ઇદં ચૈવ હયજ્ઞાનં ત્વદીયં મયિ તિષ્ઠતિ। તદુપાકર્તુમિચ્છામિ મન્યસે યદિ પાર્થિવ
તમારી પાસે જે ઘોડાની વિદ્યા છે, એ હજી પણ મારી પાસે છે; જો તમારી ઈચ્છા હોય તો હું એ પાછી આપવા તૈયાર છું.
એવમુક્ત્વા દદૌ વિદ્યામૃતુપર્ણાય નૈષધઃ। સ ચ તાં પ્રતિજગ્રાહ વિધિદૃષ્ટેન ક્રમણા
આ રીતે કહીને નિષધના રાજાએ એ વિદ્યા ઋતુપર્ણને આપી અને તેણે પણ નિયમ પ્રમાણે એ સ્વીકારી.
ગૃહીત્વા ચાશ્વહૃદયં પ્રીતો ભાગસ્વરિર્નૃપ। નિષધાધિપતેશ્ચાપિ દત્તાઽક્ષહૃદયં નૃપઃ। સૂતમન્યમુપાદાય યયૌ સ્વપુરમેવ હ
ઘોડાની વિદ્યા મેળવીને ખુશ થયેલા રાજાએ, પાશા રમવાની વિદ્યા નિષધના રાજાને આપી; પછી બીજો સારથી લઈ પોતાનાં શહેરે પાછો ગયો.
ઋતુપર્ણે ગતે રાજન્નલો રાજા વિશાંપતે। નગરે કુણ્ડિને કાલં નાતિદીર્ગમિવાવસત્
ઋતુપર્ણ રાજા પાછો ગયો પછી, નળ રાજા થોડો સમય માટે કુણ્ડિનાનગરમાં રહ્યો.
સ માસમુષ્ય કૌન્તેય ભીમમામન્ત્ર્ય નૈષધઃ। પુરાદલ્પપરીવારો જગામ નિષધાન્પ્રતિ
એક મહિનો ત્યાં વિતાવીને, હે કુંતીપુત્ર, નળે ભીમને વિદાય લઈને થોડા જ માણસો સાથે નિષધ તરફ રવાના થયો.
રથેનૈકેન શુભ્રેણ દન્તિભિઃ પરિષોડશૈ। પઞ્ચાશદ્ભિર્હયૈશ્ચૈવ ષટ્શતૈશ્ચ પદાતિભિઃ
એક સુંદર રથ, સોળ હાથી, પચાસ ઘોડા અને છસો પગદળ સૈનિકો સાથે તે નીકળી પડ્યો.
સ કમ્પયન્નિવ મહીં ત્વરમાણો મહાપુરીમ્। પ્રવિવેશાથ સંરબ્ધસ્તરસૈવ મહામનાઃ
પછી, ધરતીને ધ્રુજાવતો હોય તેમ, ઉત્સાહભેર અને દ્રઢ મનથી નલ મહાનગરમાં પ્રવેશ્યા.
તતઃ પુષ્કરમાસાદ્ય વીરસેનસુતો નલઃ। ઉવાચ દીવ્યાવ પુનર્બહુવિત્તં મયાઽર્જિતમ્
પછી, પુષ્કર પાસે પહોંચીને, વીરસેનાનો પુત્ર નલ બોલ્યા: 'ચાલો ફરીથી જૂઓ રમીએ; મેં ઘણું ધન મેળવ્યું છે.'
દમયન્તી ચ યચ્ચાન્યન્મમ કિંચન વિદ્યતે। એષ વૈ મમ સંન્યાસસ્તવ રાજ્યંતુ પુષ્કર
અને દમયંતી સહિત મારું જે કશુંક છે, એ બધું હું તારી સામે દાવ પર મૂકીશ; રાજય પણ તું જ રાખજે, પુષ્કર.
પુનઃ પ્રવર્તતાં દ્યૂતમિતિ મે નિશ્ચિતા મતિઃ। એકપાણેન ભદ્રં તે પ્રાણયોશ્ચ પણાવહે
મારી પક્કી મનોકામના છે કે ફરીથી જૂઓ શરૂ થાય; એક હાથથી જ દાવ લગાવીએ—તને શુભ થાય—અને આપણા જીવ પણ દાવ પર હોય.
જિત્વા પરસ્વમાહૃત્ રાજ્યંવા યદિ વા વસુ। પ્રતિપાણઃ પ્રદાતવ્યઃ પ્રાણો હિ પણમુચ્યતે
કોઈએ બીજાનું ધન કે રાજય જીત્યું હોય, તો દાવ આપવો જ પડે; કારણ કે જીવને જ દાવ કહેવાય છે.
