શુક્લપક્ષે યથા સોમો વ્યવર્ધત તથૈવ સઃ। તતઃ કતિપયાહસ્તુ જરત્કારુર્મહાયશાઃ
જેમ શુક્લપક્ષમાં ચાંદ્રમાસ વધે છે, તેમ એ બાળક પણ વધતું ગયું; થોડા દિવસ પછી, મહાન યશસ્વી જરત્કારુ—
ઉત્સઙ્ગેઽસ્યાઃ શિરઃ કૃત્વા સુષ્વાપ પરિખિન્નવત્। તસ્મિંશ્ચ સુપ્તે વિપ્રેન્દ્રે સવિતાસ્તમિયાદ્ગિરિમ્
એના ઘૂંટમાં માથું મૂકી, થાકેલા જેવો ઊંઘી ગયો; અને જ્યારે એ મહાન ઋષિ ઊંઘી રહ્યા, ત્યારે સૂર્ય પર્વતની પાછળ અસ્ત થયો.
અહ્નઃ પરિક્ષયે બ્રહ્મંસ્તતઃ સાઽચિન્તયત્તદા। વાસુકેર્ભગિની ભીતા ધર્મલોપાન્મનસ્વિની
દિવસ પૂરો થવા આવ્યો ત્યારે, વાસુકીની બહેન, ધર્મભંગની ભયથી, મનમાં ચિંતિત થઈ વિચારી રહી.
કિં નુ મે સુકૃતં ભૂયાદ્ભર્તુરુત્થાપનં ન વા। દુઃખશીલો હિ ધર્માત્મા કથં નાસ્યાપરાધ્નુયામ્
હું શું કરું? પતિને જાગાડું કે ન જાગાડું? એ તો દુઃખી અને ધર્મનિષ્ઠ છે—કેમ કરીને હું એનો અપમાન ન થાઉં?
કોપો વા ધર્મશીલસ્ય ધર્મલોપોઽથવા પુનઃ। ધર્મલોપો ગરીયાન્વૈ સ્યાદિત્યત્રાકરોન્મતિમ્
ધર્મમાં સ્થિત પતિને ગુસ્સો આવી શકે, અથવા ધર્મભંગ થઈ શકે; પણ ધર્મભંગ વધારે ભારે છે—એવું વિચારીને એણે મનમાં નક્કી કર્યું.
ઉત્થાપયિષ્યે યદ્યેનં ધ્રુવં કોપં કરિષ્યતિ। ધર્મલોપો ભવેદસ્ય સન્ધ્યાતિક્રમણે ધ્રુવમ્
હું જો એને જાગાડું તો ચોક્કસ ગુસ્સો કરશે; પણ જો ન જાગાડું તો સંધ્યા વિતાઈ જશે અને ધર્મભંગ થશે.
ઇતિ નિશ્ચિત્ય મનસા જરત્કારુર્ભુજંગમા। તમૃષિં દીપ્તતપસં શયાનમનલોપમમ્
આ રીતે મનમાં નક્કી કરીને, જરત્કારુની નાગકન્યા પત્નીએ, અગ્નિ જેવી તેજસ્વી તપસ્વી ઋષિ પાસે જઈને, જેમ તે સૂઈ રહ્યા હતા તેમ પહોંચી.
ઉવાચેદં વચઃ શ્લક્ષ્ણં તતો મધુરભાષિણી। ઉત્તિષ્ઠ ત્વં મહાભાગ સૂર્યોઽસ્તમુપગચ્છતિ
પછી, મધુર અને નમ્ર વાણીથી એણે કહ્યું: 'ઉઠો મહાભાગ્યશાળી, સૂર્ય અસ્ત જવા લાગ્યો છે.'
સન્ધ્યામુપાસ્સ્વ ભગવન્નપઃ સ્પૃષ્ટ્વા યતવ્રતઃ। પ્રાદુષ્કૃતાગ્નિહોત્રોઽયં મુહૂર્તો રમ્યદારુણઃ
'હે ભગવન, પાણી સ્પર્શ કરીને સંધ્યાવંદન કરો, તમે વ્રતમાં સ્થિર છો; હવે અગ્નિહોત્રનો સુંદર લાલિમાયુક્ત સમય આવી ગયો છે.'
