સ નિગ્રાહ્યાત્મનો દુઃખં દહ્યમાનો મહીપતિઃ। બાષ્પસંદિગ્ધયા વાચા પુનરેવેદમબ્રવીત્
એ રાજા, દુઃખમાં બળી રહ્યો હતો, પોતાને સંભાળી, આંસુઓથી અવરોધાયેલી વાણીથી ફરી બોલ્યો:
વૈષમ્યમપિ સંપ્રાપ્તા ગોપાયન્તિ કુલસ્ત્રિયઃ। આત્માનમાત્મના સત્યો જિતઃ સ્વર્ગો ન સંશયઃ
મોટા સંકટમાં પણ કુટુંબની સ્ત્રીઓ પોતાને પોતાની સદગुणતા થી બચાવે છે; સાચે જ, એમને સ્વર્ગ મળે છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.
રહિતા ભર્તૃભિશ્ચાપિ ન ક્રુધ્યન્તિ કદાચન। પ્રાણાંશ્ચારિત્રકવચાન્ધારયન્તિ વરસ્ત્રિયઃ
પતિથી અલગ પડ્યા પછી પણ શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓ ક્યારેય ગુસ્સો કરતી નથી; પોતાના સદાચારના કવચથી જીવને બચાવે છે.
વિષમસ્થેન મૂઢેન પરિભ્રષ્ટસુખેન ચ। યત્સા તેન પરિત્યક્તા તત્રન ક્રોદ્ધુમર્હતિ
જેને દુઃખી, ભટકેલા અને સુખ ગુમાવેલા પતિએ છોડી દીધેલી હોય, એ સ્ત્રીએ ગુસ્સો કરવો યોગ્ય નથી.
પ્રાણયાત્રાં પરિપ્રેપ્સોઃ શકુનૈર્હતવાસસઃ। આધિભિર્દહ્યમાનસ્ય શ્યામા ન ક્રોદ્ધુમર્હતિ
કેવી રીતે જીવવું એ જ ઈચ્છતા, પક્ષીઓએ કપડા લઈ ગયેલા અને દુઃખમાં બળતા પતિ પર શ્યામાએ ગુસ્સો કરવો યોગ્ય નથી.
સત્કૃતાઽસત્કૃતા વાઽપિ પતિં દૃષ્ટ્વા તથાવિધમ્। રાજ્યભ્રષ્ટં શ્રિયા હીનં ક્ષિધિતં વ્યસનાપ્લુતમ્
માન મળ્યો હોય કે અપમાન, પતિને આવો રાજ્ય ગુમાવેલો, ધન વિના, ભૂખ્યો અને દુઃખમાં ડૂબેલો જોઈને પણ,
એવં બ્રુવાણસ્તદ્વાક્યં નલઃ પરમદુર્મનાઃ। ન બાષ્પમશકત્સોઢું પ્રરુરોદ ચ ભારત
આવી રીતે બોલતા, અત્યંત દુઃખી નલ એ શબ્દો બોલી, આંસુ રોકી શક્યો નહીં અને રડી પડ્યો, હે ભારત.
તતઃ સા કેશિની ગત્વા દમયન્ત્યૈ ન્યવેદયત્। તત્સર્વં કથિતં ચૈવ વિકારં તસ્ય ચૈવ તમ્
પછી કેશિની દમયંતી પાસે ગઈ અને એ બધું કહી દીધું, જે કંઈ બોલાયું અને નલની હાલત પણ જણાવી.
કેશિન્યાસ્તદ્વચઃ શ્રુત્વા દમયન્તી વિશાંપતે। શઙ્કમાના નલં તં વૈ કેશિનીમિદમબ્રવીત્
કેશિનીના એ શબ્દો સાંભળીને, દમયંતીએ, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, બાહુક એટલે નળ હશે એવી શંકા કરી અને કેશિનીને કહ્યું:
ગચ્છ કેશિનિ ભૂયસ્ત્વં પરીક્ષાં કુરુ બાહુકે। અબ્રુવાણા સમીપસ્થા ચરિતાન્યસ્ય લક્ષય
કેશિની, તું ફરી બાહુકની પરીક્ષા કરવા જા. તેની પાસે રહીને, કંઈ બોલ્યા વિના, તે શું કરે છે એ ધ્યાનથી જો.
યદા ચ કિંચિત્કુર્યાત્સ કારણં તત્ર ભામિનિ। તત્રસંચેષ્ટમાનસ્ય સંલક્ષેથા વિચેષ્ટિતમ્
જ્યારે પણ તે કંઈ કરે, એ વખતે એનું કારણ શું છે એ જો, અને તે સમયે તે કેવી રીતે વર્તે છે એ પણ ધ્યાનપૂર્વક નિહાળ.
