બાષ્પગદ્ગદયા વાચા મુખેન પરિશુષ્યતા। કૃતાઞ્જલિર્વરારોહા પર્યશ્રુનયના તતઃ
આંસુઓથી અવરોધાયેલી વાણી, સુકાઈ ગયેલું મોઢું, જોડેલા હાથ અને આંખોમાંથી વહેતા આંસુઓ સાથે એ મહાનારી બોલી.
ધૈર્યમાલમ્બ્ય વામોરૂર્હૃદયેન પ્રવેપતા। ન મામર્હસિ ધર્મજ્ઞ પરિત્યક્તુમનાગસમ્
ડાબી જાંઘ કાંપતી હોવા છતાં ધીરજ રાખીને એણે કહ્યું: 'હે ધર્મને જાણનારા, હું નિર્દોષ છું, મને તું છોડવું નહીં.'
ધર્મે સ્થિતાં સ્થિતો ધર્મે સદા પ્રિયહિતે રતામ્। પ્રદાને કારણં યચ્ચ મમ તુભ્યં દ્વિજોત્તમ
'હું હંમેશા ધર્મમાં સ્થિર રહી, તારા પ્રિય અને હિતમાં જ લાગેલી રહી; અને હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, મને તને આપવાનો કારણ પણ એ જ હતું—'
તદલબ્ધવતીં મન્દાં કિં માં વક્ષ્યતિ વાસુકિઃ। માતૃશાપાભિભૂતાનાં જ્ઞાતીનાં મમ સત્તમ
'જો હું એ ફળ ન મેળવી શકી, તો હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, માતાની શાપથી પીડાતી મારી જાતને જોઈ વાસુકિ શું કહેશે?'
અપત્યમીપ્સિતં ત્વત્તસ્તચ્ચ તાવન્ન દૃશ્યતે। ત્વત્તો હ્યપત્યલાભેન જ્ઞાતીનાં મે શિવં ભવેત્
'તારી પાસેથી જે સંતાનની ઈચ્છા હતી એ હજી મળ્યું નથી; તારી પાસેથી સંતાન મળે તો મારા જ્ઞાતિઓને સુખ મળશે.'
સંપ્રયોગો ભવેન્નાયાં મમ મોઘસ્ત્વયા દ્વિજ। જ્ઞાતીનાં હિતમિચ્છન્તી ભગવંસ્ત્વાં પ્રસાદયે
'હે બ્રાહ્મણ, તારી સાથેનો એ સંયોગ મારા માટે વ્યર્થ ન જાય; મારા જ્ઞાતિઓના હિત માટે, હે ભગવાન, હું તારી વિનંતી કરું છું.'
ઇમમવ્યક્તરૂપં મે ગર્ભમાધાય સત્તમ। કથં ત્યક્ત્વા મહાત્મા સન્ગન્તુમિચ્છસ્યનાગસમ્
'હે ઉત્તમ, તું મારા ગર્ભમાં જે અજ્ઞાત રૂપે છે એ સંતાન મૂક્યું છે, તો હવે હે મહાત્મા, મને કેમ છોડીને તું સાપો પાસે જવા માંગે છે?'
એવમુક્તસ્તુ સ મુનિર્ભાર્યાં વચનમબ્રવીત્। યદ્યુક્તમનુરૂપં ચ જરત્કારું તપોધનઃ
આ રીતે પત્નીએ કહ્યું ત્યારે તપસ્વી જરત્કારુએ ઉત્તર આપ્યો: 'હે જરત્કારુ, જો તારી વાત યોગ્ય અને યોગ્ય હોય—'
અસ્ત્યયં સુભગે ગર્ભસ્તવ વૈશ્વાનરોપમઃ। ઋષિઃ પરમધર્માત્મા વેદવેદાઙ્ગપારગઃ
'હે સુભાગ્યવતી, તારા ગર્ભમાં ખરેખર અગ્નિ જેવો તેજસ્વી સંતાન છે—એ ઋષિ, પરમ ધર્મનિષ્ઠ અને વેદ-વેદાંગમાં પારંગત હશે.'
એવમુક્ત્વા સ ધર્માત્મા જરત્કારુર્મહાનૃષિઃ। ઉગ્રાય તપસે ભૂયો જગામ કૃતનિશ્ચયઃ
આ રીતે કહી, એ ધર્મનિષ્ઠ મહાન ઋષિ જરત્કારુ, દૃઢ નિશ્ચય કરીને ફરી તપ માટે ચાલ્યા ગયા.