સન્ધ્યા પ્રવર્તતે ચેયં પશ્ચિમાયાં દિશિ પ્રભો। એવમુક્તઃ સ ભગવાઞ્જરત્કારુર્મહાતપાઃ
'પશ્ચિમ દિશામાં સંધ્યા શરૂ થઈ ગઈ છે, હે પ્રભુ.' એમ કહેતાં, મહાન તપસ્વી અને પ્રસિદ્ધ જરત્કારુ—
ભાર્યાં પ્રસ્ફુરમાણૌષ્ઠ ઇદં વચનમબ્રવીત્। અવમાનઃ પ્રયુક્તોઽયં ત્વયા મમ ભુજંગમે
પત્ની પાસે હોઠ કંપાવતાં કહ્યું: 'હે નાગકન્યા, તું મારી અવગણના કરી છે.'
સમીપે તે ન વત્સ્યામિ ગમિષ્યામિ યથાગતમ્। શક્તિરસ્તિ ન વામોરુ મયિ સુપ્તે વિભાવસોઃ
'હવે હું તારી પાસે નહીં રહીશ, જેમ આવ્યો તેમ જ જઈશ; હે સુશોભિત જાંઘવાળી, મારા ઊંઘમાં તું સૂર્યને અટકાવી શકી નથી.'
અસ્તં ગન્તું યથાકાલમિતિ મે હૃદિ વર્તતે। ન ચાપ્યવમતસ્યેહ વાસો રોચેત કસ્યચિત્
'મારે યોગ્ય સમયે અહીંથી જવું છે; અને જ્યાં અપમાન થાય ત્યાં કોઈને રહેવું ગમતું નથી.'
કિં પુનર્ધર્મશીલસ્ય મમ વા મદ્વિધસ્ય વા। એવમુક્તા જરત્કારુર્ભર્ત્રા હૃદયકમ્પનમ્
'તો પછી, ધર્મનિષ્ઠ માણસ માટે, કે મારા જેવા માટે શું કહેવું?' એમ પતિએ કહ્યું ત્યારે, જરત્કારુનું હૃદય ધ્રૂજી ઉઠ્યું.
અબ્રવીદ્ભગિની તત્ર વાસુકેઃ સન્નિવેશને। નાવમાનાત્કૃતવતી તવાહં વિપ્રે બોધનમ્
ત્યાં વાસુકિની સભામાં બહેન બોલી: 'હે બ્રાહ્મણ, મેં તમને અવમાનના કારણે નહીં, પણ જાગૃત કર્યા હતા.'
ધર્મલોપો ન તે વિપ્ર સ્યાદિત્યેતન્મયા કૃતમ્। ઉવાચ ભાર્યામિત્યુક્તો જરત્કારુર્મહાતપાઃ
'હું એ માટે કર્યું કે, હે બ્રાહ્મણ, તમારો ધર્મ બગડે નહીં; અને મારા પતિ મહાન તપસ્વી જરત્કારુએ જે કહ્યું એ પ્રમાણે જ મેં તમને કહ્યું.'
ઋષિઃ કોપસમાવિષ્ટસ્ત્યક્તુકામો ભુજંગમામ્। ન મે વાગનૃતં પ્રાહ ગમિષ્યેઽહં ભુજંગમે
ઋષિ ગુસ્સાથી ભરાઈ ગયા અને સાપકન્યાને છોડવાનો વિચાર કર્યો; તેમણે કહ્યું: 'મારા મોઢેથી ક્યારેય ખોટું બોલાતું નથી; હવે હું તને છોડીને જઇશ, હે સાપકન્યા.'
સમયો હ્યેષ મે પૂર્વં ત્વયા સહ મિથઃ કૃતઃ। સુખમસ્મ્યુષિતો ભદ્રે બ્રૂયાસ્ત્વં ભ્રાતરં શુભે
'હે શુભાંગી, તારા સાથે જે વચન આપેલું હતું એ હું પૂરૂં કર્યું છે; તારી સાથે આનંદથી રહ્યો છું—હવે તું તારા ભાઈને આ વાત કહી દેજે.'
ઇતો મયિ ગતે ભીરુ ગતઃ સ ભગવાનિતિ। ત્વં ચાપિ મયિ નિષ્ક્રાન્તે ન શોકં કર્તુમર્હસિ
'હે ભયભીત, હું અહીંથી જઇશ ત્યારે તારા ભાઈને કહેજે કે હું ચાલ્યો ગયો છું; અને હું ચાલ્યા જાઉં પછી તું દુઃખ ન કરજે.'
ઇત્યુક્તા સાઽનવદ્યાઙ્ગી પ્રત્યુવાચ મુનિં તદા। જરત્કારું જરત્કારુશ્ચિન્તાશોકપરાયણા
આ રીતે કહેતાં નિર્દોષાંગી એ સ્ત્રીએ, ચિંતાથી અને દુઃખથી ભરેલી મનથી, જરત્કારુ મુનિને જવાબ આપ્યો.