ન ચેદ્વાઞ્છસિ તદ્દ્યૂતં યુદ્ધદ્યૂતં પ્રવર્તતામ્। દ્વૈરથેનાસ્તુ વૈ શાન્તિસ્તવ વા મમ વા નૃપ
જો તું આ જૂઓ ઈચ્છતો નથી, તો યુદ્ધનો દાવ શરૂ થવો જોઈએ; એકલડાયથી તને કે મને શાંતિ મળે, રાજા.
વંશભોજ્યમિદં રાજ્યમર્થિતવ્યં યથા તથા। યેનકેનાપ્યુપાયેન વૃદ્ધાનામિતિ શાસનમ્
આ રાજય વંશના લોકો માટે ભોગવવાનું છે, યોગ્ય રીતે મેળવવાનું છે; જે રીતે પણ મળે, એ જ વડીલોએ આજ્ઞા આપી છે.
દ્વયોરેકતરે બુદ્ધિઃ ક્રિયતામદ્ય પુષ્કર। કૈતવેનાક્ષવત્યાં વા યુદ્ધે વા નામ્યતાં ધનુઃ
આજે આપણે બેમાંથી એકે નિર્ણય કરવો જોઈએ, પુષ્કર; છેતરપિંડીથી જૂઓ રમીએ કે યુદ્ધ કરીએ, ધનુષ્ય તણાવવું જ પડશે.
નૈષધેનૈવમુક્તસ્તુ પુષ્કરઃ પ્રહસન્નિવ। ધ્રુવમાત્મજયં મત્વા પ્રત્યાહ નિષધાધિપમ્
નલે આવું કહ્યું ત્યારે પુષ્કર, પોતાનો વિજય નિશ્ચિત માનતો, હસ્યા જેવો થઈને, નિષધના રાજાને જવાબ આપ્યો.
દિષ્ટ્યા ત્વયાઽર્જિતં વિત્તં પ્રતિપાણાય નૈષધ। દિષ્ટ્યા ચ દુષ્કૃતંકર્મ દમયન્ત્યાઃ ક્ષયં ગતમ્
નિશધ, તારે ધન મેળવ્યું છે, એ દાવ પર મુકવા માટે શુભ છે; અને દમયંતીનું દુષ્કર્મ પણ હવે પૂરૂં થયું, એ પણ શુભ છે.
દિષ્ટ્યા વૈ પ્રીસે રાજન્મમ લાભાય નૈષધ। પુનર્દ્યૂતે ચ તે બુદ્ધિર્દિષ્ટ્યા પુરુષસત્તમ
રાજા, તારા કારણે મને લાભ થયો છે, એથી હું ખુશ છું, નિષધ; અને તારી બુદ્ધિ ફરીથી જૂઓ પર ગઈ છે, એ પણ શુભ છે, શ્રેષ્ઠ પુરુષ.
ધનેનાનેન વૈ ભૈમી જિતેન સમલંકૃતા। મામુપસ્થાસ્યતિ વ્યક્તં દિવિ શક્રમિવાપ્સરાઃ
આ ધનથી, ભીમપુત્રી દમયંતીને જીતીને, શણગારેલી, એ ચોક્કસપણે મને સેવા આપશે, જેમ સ્વર્ગમાં અપ્સરા ઇન્દ્રને કરે છે.
નિત્યશો હિ સ્મરામિ ત્વાં પ્રતીક્ષેઽપિ ચ નૈષધ। દેવને ચ મભ પ્રીતિર્ભવત્યેવાસુહૃદ્ગણૈઃ
હંમેશા હું તને યાદ કરું છું અને તારી રાહ જોऊં છું, નિષધ; પણ જૂઓમાં તો મને આનંદ મારા મિત્રો સાથે જ મળે છે, તારી સાથે નહિ.
જિત્વાત્વદ્ય વરારોહાં દમયન્તીમનિન્દિતામ્। કતકૃત્યો ભવિષ્યામિ સા હિમે નિત્યશો હૃદિ
પણ આજે, સુંદર કટિવાળી નિર્દોષ દમયંતીને જીતીને, હું સંતોષ પામીશ; એ હંમેશા મારા હૃદયમાં વસશે.
