અશોભયચ્ચ નગરીં પતાકાધ્વજમાલિનીમ્। સિક્તાઃ સુમૃષ્ટપુષ્પાઢ્યા રાજમાર્ગાઃ સ્વલંકૃતાઃ
શહેરમાં ધ્વજ અને પટાકાઓની માળાઓથી શોભા આવી હતી; રાજમાર્ગો પર ફૂલો છાંટીને અને સુંદર રીતે શણગાર કરીને તે રસ્તાઓ પણ ઝગમગતા હતા.
દ્વારિદ્વારિ ચ પૌરાણાં પુષ્પભઙ્ગઃ પ્રકલ્પિતઃ। અર્ચિતાનિ ચ સર્વાણિ દેવતાયતનાનિ ચ
શહેરના દરેક દરવાજે ફૂલોની સુશોભના ગોઠવાઈ હતી અને દરેક દેવસ્થાન પર પણ પૂજા કરવામાં આવી હતી.
ઋતુપર્ણોઽપિશુશ્રાવ બાહુકચ્છદ્મિનં નલમ્। દમયન્ત્યા સમાયુક્તં જહૃષે ચ નરાધિપઃ
ઋતુપર્ણે પણ સાંભળ્યું કે બાહુક એટલે કે સાચો નળ, દમયંતી સાથે ફરીથી મળ્યો છે અને રાજાએ આનંદ માન્યો.
તમાનાય્ય નલં રાજા ક્ષમયામાસ પાર્થિવઃ। સ ચ તં ક્ષમયામાસ હેતુભિર્બુદ્ધિસંમિતઃ
પછી રાજાએ નળને બોલાવીને માફ કરી દીધો અને નળે પણ સમજદારીપૂર્વક તેને માફ કરી દીધો.
સ સત્કૃતોમહીપાલો નૈષધં વિસ્મિતાનનઃ। દિષ્ટ્યા સમેતો દારૈઃ સ્વૈર્ભવાનિત્યભ્યનન્દત
માન અપાયેલા એ રાજાએ આશ્ચર્યથી ભરેલા ચહેરાથી નિષધના રાજાને કહ્યું: 'સૌભાગ્યથી તમે તમારી પત્ની સાથે ફરીથી મળ્યા છો' અને આનંદ વ્યક્ત કર્યો.
કચ્ચિત્તુ નાપરાધં તે કૃતવાનસ્મિ નૈષધ। અજ્ઞાતવાસે વસતો મદ્ગૃહેવસુધાધિપ
હે નિષધના રાજા, તમે disguiseમાં મારા ઘરમાં રહ્યા ત્યારે મેં તમારો કોઈ અપમાન તો કર્યું નથી ને?
યદિ વાઽબુદ્ધિપૂર્વાણિ યદિ બુદ્ધ્યાઽપિ કાનિચિત્। મયા કૃતાન્યકાર્યાણિ તાનિ ત્વં ક્ષન્તુમર્હસિ
જો હું અજાણતા કે જાણતા પણ કંઈ ખોટું કર્યું હોય, તો એ બધું તમે માફ કરશો.
ન મેઽપરાધં કૃતવાંસ્ત્વં સ્વલ્પમપિ પાર્થિવ। કૃતેઽપિ ચ ન મે કોપઃ ક્ષન્તવ્યં હિ મયા તવ
હે રાજા, તમે મારા પર એક પણ અપમાન કર્યું નથી; અને જો કર્યું હોત તો પણ હું ગુસ્સો ન કરત, કારણ કે મને તમને માફ કરવું જ જોઈએ.
પૂર્વં હ્યાપિ સખા મેઽસિ સંબન્ધી ચ જનાધિપ। અત ઊર્ધ્વં તુ ભૂયસ્ત્વં પ્રીતિમાહર્તુમર્હસિ
તમે તો પહેલેથી જ મારા મિત્ર અને સંબંધીએ છો; હવે પછી તો તમે મને વધુ પ્રેમ આપશો એવી મારી ઈચ્છા છે.
સર્વકામૈઃ સુવિહિતૈઃ સુખમસ્મ્યુષિતસ્ત્વયિ। ન તથા સ્વગૃહેરાજન્યથા તવ ગૃહે સદા
તમારી પાસે હું તમામ સુખસગવડથી ખુશીથી રહ્યો છું, એ પણ મારા પોતાના ઘરમાં કરતાં વધુ.
