સ હિ શ્રુત્વાઽક્ષહૃદયં સમુપાત્તં મયા વિભો। પ્રહૃષ્ટઃ પુરુષવ્યાઘ્રો ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ
'જ્યારે તે સાંભળશે કે મેં જુગારનું જ્ઞાન મેળવ્યું છે, ત્યારે એ પુરુષશ્રેષ્ઠ ચોક્કસ ખુશ થશે—આમાં કોઈ શંકા નથી.'
ભગવાન્કામ્યકાત્પાર્થે ગતે મે પ્રપિતામહે। પાણ્ડવાઃ કિમકુર્વંસ્તે તમૃતે સવ્યસાચિનમ્
હે પૂજ્ય, જ્યારે પાર્થે કામ્યક વનથી ગયો, ત્યારે મારા પિતામહો પાંડવો સવ્યસાચી વિના શું કરતા હતા?
સ હિ તેષાં મહેષ્વાસો ગતિરાસીદનીકજિત્। આદિત્યાનાં યથા વિષ્ણુસ્તથૈવ પ્રતિભાતિ મે
એ મહાન ધનુર્ધર તેમને યુદ્ધમાં આશ્રય આપતો હતો; જેમ આદિત્યોમાં વિષ્ણુ છે, તેમ મને પણ એ જ લાગે છે.
તેનેન્દ્રસમવીર્યેણ સંગ્રામેષ્વનિવર્તિના। વિનાભૂતા વને વીરાઃ કથમાસન્પિતામહાઃ
જેનું બળ ઈન્દ્ર જેટલું છે અને યુદ્ધમાં ક્યારેય પાછો ન ફરતો, એવો એ જવાન જયારે ન હતો, ત્યારે મારા પિતામહો પાંડવો જંગલમાં કેવી રીતે રહ્યા?
ગતે તુ પાણ્ડવેતાત કામ્યકાત્સવ્યસાચિનિ। બભૂવુઃ કૌરવેયાસ્તે દુઃખશોકપરાયણાઃ
જ્યારે સવ્યસાચી કામ્યક વનથી ચાલ્યો ગયો, ત્યારે કૌરવો દુઃખ અને શોકમાં ગરકાવ થઈ ગયા.
આક્ષિપ્તસૂત્રા મણયશ્છિન્નપક્ષા ઇવાણ્ડજાઃ। અપ્રીતમનસઃ સર્વે બભૂવુરથ પાણ્ડવાઃ
તૂટેલા દોરાવાળા મણિ જેવા, કે કપાયેલા પાંખવાળા પક્ષી જેવા, બધા પાંડવો ઉદાસ અને આનંદ વિહોણા થઈ ગયા.
વનં તુ તદભૂત્તેન હીનમક્લિષ્ટકર્મણા। કુબેરેણ યથાહીનં વનં ચૈત્રરથં તથા
તે વન, જેની ક્રિયાઓ નિર્દોષ હતી એવા તેના વિના, કુબેર છોડીને ગયેલા ચૈત્રરથ વન જેવું ઉદાસ બની ગયું.
તમૃતે તે નરવ્યાઘ્રાઃ પાણ્ડવા જનમેજય। મુદમપ્રાપ્નુવન્તો વૈ કામ્યકે ન્યવસંસ્તદા
એના વિના, જનમેજય, વાઘ જેવા પાંડવો કામ્યક વનમાં રહેતાં ખુશી મેળવી શક્યા નહીં.
બ્રાહ્મણાર્થે પરાક્રાન્તાઃ શુદ્ધૈર્વાણૈર્મહારથાઃ। નિઘ્નન્તો ભરતશ્રેષ્ઠ મેધ્યાન્બહુવિધાન્મૃગાન્
બ્રાહ્મણો માટે પ્રયત્નશીલ અને શુદ્ધ વ્રત ધરાવતા મહાવીર પાંડવો, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, અનેક પ્રકારના શુદ્ધ શિકાર પકડતા.
નિત્યંહિ પુરુષવ્યાઘ્રા વન્યાહારમરિંદમાઃ। પ્રવિસૃત્ય સમાહૃત્ય બ્રાહ્મણેભ્યો ન્યવેદયન્
હંમેશા એ શત્રુવિજયી, વાઘ જેવા પાંડવો વનમાંથી જંગલી ખોરાક લાવી, બ્રાહ્મણોને અર્પણ કરતા.
એવં તે ન્યવસંસ્તત્રસોત્કણઅઠાઃ પુરુષર્ષભાઃ। અહૃષ્ટમનસઃ સર્વેગતે રાજન્ધનંજયે
એ રીતે, ધનંજય જતાં, પુરુષશ્રેષ્ઠ પાંડવો ત્યાં ઉદાસ અને આતુર હૃદયથી રહેતા.