શ્રુત્વા તુ તસ્ તા વાચો બહ્વબદ્ધપ્રલાપિનઃ। ઇયેષ સ શિરશ્છેત્તું ખઙ્ગેન કુપિતો નલઃ
પુષ્કરના ઘણા ગોઠવાયેલા અને ગર્વભર્યા વચનો સાંભળીને, નલ ગુસ્સે થઈ ખડગથી તેનું માથું કાપી નાખવા ઇચ્છ્યા.
સ્મયંસ્તુ રોષતામ્રાક્ષસ્તમુવાચ નલો નૃપઃ। પણાવઃ કિં વ્યાહરસે જિતો ન વ્યાહરિષ્યસિ
હસતાં હસતાં પણ ગુસ્સાથી આંખો લાલ થયેલા રાજા નલે કહ્યું: 'તું દાવની વાત કેમ કરે છે? હાર્યા પછી તો તું કંઈ બોલી શકીશ નહીં.'
તતઃ પ્રાવર્તત દ્યૂતં પુષ્કરસ્ય નલસ્ય ચ। એકપાણેન ભદ્રં તે નલેન સ પરાજિતઃ
પછી પુષ્કર અને નલ વચ્ચે જૂઓ શરૂ થયું; એક હાથથી દાવ લાગ્યો—તને શુભ થાય—અને નલે પુષ્કરને હારાવ્યો.
સ રત્નકોશનિચયૈઃ પ્રાણેન પણિતોપિ ચ। જિત્વા ચ પુષ્કરં રાજા પ્રહસન્નિદમબ્રવીત્
એણે રત્નોના ઢગલા અને પોતાનો જીવ પણ દાવ પર મુક્યો હતો; પુષ્કરને હરાવીને, રાજા હસ્યા અને આ શબ્દો બોલ્યા.
મમ સર્વમિદં રાજ્યમવ્યગ્રં હતકણ્ઠકમ્। વૈદર્ભી ન ત્વયા શક્યા રાજાપશદ વીક્ષિતમ્। તસ્યાસ્ત્વં સપરીવારો મૂઢ દાસત્વમાગતઃ
મારું આખું રાજ્ય શાંતિથી અને નિર્ભય છે; પણ, રાજવી વર્ગમાંથી બહાર થયેલા, તું તો વિદર્ભની રાજકુમારીને જોઈ પણ શકતો નથી. તું અને તારો પરિવાર, મૂર્ખ, હવે એની દાસતા માં આવી ગયા છો.
ન ત્વયા તત્કૃતંકર્મ યેનાહં વિજિતઃ પુરા। કલિના તત્કૃતં કર્મ ત્વં ચ મૂઢ ન બુધ્યસે
તું જે કામ કર્યું એથી હું પહેલાં હાર્યો નહોતો; એ તો કળીનું કાર્ય હતું. પણ, મૂર્ખ, તને એ સમજાતું નથી.
નાહં પરકૃતં દોષં ત્વય્યાધાસ્યે કથંચન। યથાસુખં વૈ જીવત્વંપ્રાણાનવસૃજામિ તે
હું ક્યારેય બીજાના દોષનો ભાર તારા પર મૂકતો નથી. તું મનગમતું જીવ, હું તને જીવવાનો આશીર્વાદ આપું છું.
તથૈવ સર્વસંભારં સ્વમંશં વિતરામિ તે। તથૈવ ચ મમ પ્રીતિસ્ત્વયિ વીર ન સંશયઃ
એ જ રીતે, હું તને બધું જરૂરી સાધન અને તારો હકનો ભાગ પણ આપીશ. અને, વીર, મારી તારી ઉપરની લાગણી પણ અડગ છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.
સૌહાર્દં ચાપિ મે ત્વત્તો ન કદાચિત્પ્રહાસ્યતિ। પુષ્કર ત્વં હિ મે ભ્રાતા સંજીવ શરદઃ શતમ્
મારી તારી મિત્રતા ક્યારેય તૂટશે નહીં. પુષ્કર, તું તો મારો ભાઈ છે; તું સો વર્ષ સુધી સુખથી જીવે એવી મારી શુભેચ્છા છે.
એવં નલઃ સાન્ત્વયિત્વા ભ્રાતરં સત્યવિક્રમઃ। વચનૈસ્તોષયામાસ પરિષ્વજ્ય પુનઃ પુનઃ
એ રીતે, સત્યનિષ્ઠ નલએ પોતાના ભાઈને સાંત્વના આપી, વારંવાર ગળે લગાવીને મીઠા શબ્દોથી સંતોષ આપ્યો.