કૌન્તેયેનૈવમુક્તસ્તુ બૃહદશ્વો મહામુનિઃ'। તતોઽક્ષહૃદયં પ્રાદાત્પાણ્ડવાય મહાત્મને। `લબ્ધ્વા ચ પાણ્ડવો રાજા વિશોકઃ સમપદ્યત
કૌરવપુત્રે આવું કહ્યાના પછી, મહાન ઋષિ બૃહદશ્વે મહાત્મા પાંડવને જ્ઞાન આપ્યું. આ જ્ઞાન મળતાં જ યુધિષ્ઠિર રાજાને મનમાં શાંતિ મળી ગઈ.
પુનરેવ તુ વક્ષ્યામિ યસ્ત્વત્તો દુઃખિતો નૃપઃ। તં શૃણુષ્વ મહારાજ સર્વદુઃખાપનુત્તયે
હવે ફરી એક વાર હું એ રાજાની વાત કહું છું, જે તમારી કારણે દુઃખી થયો હતો. મહારાજ, તમે ધ્યાનથી સાંભળો, જેથી બધાં દુઃખો દૂર થાય.
ઇક્ષ્વાકૂણાં કુલે જાતો મહાત્મા પૃથિવીપતિઃ। ત્રિશઙ્કુરિતિ વિખ્યાતોરાજરાજો મહાદ્યુતિઃ
ઇક્ષ્વાકુ વંશમાં એક મહાન આત્મા, પૃથ્વીનો રાજા જન્મ્યો હતો, જે ત્રિશંકુ તરીકે પ્રસિદ્ધ અને તેજસ્વી રાજાઓનો રાજા હતો.
હરિશ્ચન્દ્રસ્તતો જજ્ઞે ગુણરત્નાકરો નૃપાત્। તતો વિશેષૈર્વિવિધૈર્યજ્ઞૈર્વિપુલદક્ષિણૈઃ
તેમના પુત્ર હરિશ્ચંદ્ર જન્મ્યા, જે ગુણ અને સદગુણોથી ભરપૂર રાજા હતા. તેમણે અનેક વિશિષ્ટ યજ્ઞો કરીને વિશાળ દાન આપ્યાં.
સ તુ લોકે વરઃ પુંસાં પુણ્યશ્લોકો મહાયશાઃ। સત્યવાદી મધુરવાક્સત્યેન બહુભાષિતા
એ મહાન રાજા લોકમાં સર્વોત્તમ પુરુષ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયા. તેઓ પુણ્યશાળી અને મહાન યશસ્વી, સત્ય બોલનારા અને મધુર વાણી ધરાવતા, સત્યમાં અડગ રહેતા હતા.
તસ્ય ભાર્યાઽભવદ્ભૂમૌ સૌશીલ્યસમલંકૃતા। ઉશીનરસ્ય રાજર્ષેર્દુહિતા પુણ્યલક્ષણા
પૃથ્વી પર હરિશ્ચંદ્રની પત્ની ખૂબ સારા સ્વભાવથી શોભિત હતી. તે ઉશીનર નામના રાજર્ષિની પુણ્યવતી પુત્રી હતી.
સ્વયંવરે મહાભાગં વરયામાસ ભામિની। હરિશ્ચન્દ્રં સમેતાનાં રાજ્ઞાં મદ્યે પતિં વિભુમ્
પોતાના સ્વયંવરમાં એ તેજસ્વી કન્યાએ હાજર રાજાઓમાં હરિશ્ચંદ્રને પતિ તરીકે પસંદ કર્યો.
તયા સહ મહીપાલઃ સત્યવત્યા મનોજ્ઞયા। રેમે ચ સુચિરં કાલં રાજા રાજ્યમવાપ્ય ચ
તે મનોહર સત્યવતી સાથે રાજા હરિશ્ચંદ્રે લાંબા સમય સુધી સુખપૂર્વક રાજ્ય ભોગવ્યું.
તસ્યાં દેવ્યાં હરિશ્ચન્દ્રાજ્જજ્ઞે રાજીવલોચનઃ। પુત્રઃ પુણ્યવતાં શ્રેષ્ઠો લોહિતાશ્વ ઇતિ શ્રુતઃ
આ રાણીમાંથી હરિશ્ચંદ્રને કમળ જેવી આંખો ધરાવતો પુત્ર થયો, જે પુણ્યવાનોમાં શ્રેષ્ઠ અને લોહિતાશ્વ તરીકે જાણીતો હતો.
દેવ્યા પુત્રેણ સહિતઃ પુણ્યશ્લોકો મહાયશાઃ। વસિષ્ઠયાજ્યો નૃપતિરીજે શુણ્યૈર્મહાધ્વરૈઃ
પુત્ર સાથે એ પુણ્યશાળી અને પ્રસિદ્ધ રાજાએ વશિષ્ઠ મુનિ દ્વારા મહાન યજ્ઞો કરીને ઘણું દાન આપ્યું.
એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ વિશ્વામિત્રો દિવં ગતઃ। પુરુહૂતપુરીં રમ્યામાજગામેન્દ્રસેવયા
એ જ સમયે વિશ્વામિત્ર સ્વર્ગે ગયા અને દેવોના રાજા ઇન્દ્રની સુંદર નગરીમાં પહોંચ્યા.
ઉપસ્થાને ચ સંવૃત્તે દેવેન્દ્રસ્ય મહાત્મનઃ। આજગામ વસિષ્ઠોઽપિ વામદેવસહાયવાન્
મહાન આત્મા ઇન્દ્રની સભા ભરાઈ ત્યારે વશિષ્ઠ પણ વામદેવ સાથે ત્યાં આવ્યા.
ઉપસ્થાને ચ સંવૃત્તે સુખાસીને પુરંદરે। વર્ણ્યમાનેષુ ચ તદા સત્યવાદિષુ રાજસુ
જ્યારે સભા ભેગી થઈ અને ઇન્દ્ર આરામથી બેઠા હતા, ત્યારે સત્યવંત રાજાઓની પ્રશંસા થઈ રહી હતી.
તસ્યાં સંસદિસર્વસ્માદ્ધરિશ્ચન્દ્રોઽપિ પપ્રથે। યજ્ઞદાનતપઃશીલસત્યવાક્યદૃઝવ્રતૈઃ
એ સભામાં બધામાં હરિશ્ચંદ્ર યજ્ઞ, દાન, તપ, સત્ય અને દૃઢ વ્રતોથી પ્રસિદ્ધ થયા.
વસિષ્ઠઃ પરમપ્રીતઃ સ્વયાજ્યપરિકીર્તનાત્। તથાપિ વિશ્વામિત્રસ્તં ન સેહે સત્યભૂષિતમ્
વશિષ્ઠ પોતાના યજમાનની પ્રશંસા સાંભળી ખૂબ પ્રસન્ન થયા, પણ વિશ્વામિત્ર હરિશ્ચંદ્રનું સત્યથી શોભાયમાન રૂપ સહન કરી શક્યા નહીં.
હરિશ્ચન્દ્રં પ્રતિ તદા વિશ્વામિત્રવસિષ્ઠયોઃ। પણઃ કૃતસ્તદા પશ્ચાદ્વિશ્વામિત્રેણ પાર્થિવઃ
ત્યારે હરિશ્ચંદ્રને લઈને વિશ્વામિત્ર અને વશિષ્ઠ વચ્ચે શરત લાગી. ત્યારબાદ રાજા વિશ્વામિત્રની કસોટીમાં પડ્યા.
રાજ્યાચ્ચાપિ સુખાચ્ચાપિ સહસા ચાવરોપિતઃ। અવાપ પરમં દુઃખં મરણાદમનોહરમ્
તેઓને અચાનક રાજ્ય અને સુખમાંથી વંચિત કરી દેવામાં આવ્યા અને તેમને મૃત્યુ કરતાં પણ વધારે ભયાનક દુઃખ મળ્યું.
તચ્છ્રુત્વા પરમપ્રીતો ધર્મરાજો યુધિષ્ઠિરઃ। ભ્રાતૃભિર્બ્રાહ્મણૈશ્ચૈવ દ્રૌપદ્યા ચ સમન્વિતઃ। વિસ્મયં પરમં ગત્વા સાધુસાધ્વિત્યભાષત
આ સાંભળીને ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિર ખૂબ આનંદિત થયા. ભાઈઓ, બ્રાહ્મણો અને દ્રૌપદી સાથે તેઓ અતિ આશ્ચર્યચકિત થઈને બોલ્યા: 'વાહ! વાહ!'
તતો હરિશ્ચન્દ્રકથાં ચ સર્વે શ્રુત્વા તુ રાજા મનુજેન્દ્રકેતુઃ। વિહાય શોકં વિજહાર ભૂયઃ સ્મરન્હરિશ્ચન્દ્રમનન્તકીર્તિમ્
પછી જ્યારે રાજા મનુજેન્દ્રકેતુએ હરિશ્ચંદ્રની વાર્તા સાંભળી, ત્યારે તેણે પોતાના દુઃખને છોડીને ફરી આનંદ અનુભવ્યો અને હરિશ્ચંદ્રની અખૂટ ખ્યાતિને યાદ કરી.
કથામેવં તથા કૃત્વા હરિશ્ચન્દ્રનલાશ્રયામ્। આમન્ત્ર્ય પાણ્ડવાન્સર્વાન્બૃહદશ્વો જગામ હ'। ઉક્ત્વા ચાશુ સરોઽગચ્છદુપસ્પ્રષ્ટું મહાતપાઃ
હરિશ્ચંદ્ર અને નળની વાર્તા પૂરી કરીને, બૃહદશ્વે બધા પાંડવોને વિદાય લીધી અને મહાન તપસ્વીએ તરત જ તળાવ પાસે જઈને સ્નાન કરવા માટે ગયો.