બાષ્પગદ્ગદયા વાચા મુખેન પરિશુષ્યતા। કૃતાઞ્જલિર્વરારોહા પર્યશ્રુનયના તતઃ
આંસુઓથી અવરોધાયેલી વાણી, સુકાઈ ગયેલું મોઢું, જોડેલા હાથ અને આંખોમાંથી વહેતા આંસુઓ સાથે એ મહાનારી બોલી.
ધૈર્યમાલમ્બ્ય વામોરૂર્હૃદયેન પ્રવેપતા। ન મામર્હસિ ધર્મજ્ઞ પરિત્યક્તુમનાગસમ્
ડાબી જાંઘ કાંપતી હોવા છતાં ધીરજ રાખીને એણે કહ્યું: 'હે ધર્મને જાણનારા, હું નિર્દોષ છું, મને તું છોડવું નહીં.'
ધર્મે સ્થિતાં સ્થિતો ધર્મે સદા પ્રિયહિતે રતામ્। પ્રદાને કારણં યચ્ચ મમ તુભ્યં દ્વિજોત્તમ
'હું હંમેશા ધર્મમાં સ્થિર રહી, તારા પ્રિય અને હિતમાં જ લાગેલી રહી; અને હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, મને તને આપવાનો કારણ પણ એ જ હતું—'
તદલબ્ધવતીં મન્દાં કિં માં વક્ષ્યતિ વાસુકિઃ। માતૃશાપાભિભૂતાનાં જ્ઞાતીનાં મમ સત્તમ
'જો હું એ ફળ ન મેળવી શકી, તો હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, માતાની શાપથી પીડાતી મારી જાતને જોઈ વાસુકિ શું કહેશે?'
અપત્યમીપ્સિતં ત્વત્તસ્તચ્ચ તાવન્ન દૃશ્યતે। ત્વત્તો હ્યપત્યલાભેન જ્ઞાતીનાં મે શિવં ભવેત્
'તારી પાસેથી જે સંતાનની ઈચ્છા હતી એ હજી મળ્યું નથી; તારી પાસેથી સંતાન મળે તો મારા જ્ઞાતિઓને સુખ મળશે.'
સંપ્રયોગો ભવેન્નાયાં મમ મોઘસ્ત્વયા દ્વિજ। જ્ઞાતીનાં હિતમિચ્છન્તી ભગવંસ્ત્વાં પ્રસાદયે
'હે બ્રાહ્મણ, તારી સાથેનો એ સંયોગ મારા માટે વ્યર્થ ન જાય; મારા જ્ઞાતિઓના હિત માટે, હે ભગવાન, હું તારી વિનંતી કરું છું.'
ઇમમવ્યક્તરૂપં મે ગર્ભમાધાય સત્તમ। કથં ત્યક્ત્વા મહાત્મા સન્ગન્તુમિચ્છસ્યનાગસમ્
'હે ઉત્તમ, તું મારા ગર્ભમાં જે અજ્ઞાત રૂપે છે એ સંતાન મૂક્યું છે, તો હવે હે મહાત્મા, મને કેમ છોડીને તું સાપો પાસે જવા માંગે છે?'
એવમુક્તસ્તુ સ મુનિર્ભાર્યાં વચનમબ્રવીત્। યદ્યુક્તમનુરૂપં ચ જરત્કારું તપોધનઃ
આ રીતે પત્નીએ કહ્યું ત્યારે તપસ્વી જરત્કારુએ ઉત્તર આપ્યો: 'હે જરત્કારુ, જો તારી વાત યોગ્ય અને યોગ્ય હોય—'
અસ્ત્યયં સુભગે ગર્ભસ્તવ વૈશ્વાનરોપમઃ। ઋષિઃ પરમધર્માત્મા વેદવેદાઙ્ગપારગઃ
'હે સુભાગ્યવતી, તારા ગર્ભમાં ખરેખર અગ્નિ જેવો તેજસ્વી સંતાન છે—એ ઋષિ, પરમ ધર્મનિષ્ઠ અને વેદ-વેદાંગમાં પારંગત હશે.'
એવમુક્ત્વા સ ધર્માત્મા જરત્કારુર્મહાનૃષિઃ। ઉગ્રાય તપસે ભૂયો જગામ કૃતનિશ્ચયઃ
આ રીતે કહી, એ ધર્મનિષ્ઠ મહાન ઋષિ જરત્કારુ, દૃઢ નિશ્ચય કરીને ફરી તપ માટે ચાલ્યા ગયા.