ગતમાત્રં તુ ભર્તારં જરત્કારુરવેદયત્। ભ્રાતુઃ સકાશમાગત્ય યથાતથ્યં તપોધન
પતિ જતાં જ જરત્કારુ પોતાના ભાઈ પાસે ગઈ અને જે થયું તે બધું સાચું-સાચું કહીને જણાવી દીધું.
તતઃ સ ભુજગશ્રેષ્ઠઃ શ્રુત્વા સુમહદપ્રિયમ્। ઉવાચ ભગિનીં દીનાં તદા દીનતરઃ સ્વયમ્
પછી એ શ્રેષ્ઠ સાપે, મોટું દુઃખ સાંભળી, પોતે વધુ દુઃખી થઈને પોતાની દુઃખી બહેનને કહ્યું.
જાનાસિ ભદ્રે યત્કાર્યં પ્રદાને કારણં ચ યત્। પન્નગાનાં હિતાર્થાય પુત્રસ્તે સ્યાત્તતો યદિ
હે ભદ્રા, તું સારી રીતે જાણે છે કે શું કરવું અને દાન આપવાનું કારણ શું છે. જો એ પન્નગોનું કલ્યાણ થાય એ માટે હોય, તો તારો પુત્ર એ માટે જ થવો જોઈએ.
સ સર્પસત્રાત્કિલ નો મોક્ષયિષ્યતિ વીર્યવાન્। એવં પિતામહઃ પૂર્વમુક્તવાંસ્તુ સુરૈઃ સહ
એ મહાવીર પુત્ર અમને સાપયજ્ઞમાંથી ચોક્કસ બચાવશે; એમ પિતામહે દેવતાઓ સાથે મળીને પહેલાં જ કહ્યું છે.
અપ્યસ્તિ ગર્ભઃ સુભગે તસ્માત્તે મુનિસત્તમાત્। ન ચેચ્છામ્યફલં તસ્ય દારકર્મ મનીષિણઃ
હે સુભાગ્યવતી, શું તારા ગર્ભમાં એ મહાન ઋષિથી સંતાન છે? હું નથી ઇચ્છતો કે એ વિદ્વાનનું પ્રયત્ન નિષ્ફળ જાય.
કામં ચ મમ ન ન્યાય્યં પ્રષ્ટું ત્વાં કાર્યમીદૃશમ્। કિંતુ કાર્યગરીયસ્ત્વાત્તતસ્ત્વાઽહમચૂચુદમ્
સાચે કહું તો, આવું કામ વિશે તને પૂછવું યોગ્ય નથી; પણ કારણ કે આ બહુ મોટું કાર્ય છે, તેથી હું તને પૂછ્યું છે.
દુર્વાર્યતાં વિદિત્વા ચ ભર્તુસ્તેઽતિતપસ્વિનઃ। નૈનમન્વાગમિષ્યામિ કદાચિદ્ધિ શપેત્સ મામ્
તારા પતિના કઠોર અને મહાતપસ્વી સ્વભાવને જાણીને, હું કદી પણ એમના પાછળ નહીં જાઉં, કેમ કે કદીક એમણે મને શાપ આપી દે.
આચક્ષ્વ ભદ્રે ભર્તુઃ સ્વં સર્વમેવ વિચેષ્ટિતમ્। ઉદ્ધરસ્વ ચ શલ્યં મે ઘોરં હૃદિ ચિરસ્થિતમ્
હે ભદ્રા, તારા પતિએ જે કંઈ કર્યું છે એ બધું મને કહે દે; અને મારા હૃદયમાં જે લાંબા સમયથી ભારે દુઃખ છે, એ દૂર કરી દે.
જરત્કારુસ્તતો વાક્યમિત્યુક્તા પ્રત્યભાષત। આશ્વાસયન્તી સન્તપ્તં વાસુકિં પન્નગેશ્વરમ્
એ રીતે કહેતાં જરત્કારુએ, પીડિત ભાઈ વાસુકીને શાંત પાડતાં જવાબ આપ્યો.
પૃષ્ટો મયાઽપત્યહેતોઃ સ મહાત્મા મહાતપાઃ। અસ્તીત્યુત્તરમુદ્દિશ્ય મમેદં ગતવાંશ્ચ સઃ
મારે સંતાન માટે એ મહાત્મા, મહાતપસ્વી પતિને પૂછ્યું હતું; એમણે 'છે' એમ જવાબ આપ્યો અને પછી મારા પાસેથી ચાલ્યા ગયા.