ન ચાસ્ય પ્રતિબન્ધેન દેયોઽગ્નિરપિ કેશિનિ। યાચતે ન જલં દેયં સકૃચ્ચાત્વરમાણયા। એતત્સર્વં સમીક્ષ્યત્વં ચરિતં મે નિવેદય
અને કેશિની, જો તે માંગે તો પણ તેને અગ્નિ આપવી નહીં, અને જો તે જલદી પાણી માંગે તો પણ તેને પાણી આપવું નહીં. આ બધું ધ્યાનથી જો અને પછી તેની ચાલચલન મને આવીને કહેજે.
નિમિત્તં યત્ત્વયા દૃષ્ટં બાહુકે દૈવમાનુષમ્। યચ્ચાન્યદપિ પશ્યેથાસ્તચ્ચાખ્યેયં ત્વયા મમ
બાહુકમાં તને જે પણ દૈવી કે માનવીય નિશાની દેખાય, અથવા બીજું કંઈ પણ ખાસ જોવું મળે, એ બધું મને ચોક્કસ કહી જેજે.
દમયન્ત્યૈવમુક્તા સા જગામાથ ચ કેશિની। નિશામ્યાથ હયજ્ઞસ્ય લિઙ્ગાનિ પુનરાગમત્
દમયંતીએ આવું કહ્યું પછી, કેશિની ગઈ અને ઘોડા-યજ્ઞના સંકેતો જોઈને પાછી આવી.
સા તત્સર્વં યથાવૃત્તં દમયન્ત્યૈ ન્યવેદયત્। નિમિત્તં યત્તયા દૃષ્ટં બાહુકે દિવ્યમાનુષમ્
કેશિનીએ બાહુકમાં જોયેલી દૈવી અને માનવીય નિશાનીઓ સહિત, જે કંઈ બન્યું હતું એ બધું દમયંતીને કહી સંભળાવ્યું.
દૃઢં શુચ્યપદાનોસૌ ન મયા માનુષઃ ક્વચિત્। દૃષ્ટપૂર્વઃ શ્રુતો વાઽપિ દમયન્તિ તથાવિધઃ
એનું વર્તન ખૂબ જ શુદ્ધ અને અડગ છે; દમયંતિ, આવો માણસ મેં ક્યારેય જોયો કે સાંભળ્યો નથી.
હ્રસ્વમાસાદ્ય તુ દ્વારં નાસૌ વિનમતે ક્વચિત્। તં તુ દૃષ્ટ્વા યથાસઙ્ગમુત્સર્પતિ યથાસુખમ્। સંકટેઽપ્યસ્ય સુમહદ્વિવરં જાયતેઽધિકમ્
જ્યારે તે સાંકડી બારી પાસે જાય છે ત્યારે ક્યારેય વાંકડો થતો નથી; છતાં, એ સરળતાથી અને આરામથી પસાર થઈ જાય છે, અને તંગ જગ્યા પણ એને માટે વિશાળ થઈ જાય છે.
ઋતુપર્ણસ્ય ચાર્થાય ભોજનીયમનેકશઃ। ઋતુપર્ણસ્ય ચાર્થાય ભોજનીયમનેકશઃ। પ્રેષિતં તત્રરાજ્ઞા તુ માંસં બહુ ચ પાશવમ્
ઋતુપર્ણ માટે વારંવાર ઘણું જમવાનું તૈયાર થાય છે; રાજાના આદેશે ત્યાં બહુ બધું માંસ પણ મોકલવામાં આવે છે.
તસ્ય પ્રક્ષાલનાર્થાય કુમ્ભાસ્તત્રોપકલ્પિતાઃ। તે તેનાવેક્ષિતાઃ કુમ્ભાઃ પૂર્ણા એવાભવંસ્તતઃ
ત્યાં હાથ ધોવા માટે પાણીના ઘડા ગોઠવવામાં આવે છે; અને જ્યારે તે ઘડાઓ તરફ જુએ છે ત્યારે એ તરત જ ભરેલા થઈ જાય છે.
તતઃ પ્રક્ષાલનં કૃત્વા સમધિશ્રિત્ય બાહુકઃ। તૃણમુષ્ટિં સમાદાય સવિતુસ્તં સમાદધત્
પછી બાહુક હાથ-પગ ધોઈને, મન એકાગ્ર કરી, ઘાસની મુઠી લઈને સવિતૃને અર્પણ કરે છે.