ઇદં ચૈવ હયજ્ઞાનં ત્વદીયં મયિ તિષ્ઠતિ। તદુપાકર્તુમિચ્છામિ મન્યસે યદિ પાર્થિવ
તમારી પાસે જે ઘોડાની વિદ્યા છે, એ હજી પણ મારી પાસે છે; જો તમારી ઈચ્છા હોય તો હું એ પાછી આપવા તૈયાર છું.
એવમુક્ત્વા દદૌ વિદ્યામૃતુપર્ણાય નૈષધઃ। સ ચ તાં પ્રતિજગ્રાહ વિધિદૃષ્ટેન ક્રમણા
આ રીતે કહીને નિષધના રાજાએ એ વિદ્યા ઋતુપર્ણને આપી અને તેણે પણ નિયમ પ્રમાણે એ સ્વીકારી.
ગૃહીત્વા ચાશ્વહૃદયં પ્રીતો ભાગસ્વરિર્નૃપ। નિષધાધિપતેશ્ચાપિ દત્તાઽક્ષહૃદયં નૃપઃ। સૂતમન્યમુપાદાય યયૌ સ્વપુરમેવ હ
ઘોડાની વિદ્યા મેળવીને ખુશ થયેલા રાજાએ, પાશા રમવાની વિદ્યા નિષધના રાજાને આપી; પછી બીજો સારથી લઈ પોતાનાં શહેરે પાછો ગયો.
ઋતુપર્ણે ગતે રાજન્નલો રાજા વિશાંપતે। નગરે કુણ્ડિને કાલં નાતિદીર્ગમિવાવસત્
ઋતુપર્ણ રાજા પાછો ગયો પછી, નળ રાજા થોડો સમય માટે કુણ્ડિનાનગરમાં રહ્યો.
સ માસમુષ્ય કૌન્તેય ભીમમામન્ત્ર્ય નૈષધઃ। પુરાદલ્પપરીવારો જગામ નિષધાન્પ્રતિ
એક મહિનો ત્યાં વિતાવીને, હે કુંતીપુત્ર, નળે ભીમને વિદાય લઈને થોડા જ માણસો સાથે નિષધ તરફ રવાના થયો.
રથેનૈકેન શુભ્રેણ દન્તિભિઃ પરિષોડશૈ। પઞ્ચાશદ્ભિર્હયૈશ્ચૈવ ષટ્શતૈશ્ચ પદાતિભિઃ
એક સુંદર રથ, સોળ હાથી, પચાસ ઘોડા અને છસો પગદળ સૈનિકો સાથે તે નીકળી પડ્યો.
સ કમ્પયન્નિવ મહીં ત્વરમાણો મહાપુરીમ્। પ્રવિવેશાથ સંરબ્ધસ્તરસૈવ મહામનાઃ
પછી, ધરતીને ધ્રુજાવતો હોય તેમ, ઉત્સાહભેર અને દ્રઢ મનથી નલ મહાનગરમાં પ્રવેશ્યા.
તતઃ પુષ્કરમાસાદ્ય વીરસેનસુતો નલઃ। ઉવાચ દીવ્યાવ પુનર્બહુવિત્તં મયાઽર્જિતમ્
પછી, પુષ્કર પાસે પહોંચીને, વીરસેનાનો પુત્ર નલ બોલ્યા: 'ચાલો ફરીથી જૂઓ રમીએ; મેં ઘણું ધન મેળવ્યું છે.'
દમયન્તી ચ યચ્ચાન્યન્મમ કિંચન વિદ્યતે। એષ વૈ મમ સંન્યાસસ્તવ રાજ્યંતુ પુષ્કર
અને દમયંતી સહિત મારું જે કશુંક છે, એ બધું હું તારી સામે દાવ પર મૂકીશ; રાજય પણ તું જ રાખજે, પુષ્કર.
પુનઃ પ્રવર્તતાં દ્યૂતમિતિ મે નિશ્ચિતા મતિઃ। એકપાણેન ભદ્રં તે પ્રાણયોશ્ચ પણાવહે
મારી પક્કી મનોકામના છે કે ફરીથી જૂઓ શરૂ થાય; એક હાથથી જ દાવ લગાવીએ—તને શુભ થાય—અને આપણા જીવ પણ દાવ પર હોય.