સ્વૈરેષ્વપિ ન તેનાહં સ્મરામિ વિતથં વચઃ। ઉક્તપૂર્વં કુતો રાજન્સાંપરાયે સ વક્ષ્યતિ
એમના પોતાના લોકોમાં પણ, હું ક્યારેય એમને ખોટું બોલતા સાંભળ્યા નથી; રાજા, જે એમણે એકવાર કહ્યું છે, એ યોગ્ય સમયે ચોક્કસ પૂર્ણ કરશે.
ન સંતાપસ્ત્વયા કાર્યઃ કાર્યં પ્રતિ ભુજંગમે। ઉત્પત્સ્યતિ ચ તે પુત્રો જ્વલનાર્કસમપ્રભઃ
હે પન્નગ, તારે આ બાબતે ચિંતા કરવાની જરૂર નથી; તને અગ્નિ અને સૂર્ય જેવો તેજસ્વી પુત્ર થશે.
ઇત્યુક્ત્વા સ હિ માં ભ્રાતર્ગતો ભર્તા તપોધનઃ। તસ્માદ્વ્યેતુ પરં દુઃખં તવેદં મનસિ સ્થિતમ્
આ બધું કહીને, મારા તપસ્વી પતિ ભાઈ, ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા; તેથી, તારા મનમાં જે ભારે દુઃખ છે, એ હવે દૂર થવું જોઈએ.
એતચ્છ્રુત્વા સ નાગેન્દ્રો વાસુકિઃ પરયા મુદા। એવમસ્ત્વિતિ તદ્વાક્યં ભગિન્યાઃ પ્રત્યગૃહ્ણત
આ સાંભળીને, સાપોના રાજા વાસુકીએ ખૂબ આનંદથી બહેનના શબ્દો સ્વીકારી કહ્યું, 'એવું જ થાઓ.'
સાન્ત્વમાનાર્થદાનૈશ્ચ પૂજયા ચારુરૂપયા। સોદર્યાં પૂજયામાસ સ્વસારં પન્નગોત્તમઃ
મીઠા શબ્દો, ભેટો અને સન્માનથી, સુંદર રૂપવાળી પોતાની બહેનનું પન્નગોમાં શ્રેષ્ઠ વાસુકીએ પૂજન કર્યું.
તતઃ પ્રવવૃધે ગર્ભો મહાતેજા મહાપ્રભઃ। યથા મોમો દ્વિજશ્રેષ્ઠ શુક્લપક્ષોદિતો દિવિ
પછી એ મહાતેજસ્વી અને મહાપ્રભાવી ગર્ભ વધવા લાગ્યો, જેમ કે ઉજળી પખવાડિયે ચાંદ્રમાએ વધે છે, એમ.
અથ કાલે તુ સા બ્રહ્મન્પ્રજજ્ઞે ભુજગસ્વસા। કુમારં દેવગર્ભાભં પિતૃમાતૃભયાપહમ્
પછી યોગ્ય સમયે, હે બ્રાહ્મણ, પન્નગરાજની બહેનએ દેવતાસમાન પુત્રને જન્મ આપ્યો, જે પિતા-માતાનું ભય દૂર કરનાર હતો.
વવૃધે સ તુ તત્રૈવ નાગરાજનિવેશને। વેદાંશ્ચાધિજગે સાઙ્ગાન્ભાર્ગવચ્યવનાત્મજાત્
એ પુત્ર પન્નગરાજના ઘરે જ મોટો થયો અને ભૃગુપુત્ર ચ્યવન પાસેથી તમામ શાખાઓ સહિત વેદો શીખ્યો.
ચીર્ણવ્રતો બાલ એવ બુદ્ધિસત્ત્વગુણાન્વિતઃ। નામ ચાસ્યાભવત્ખ્યાતં લોકેષ્વાસ્તીક ઇત્યુત
એ બાળપણથી જ વ્રત કરતો, બુદ્ધિ, સદ્ગુણ અને સત્વથી યુક્ત હતો; અને દુનિયામાં એનું નામ 'આસ્તિક' તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું.
અસ્તીત્યુક્ત્વા ગતો યસ્માત્પિતા ગર્ભસ્થમેવ તમ્। વનં તસ્માદિદં તસ્ય નામાસ્તીકેતિ વિશ્રુતમ્
એના પિતા જ્યારે એ ગર્ભમાં હતો ત્યારે 'છે' એમ કહીને વનમાં ગયા હતા; એટલે એનું નામ 'આસ્તિક' તરીકે જાણીતું થયું.