અથ વિપ્રોષિતં રાજન્પાઞ્ચાલી મધ્યમં પતિમ્। સ્મરન્તી પાણ્ડવશ્રેષ્ઠમિદં વચનમબ્રવીત્
પછી, રાજા, પોતાના મધ્યમ પતિને યાદ કરતાં, પાંચાલકન્યા દ્રૌપદી એ પાંડવશ્રેષ્ઠને સ્મરીને આ રીતે બોલી.
યોઽર્જુનેનાર્જુનસ્તુલ્યો દ્વિબાહુર્બહુબાહુના। તમૃતે પાણ્ડવશ્રેષ્ઠં વનં ન પ્રતિભાતિ મે
જેની પરાક્રમ અર્જુન જેવી છે, અનેક બાહુઓમાં બે બાહુ ધરાવે છે—એ પાંડવશ્રેષ્ઠ વિના આ વન મને રમણિય લાગતું નથી.
શૂન્યામિવ પ્રપશ્યામિ તત્રતત્ર મહીમિમામ્। બહ્વાશ્ચર્યમિદં ચાપિ વનં કુસુમિતદ્રુમમ્
હું અહીં-ત્યાં આ ધરતીને ખાલી જેવું જ અનુભવું છું, અને આ વન અનેક અદ્ભુત અને ફૂલેલા વૃક્ષોથી ભરપૂર હોવા છતાં, મને તો સુનસાન લાગે છે.
ન તથા રમણીયં વૈ તમૃતે સવ્યસાચિનમ્। નીલામ્બુદસમપ્રખ્યં મત્તમાતઙ્ગગામિનમ્
મદમાં તોફાન કરતા હાથી જેવો અને ઘેરા વાદળ જેવો સવ્યસાચી વિના આ જગ્યા મને સાચી રીતે મનોહર લાગતી નથી.
તમૃતે પુણ્ડરીકાક્ષં કામ્યકં નાતિભાતિ મે। યસ્ય વા ધનુષો ઘોષઃ શ્રૂયતે ચાશનિસ્વનઃ। ન લભે શર્મ વૈ રાજન્સ્મરન્તી સવ્યસાચિનમ્
પુંડરીકનેત્ર અર્જુન વિના કામ્યક વન મને ઝળહળતું નથી; જેના ધનુષ્યનો અવાજ વીજળી જેવી ગાજે છે, એ સાંભળાતો નથી. સવ્યસાચીને યાદ કરતાં, રાજા, મને શાંતિ મળતી નથી.
તથા લાલપ્યમાનાં તાં નિશામ્ય પરવીરહા। ભીમસેનો મહારાજ દ્રૌપદીમિદમબ્રવીત્
એવી રીતે દ્રૌપદીના દુ:ખભર્યા શબ્દો સાંભળી, પરાક્રમી ભીમસેને, રાજા, દ્રૌપદીને આ રીતે કહ્યું.
મનઃપ્રીતિકરં ભદ્રે યદ્બ્રવીષિ સુમધ્યમે। તન્મ પ્રીણાતિ હૃદયમમૃતપ્રાશનોપમમ્
હે સુમધ્યમા, તું જે બોલે છે તે મારા મનને આનંદ આપે છે, જાણે અમૃત પીધું હોય એમ મારા હૃદયને ખુશી મળે છે.
યસ્ય દીર્ઘૌ સમૌ પીનૌ ભુજૌ પરિઘસન્નિભૌ। મૌર્વીકૃતકિણૌ વૃત્તૌ ખઙ્ગાયુધધનુર્ધરૌ
જેના બે લાંબા, મજબૂત અને ગોળ બાહુઓ ધનુષ્યની દોરીના નિશાનથી ચિહ્નિત છે, અને જે તલવાર તથા ધનુષ્ય ચલાવવામાં નિપુણ છે—
નિષ્કાઙ્ગદકૃતાપીડૌ પઞ્ચશીર્ષાવિવોરગૌ। તમૃતે પુરુષવ્યાઘ્રં નષ્ટસૂર્યમિવામ્બરમ્
જેના બાહુઓ પર કાંઈ પણ આભૂષણ નથી, મસ્તક પર મકુટ પણ નથી, અને એ બાહુઓ જાણે પાંચ ફણાવાળા સાપ જેવા લાગે છે—એ પુરુષશ્રેષ્ઠ વિના આકાશને જાણે સૂર્ય વગરનું લાગે છે.
યમાશ્રિત્ય મહાબાહું પાઞ્ચાલાઃ કુરવસ્તથા। સુરાણામપિ યત્તાનાં પૃતનાસુ ન બિભ્યતિ
જેના પર આધાર રાખીને પાંચાલો અને કૌરવો, અને યુદ્ધમાં તો દેવતાઓ પણ, દુશ્મનોને ડરે નહીં—એ મહાબાહુ પર સૌ વિશ્વાસ રાખે છે.