અથ પ્રજ્વલિતસ્તત્ર સહસા હવ્યવાહનઃ। તદદ્ભુતતમં દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતાઽમિહાગતા
એ પછી, ત્યાં અચાનક અગ્નિ પ્રગટ થઈ જાય છે; આવું અદ્ભુત દૃશ્ય જોઈને હું આશ્ચર્યચકિત થઈ અહીં આવી છું.
અન્યચ્ચ તસ્મિન્સુમહદાશ્ચર્યં લક્ષિતં મયા। યદગ્નિમપિ સંસ્પૃશ્ય નૈવાસૌ દહ્યતે શુભે
અને એક બીજું મોટું અદ્ભુત પણ મેં જોયું: એ અગ્નિને સ્પર્શ કરે તો પણ, હે શુભે, એને ક્યારેય દાઝતું નથી.
છન્દેન ચોદકં તસ્ય વહત્યાવર્જિતં દ્રુતમ્। અતીવ ચાન્યત્સુમહદાશ્ચર્યં દૃષ્ટવત્યહમ્
એના ઇચ્છાથી, પાણી ઝડપથી એની પાસે આવી જાય છે, અને મેં તો બીજું પણ અતિ અદ્ભુત જોઈ છે.
યત્સ પુષ્પાણ્યુપાદાય હસ્તાભ્યાં મમૃદે શનૈઃ। મૃદ્યમાનાનિ પાણિભ્યાં તેન પુષ્પાણિ નાન્યથા। ભૂય એવ સુગન્ધીનિ હૃપિતાનિ ભવન્તિ હિ
જ્યારે એ ફૂલ હાથમાં લઈને ધીમે ધીમે મલકે છે, ત્યારે એ ફૂલ સુકાતા નથી, પણ વધુ સુગંધિત અને તાજા થઈ જાય છે.
એતાન્યદ્ભુતકલ્પાનિ દૃષ્ટ્વાઽહં ભૃશવિસ્મિતા। ચેષ્ટિતાનિ વિશાલાક્ષિ બાહુકસ્ય સમીપતઃ
બાહુકે મારી સામે આવી રીતે કેટલાંય અદ્ભુત કાર્યો કર્યા, એ જોઈને હું ખૂબ જ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગઈ.
દમયન્તી તુ તચ્છ્રુત્વા પુણ્યશ્લોકસ્ય ચેષ્ટિતમ્। અમન્યત નલં પ્રાપ્તં કર્મચેષ્ટાભિસૂચિતમ્
પુણ્યશ્લોકના આવા કાર્યો સાંભળીને, દમયંતિને એમ થયું કે, આ તો ચોક્કસ નળ જ છે, કારણ કે એના વર્તનથી એ સ્પષ્ટ થાય છે.
સા શઙ્કમાના ભર્તારં નલં બાહુકરૂપિણમ્। કેશિનીં શ્લક્ષ્ણયા વાચા રુદન્તી પુનરબ્રવીત્
પતિ નલ બાહુકના રૂપમાં છે એવી શંકા રાખીને, રડતી દમયંતીએ નરમ શબ્દોમાં ફરી એકવાર કેશિનીને કહ્યું.
પુનર્ગચ્છ પ્રમત્તસ્ય બાહુકસ્યોપસંસ્કૃતમ્। મહાનસાચ્છ્રિતં માંસમાનયસ્વેહ ભામિનિ
સુંદરિ, ફરી જઈને રસોડામાં બાહુક માટે તૈયાર કરેલું માંસ લાવ, કારણ કે તે અત્યારે ધ્યાનમાં નથી.
સા દૃષ્ટ્વાબાહુકે વ્યગ્રે તન્માંસમપકૃષ્ય ચ। અત્યુષ્ણમેવ ત્વરિતા તત્ક્ષણાત્પ્રિયકારિણી। દમયન્ત્યૈ તતઃ પ્રાદાત્કેશિની કુરુનન્દન
કેશિનીએ બાહુકને વ્યસ્ત જોઈને, તાત્કાલિક ખૂબ જ ગરમ માંસ ઉઠાવ્યું અને દમયંતીને ખુશ કરવા ઉત્સુક બની તરત જ તેને આપી દીધું.
સાઽશિતા નલસિદ્ધસ્ માંસસ્ય બહુશઃ પુરા। પ્રાશ્ય મત્વા નલં સૂતં પ્રાક્રોશદ્ભૃશદુઃખિતા
જે દમયંતીએ અગાઉ ઘણીવાર નલના હાથનું માંસ ખાધું હતું, તેણે એમાંસ ચાખ્યું અને રથચાલકને નલ સમજીને ભારે દુઃખથી રડવા લાગી.