જિત્વા પરસ્વમાહૃત્ રાજ્યંવા યદિ વા વસુ। પ્રતિપાણઃ પ્રદાતવ્યઃ પ્રાણો હિ પણમુચ્યતે
કોઈએ બીજાનું ધન કે રાજય જીત્યું હોય, તો દાવ આપવો જ પડે; કારણ કે જીવને જ દાવ કહેવાય છે.
ન ચેદ્વાઞ્છસિ તદ્દ્યૂતં યુદ્ધદ્યૂતં પ્રવર્તતામ્। દ્વૈરથેનાસ્તુ વૈ શાન્તિસ્તવ વા મમ વા નૃપ
જો તું આ જૂઓ ઈચ્છતો નથી, તો યુદ્ધનો દાવ શરૂ થવો જોઈએ; એકલડાયથી તને કે મને શાંતિ મળે, રાજા.
વંશભોજ્યમિદં રાજ્યમર્થિતવ્યં યથા તથા। યેનકેનાપ્યુપાયેન વૃદ્ધાનામિતિ શાસનમ્
આ રાજય વંશના લોકો માટે ભોગવવાનું છે, યોગ્ય રીતે મેળવવાનું છે; જે રીતે પણ મળે, એ જ વડીલોએ આજ્ઞા આપી છે.
દ્વયોરેકતરે બુદ્ધિઃ ક્રિયતામદ્ય પુષ્કર। કૈતવેનાક્ષવત્યાં વા યુદ્ધે વા નામ્યતાં ધનુઃ
આજે આપણે બેમાંથી એકે નિર્ણય કરવો જોઈએ, પુષ્કર; છેતરપિંડીથી જૂઓ રમીએ કે યુદ્ધ કરીએ, ધનુષ્ય તણાવવું જ પડશે.
નૈષધેનૈવમુક્તસ્તુ પુષ્કરઃ પ્રહસન્નિવ। ધ્રુવમાત્મજયં મત્વા પ્રત્યાહ નિષધાધિપમ્
નલે આવું કહ્યું ત્યારે પુષ્કર, પોતાનો વિજય નિશ્ચિત માનતો, હસ્યા જેવો થઈને, નિષધના રાજાને જવાબ આપ્યો.
દિષ્ટ્યા ત્વયાઽર્જિતં વિત્તં પ્રતિપાણાય નૈષધ। દિષ્ટ્યા ચ દુષ્કૃતંકર્મ દમયન્ત્યાઃ ક્ષયં ગતમ્
નિશધ, તારે ધન મેળવ્યું છે, એ દાવ પર મુકવા માટે શુભ છે; અને દમયંતીનું દુષ્કર્મ પણ હવે પૂરૂં થયું, એ પણ શુભ છે.
દિષ્ટ્યા વૈ પ્રીસે રાજન્મમ લાભાય નૈષધ। પુનર્દ્યૂતે ચ તે બુદ્ધિર્દિષ્ટ્યા પુરુષસત્તમ
રાજા, તારા કારણે મને લાભ થયો છે, એથી હું ખુશ છું, નિષધ; અને તારી બુદ્ધિ ફરીથી જૂઓ પર ગઈ છે, એ પણ શુભ છે, શ્રેષ્ઠ પુરુષ.
ધનેનાનેન વૈ ભૈમી જિતેન સમલંકૃતા। મામુપસ્થાસ્યતિ વ્યક્તં દિવિ શક્રમિવાપ્સરાઃ
આ ધનથી, ભીમપુત્રી દમયંતીને જીતીને, શણગારેલી, એ ચોક્કસપણે મને સેવા આપશે, જેમ સ્વર્ગમાં અપ્સરા ઇન્દ્રને કરે છે.
નિત્યશો હિ સ્મરામિ ત્વાં પ્રતીક્ષેઽપિ ચ નૈષધ। દેવને ચ મભ પ્રીતિર્ભવત્યેવાસુહૃદ્ગણૈઃ
હંમેશા હું તને યાદ કરું છું અને તારી રાહ જોऊં છું, નિષધ; પણ જૂઓમાં તો મને આનંદ મારા મિત્રો સાથે જ મળે છે, તારી સાથે નહિ.
જિત્વાત્વદ્ય વરારોહાં દમયન્તીમનિન્દિતામ્। કતકૃત્યો ભવિષ્યામિ સા હિમે નિત્યશો હૃદિ
પણ આજે, સુંદર કટિવાળી નિર્દોષ દમયંતીને જીતીને, હું સંતોષ પામીશ; એ હંમેશા મારા હૃદયમાં વસશે.