યસ્ય બાહૂ સમાશ્રિત્ય વયં સર્વેમહાત્મનઃ। મન્યામહે જિતાનાજૌ પરાન્પ્રાપ્તાં ચ મેદિનીમ્
એ મહાત્માના બાહુઓ પર આધાર રાખીને, અમે બધા માનીએ છીએ કે યુદ્ધમાં દુશ્મનોને જીત્યા છે અને ધરતી મેળવી છે.
તમૃતે ફલ્ગુનં વીરં ન લભે કામ્યકે ધૃતિમ્। પશ્યામિ ચ દિશઃ સર્વાસ્તિમિરેણાવૃતા ઇવ
એ વીર ફાલ્ગુન વિના કામ્યક વનમાં મને ધૈર્ય રહેતું નથી; અને ચારેય દિશાઓ જાણે અંધકારથી ઢંકાઈ ગઈ હોય એમ લાગે છે.
તતોઽબ્રવીત્સાશ્રુકણ્ઠો નકુલઃ પાણ્ડુનન્દનઃ। યસ્મિન્દિવ્યાનિ કર્માણિ કથયન્તિ રણાજિરે। દેવા અપિ યુધાંશ્રેષ્ઠં તમૃતેકા રતિર્વને
પછી પાંડુપુત્ર નકુલ, આંખોમાં આંસુ સાથે, બોલ્યો: 'યુદ્ધમાં જેના દિવ્ય કાર્યો દેવતાઓ પણ ગાય છે—એ વિના મને આ વનમાં કોઈ આનંદ નથી.'
ઉદીચીં ચો દિશં ગત્વા જિત્વા યુધિ મહાબલાન્। ગન્ધર્વમુખ્યાઞ્શતશો હર્યાઁલ્લેબે મહાદ્યુતિઃ
પછી ઉત્તર દિશામાં જઈને, મહાબળવાન ગંધર્વોના નેતાઓને યુદ્ધમાં હરાવીને, તેજસ્વી અર્જુને તેમની સુંદર ઘોડાઓને પોતાના કબ્જામાં લીધા.
રાજ્ઞે તિત્તિરિકલ્માષાઞ્શ્રીમતોઽનિલરંહસઃ। પ્રાદાદ્ભાત્રે પ્રિયઃ પ્રેમ્ણા રાજસૂયે મહાક્રતૌ
પછી તેણે રાજસૂય યજ્ઞમાં પોતાના મોટા ભાઈ, રાજાને, પ્રેમપૂર્વક તેજસ્વી અને ઝડપી તિત્તિરી અને કલ્માષ નામના ઘોડાઓ ભેટમાં આપ્યા.
તમૃતેભીમધન્વાનં ભીમાદવરજં વને। કામયે કામ્યકે વાસં નેદાનીમમરોપમમ્
ભીમના નાના ભાઈ, ધનુષધારી અર્જુન સિવાય, હવે મને કામ્યક વનમાં રહેવું મનગમતું નથી, કેમ કે તે અમર દેવોમાં પણ અદ્વિતીય છે.
યો ધનાનિન કન્યાશ્ચ યુધિ હિત્વા મહાબલાન્। `શતશો ઘાતયિત્વાઽરીન્પૃતનામધ્યગસ્તદા'। આજહાર પુરા રાજ્ઞે રાજસૂયે મહાક્રતૌ
જે યુદ્ધમાં ધનવાન અને કન્યાઓને છોડીને, શત્રુઓના સેંકડો શક્તિશાળી નેતાઓને હરાવીને, તેમને રાજસૂય મહાયજ્ઞમાં રાજા પાસે લાવ્યો હતો.
યઃ સમેતાન્મૃધે જિત્વાયાદવાનમિતદ્યુતિઃ। સુભદ્રામાજહારૈકો વાસુદેવસ્ય સંમતે
જેનો તેજ અપરંપાર છે, તેણે એકલા જ યુદ્ધમાં ભેગા થયેલા યાદવોને હરાવ્યા અને વાસુદેવની સંમતિથી સુભદ્રાને લઈ ગયો.
યેનાર્ધરાજ્યમાચ્છિદ્ય દ્રુપદસ્ય મહાત્મનઃ। આચાર્યદક્ષિણા દત્તા રણે દ્રોણશ્યભારત
જે અર્જુને મહાત્મા દ્રુપદનું અડધું રાજ્ય જીતીને, યુદ્ધમાં દ્રોણાચાર્યને ગુરુદક્ષિણા આપી હતી, હે ભરતવંશી.