથી શાંત કર્યો હતો?'
આસીદ્વા કિંપ્રભાવશ્ચ સ દૈત્યો માનવાન્તકઃ। કિમર્થં ચોદિતો મન્યુરગસ્ત્યસ્ય મહાત્મનઃ
'એ દૈત્ય કોણ હતો, તેની શક્તિ શું હતી, અને એ માનવોને કેમ નષ્ટ કરતો હતો? મહાત્મા અગસ્ત્યનો ક્રોધ કયા કારણે ઉદભવ્યો?'
ઇલ્વલો નામ દૈતેય આસીત્કૌરવનન્દના। મણિમત્યાં પુરિ પુરા વાતાપિસ્તસ્ય ચાનુજઃ
કૌરવોના આનંદ, એક વખત મણિમતી નામના શહેરમાં ઇલ્વલ નામનો એક દૈત્ય રહેતો હતો. તેનો નાનો ભાઈ વાતાપિ હતો.
સ બ્રાહ્મણં તપોયુક્તમુવાચ દિતિનન્દનઃ। પુત્રં મે ભગવાનેકમિન્દ્રતુલ્યં પ્રયચ્છતુ
દિતિના એ પુત્રે, જે તપમાં લીન હતો, એક બ્રાહ્મણ પાસે જઈને કહ્યું: 'મહારાજ, કૃપા કરીને મને ઇન્દ્ર જેવો પુત્ર આપો.'
તસ્મૈ સ બ્રાહ્મણો નાદાત્પુત્રં વાસવસંમિતમ્। ચુક્રોધ સોઽસુરસ્તસ્ય બ્રાહ્મણસ્ય તતો ભૃશમ્
પણ એ બ્રાહ્મણે તેને ઇન્દ્ર સમાન પુત્ર આપ્યો નહીં. એથી એ અસુર બ્રાહ્મણ પર ખૂબ જ ગુસ્સે થયો.
તદાપ્રભૃતિરાજેન્દ્ર ઇલ્વલો બ્રહ્મહાઽસુરઃ। મન્યુમાન્ભ્રાતરં છાગં માયાવી હ્યકરોત્તતઃ
એ સમયેથી, રાજા, બ્રાહ્મણહંતક અને ક્રોધથી ભરેલા ઇલ્વલે પોતાના માયાવાળાં ભાઈને બકરાની આકૃતિમાં ફેરવી દીધો.
મેષરૂપી ચ વાતાપિઃ કામરૂપ્યભવત્ક્ષણાત્। સંસ્કૃત્યતં ભોજયતિ તતો વિપ્રં જિધાંસતિ
માયાથી રૂપ બદલવામાં કુશળ વાતાપિ તરત જ બકરો બની ગયો. પછી ઇલ્વલે તેને તૈયાર કરીને બ્રાહ્મણને ખવડાવતો અને તેને મારવાનો વિચાર કરતો.
સ ચાહ્વયતિ યં વાચા ગતં વૈવસ્વતક્ષયમ્। સ પુનર્દેહમાસ્થાય જીવન્સ્મ પ્રત્યદૃશ્યત
પછી, જે બ્રાહ્મણ યમલોકે ગયો હતો, તેને ઇલ્વલ પોતાના અવાજથી બોલાવી પાછો બોલાવતો. વાતાપિ ફરી શરીર ધારણ કરીને જીવતો દેખાવતો.
તતો વાતાપિમસુરં છાગં કૃત્વા સુસંસ્કૃતમ્। તં બ્રાહ્મણં ભોજયિત્વા પુનરેવ સમાહ્વયત્
આ રીતે ઇલ્વલ, વાતાપિને સારી રીતે રાંધીને બકરો બનાવી, બ્રાહ્મણને ખવડાવતો અને પછી ફરીથી તેને બોલાવતો.
તામિલ્વલેન મહતા સ્વરેણ ગિરમીરિતામ્। શ્રુત્વાઽતિમાયો બાલવાન્ક્ષિપ્રં બ્રાહ્મણકણ્ટકઃ
જ્યારે ઇલ્વલ મોટાં અવાજે એ બોલ બોલતો, ત્યારે અત્યંત ચાલાક અને ઝડપી વાતાપિ, બાળકેવી ઝડપથી, બ્રાહ્મણોને ત્રાસ આપતો.
તસ્ય પાર્શ્વં વિનિર્ભિદ્ય બ્રાહ્મણસ્ય મહાસુરઃ। વાતાપિઃ પ્રહસન્રાજન્નિશ્ચક્રામ વિશાંપતે
મહાન અસુર વાતાપિ, બ્રાહ્મણના પાંજરમાંથી ફાટી નીકળતો અને હસતો-હસતો બહાર આવતો, રાજા.
એવં સ બ્રાહ્મણાન્રાજન્ભોજયિત્વા પુનઃપુનઃ। હિંસયામાયસ દૈતેય ઇલ્વલો દુષ્ટચેતનઃ
આ રીતે, રાજા, દુષ્ટમનસ્વી દૈત્ય ઇલ્વલ વારંવાર બ્રાહ્મણોને ખવડાવીને તેમને છેતરપિંડીથી દુઃખ આપતો.
અગસ્ત્યશ્ચાપિ ભગવાનેતસ્મિન્કાલ એવ તુ। પિતૄન્દદર્શ ગર્તે વૈ લમ્બમાનાનધોમુખાન્
એ જ સમયે, મહાન અગસ્ત્યે પોતાના પિતૃઓને એક ખાડામાં ઊંધા લટકતા જોયા.
સોઽપૃચ્છલ્લમ્બમાનાંસ્તાન્ભગવન્તશ્ચ કિંપરાઃ। `કિંમર્થં વેહ લમ્બધ્વે ગર્તે યૂયમધોમુખાઃ'। સંતાનહેતોરિતિ તે પ્રત્યૂચુર્બ્રહ્મવાદિનઃ
ત્યારે તેણે એ લટકતા પિતૃઓને પૂછ્યું: 'મહારાજો, તમે શા માટે આ ખાડામાં ઊંધા લટક્યા છો?' ત્યારે તે જ્ઞાનવંતોએ કહ્યું: 'આપત્તિથી પીડાઈને અમે સંતાન માટે અહીં લટક્યા છીએ.'
તે તસ્મૈ કથયામાસુર્વયં તે પિતરઃ સ્વકાઃ। ગર્તમેતમનુપ્રાપ્તા લમ્બામઃ પ્રસવાર્થિનઃ
તેમણે કહ્યું: 'અમે તારા પોતાના પિતૃઓ છીએ, અગસ્ત્ય. સંતાનની આશાએ આ ખાડામાં આવીને લટક્યા છીએ.'
યદિ નો જનયેથાસ્ત્વમગસ્ત્યાપત્યમુત્તમમ્। સ્યાન્નોસ્માન્નિરયાન્મોક્ષસ્ત્વં ચ પુત્રાપ્નુયા ગતિમ્
'અગસ્ત્ય, જો તું અમારે માટે ઉત્તમ પુત્ર ઉત્પન્ન કરેશે, તો અમને નરકમાંથી મુક્તિ મળશે અને તને પણ પિતૃત્વ પ્રાપ્ત થશે.'