બૃહદશ્વ ગતે પાર્થમશ્રૌષીત્સવ્યસાચિનમ્। વર્તમનં તપસ્યુગ્રે વાયુભક્ષં મનીષિણમ્
બૃહદશ્વે જતાં, અર્જુને જાણ્યું કે સવ્યસાચી અતિ કઠિન તપ કરી રહ્યો છે અને માત્ર વાયુ પર જીવતો છે.
બ્રાહ્મણએભ્યસ્તપસ્વિભ્યઃ સંપતદ્ભ્યસ્તતસ્તતઃ। તીર્થશૈલવનેભ્યશ્ચ સમેતેભ્યો દૃઢવ્રતઃ
તપસ્વી બ્રાહ્મણો, તીર્થ, પર્વતો અને જંગલોમાં એકઠા થયેલા દૃઢવ્રતી લોકો પાસેથી પણ તેણે તેની વાતો સાંભળી.
ઇતિપાર્થો મહાબાહુર્દુરાપં તપ આસ્થિતઃ। ન તથા દૃષ્ટપૂર્વોઽન્યઃ કશ્ચિદુગ્રતપા ઇતિ
એ રીતે મહાબાહુ પાર્થે એવું તપ આરંભ્યું જે બહુ જ દુર્લભ હતું; આવા ઉગ્ર તપસ્વી પહેલાં ક્યારેય જોવા મળ્યા નહોતા.
યથા ધનંજયઃ પાર્થસ્તપસ્વી નિયતવ્રતઃ। મુનિરેકચરઃ શ્રીમાન્ધર્મો વિગ્રહવાનિવ
જેમ ધનંજય પાર્થે દૃઢ સંકલ્પથી તપ કરતો હતો, એ રીતે તે એકાંતમાં રહેતા તેજસ્વી મુનિ જેવો લાગતો, જાણે ધર્મ સ્વયં રૂપ ધારણ કરીને આવ્યો હોય.
તં શ્રુત્વા પાણ્ડવો રાજંસ્તપ્યમાનં મહાવને। અન્વશોચત કૌન્તેયઃ પ્રિયં વૈ ભ્રાતરં જયમ્
પાંડવ કુંતીપુત્રએ જ્યારે પોતાના પ્રિય ભાઈ જયને મોટા જંગલમાં તપ કરતા સાંભળ્યું, ત્યારે તેને ખૂબ દુઃખ થયું.
દહ્યમાનેન તુ હૃદા શરણાર્થી મહાવને। બ્રાહ્મણાન્વિવિધજ્ઞાનાન્પર્યપૃચ્છદ્યુધિષ્ઠિરઃ
હૃદયમાં દુઃખની આગ સાથે, કુંતીપુત્ર યુધિષ્ઠિરે મહાવનમાં આશ્રય શોધતા વિવિધ જ્ઞાન ધરાવતા બ્રાહ્મણોને પ્રશ્નો કર્યા.
પ્રતિગૃહ્યાક્ષહૃદયં કુન્તીપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ। આસીદ્ધૃષ્ટમના રાજન્ભીમસેનાદિભિર્યુતઃ
જ્યારે યુધિષ્ઠિરે દુઃખી મનને શાંતિવચન મળ્યા, ત્યારે તે ભીમસેન અને અન્ય ભાઈઓ સાથે ખુશીથી બેઠો.
સ્વભ્રાતૄન્સહિતાન્પશ્યન્કુન્તીપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ। અપશ્યન્નર્જુનં તત્રબભૂવાશ્રુપરિપ્લુતઃ
કુંતીપુત્ર યુધિષ્ઠિરે જ્યારે પોતાના બધા ભાઈઓને સાથે જોયા, પણ ત્યાં અર્જુનને ન જોયો, ત્યારે તેની આંખોમાંથી આંસુ વહેવા લાગ્યા.
સંતપ્યમાનઃ કૌન્તેયો ભીમસેનમુવાચ હ। કદા દ્રક્ષ્યામિ વૈ ભીમ પાર્તમત્ર તવાનુજમ્
દુઃખથી વ્યાકુળ થયેલા કુંતીપુત્રે ભીમસેનને કહ્યું: 'ભીમ, હું ક્યારે ફરીથી અહીં તારો નાનો ભાઈ પાર્થેને જોઈશ?'
મત્કૃતે હિ કુરુશ્રેષ્ઠ તષ્યતે પરમં તપઃ। તસ્યાક્ષહૃદયજ્ઞાનમાખ્યાસ્યામિ કદા ન્બહમ્
'મારા માટે, હે કુરુશ્રેષ્ઠ, એ અતિશય તપ સહન કરે છે; ક્યારે હું તેને એ જ્ઞાન કહેશ જે મેં જુગાર વિશે શીખ્યું છે?'