ઇહૈવ પુત્રૌ નિક્ષિપ્ય નલસ્ય પ્રિયદર્શનૌ। ગતસ્તતો યથાકામં નૈષ જાનાતિ નૈષધમ્
અહીં નલના બંને સુંદર પુત્રોને છોડી, તે પોતાની ઇચ્છાથી ચાલ્યો ગયો; આ નિષધને એ ખબર નથી.
ન ચાન્યઃ પુરુષઃ કશ્ચિન્નલં વેત્તિ યશસ્વિનિ। ગૂઢશ્ચરતિ લોકેઽસ્મિન્નષ્ટરૂપો મહીપતિઃ
હે યશસ્વિની, બીજું કોઈ પણ માણસ નલને ઓળખતું નથી; રાજા તો દુનિયામાં છુપાઈને, પોતાનું રૂપ ગુમાવીને ફરે છે.
આત્મૈવ તુ નલં વેદ યા ચાસ્ય તદનન્તરા। ન હિ વૈ સ્વાનિ લિઙ્ગાનિ નલં શંસન્તિ કર્હિચિત્
નલને તો માત્ર પોતે જ ઓળખે છે અને જે તેની સૌથી નજીક છે એ; કારણ કે તેની પોતાની ઓળખ પણ ક્યારેય નલ વિશે કંઈ કહેતી નથી.
યોસાવયોધ્યાં પ્રથમં ગતોસૌ બ્રાહ્મણસ્તદા। ઇમાનિ નારીવાક્યાનિ કથયાનઃ પુનઃપુનઃ
જે બ્રાહ્મણ પહેલાં અયોધ્યામાં ગયો હતો, એ વારંવાર સ્ત્રીના આ શબ્દો બોલતો હતો:
ક્વનુ ત્વં કિતવ ચ્છિત્ત્વા વસ્ત્રાર્ધં પ્રસ્થિતો મમ। ઉત્સૃજ્ય વિપિને સુપ્તામનુરક્તાં પ્રિયાં પ્રિય
હે જુગારી, તું ક્યાં ગયો, મારા કપડાનું અડધું કાપીને, મને જંગલમાં ઊંઘતી, પ્રેમથી ભરેલી પત્નીને છોડી ને?
સા વૈ યથા સમાદિષ્ટા તથાઽઽસ્તે ત્વત્પ્રતીક્ષિણી। દહ્યમાના દિવારાત્રૌ વસ્ત્રાર્ધેનાભિસંવૃતા
તારી આજ્ઞા પ્રમાણે, એ તારી રાહ જોઈ રહી છે; દિવસ-રાત દુઃખમાં બળી રહી છે અને અડધા કપડાથી પોતાને ઢાંકી રાખે છે.
તસ્યા રુદનત્યાઃ સતતં તેન દુઃખેન પાર્થિવ। પ્રસાદં કુરુ મે વીર પ્રતિવાક્યં વદસ્વ ચ
એ સતત રડતી રહે છે, એ દુઃખમાં તારી કૃપા માગે છે, હે રાજા, અને તારી તરફથી જવાબ પણ માંગે છે.
તસ્યાસ્તત્પ્રિયમાખ્યાનં પ્રવદસ્વ મહામતે। તદેવ વાક્યં વૈદર્ભી શ્રોતુમિચ્છન્ત્યનિન્દિતા
હે વિદ્વાન, એના માટે એ પ્રિય સંદેશ બોલ; એ જ વાત વૈદર્ભી, નિર્દોષ સ્ત્રી, તારી પાસેથી સાંભળવા ઈચ્છે છે.
એતચ્છ્રુત્વા પ્રતિવચસ્તસ્ય દત્તં ત્વયા કિલ। યત્પુરા તત્પુનસ્ત્વત્તો વૈદર્ભી શ્રોતુમિચ્છતિ
આ સાંભળીને, તું એક વખત એને જવાબ આપ્યો હતો; હવે ફરીથી વૈદર્ભી એ જ તારી પાસેથી સાંભળવા માગે છે.
એવમુક્તસ્ય કેશિન્યા નલસ્ય કુરુનન્દન। હૃદયં વ્યથિતં ચાસીદશ્રુપૂર્ણે ચ લોચને
કેશિનીના આ શબ્દો સાંભળીને, હે કુરુવંશી, નલનું હૃદય દુઃખથી ભરાઈ ગયું અને આંખોમાં આંસુ આવી ગયા.
સ નિગ્રાહ્યાત્મનો દુઃખં દહ્યમાનો મહીપતિઃ। બાષ્પસંદિગ્ધયા વાચા પુનરેવેદમબ્રવીત્
એ રાજા, દુઃખમાં બળી રહ્યો હતો, પોતાને સંભાળી, આંસુઓથી અવરોધાયેલી વાણીથી ફરી બોલ્યો:
વૈષમ્યમપિ સંપ્રાપ્તા ગોપાયન્તિ કુલસ્ત્રિયઃ। આત્માનમાત્મના સત્યો જિતઃ સ્વર્ગો ન સંશયઃ
મોટા સંકટમાં પણ કુટુંબની સ્ત્રીઓ પોતાને પોતાની સદગुणતા થી બચાવે છે; સાચે જ, એમને સ્વર્ગ મળે છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.
રહિતા ભર્તૃભિશ્ચાપિ ન ક્રુધ્યન્તિ કદાચન। પ્રાણાંશ્ચારિત્રકવચાન્ધારયન્તિ વરસ્ત્રિયઃ
પતિથી અલગ પડ્યા પછી પણ શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓ ક્યારેય ગુસ્સો કરતી નથી; પોતાના સદાચારના કવચથી જીવને બચાવે છે.
વિષમસ્થેન મૂઢેન પરિભ્રષ્ટસુખેન ચ। યત્સા તેન પરિત્યક્તા તત્રન ક્રોદ્ધુમર્હતિ
જેને દુઃખી, ભટકેલા અને સુખ ગુમાવેલા પતિએ છોડી દીધેલી હોય, એ સ્ત્રીએ ગુસ્સો કરવો યોગ્ય નથી.
પ્રાણયાત્રાં પરિપ્રેપ્સોઃ શકુનૈર્હતવાસસઃ। આધિભિર્દહ્યમાનસ્ય શ્યામા ન ક્રોદ્ધુમર્હતિ
કેવી રીતે જીવવું એ જ ઈચ્છતા, પક્ષીઓએ કપડા લઈ ગયેલા અને દુઃખમાં બળતા પતિ પર શ્યામાએ ગુસ્સો કરવો યોગ્ય નથી.
સત્કૃતાઽસત્કૃતા વાઽપિ પતિં દૃષ્ટ્વા તથાવિધમ્। રાજ્યભ્રષ્ટં શ્રિયા હીનં ક્ષિધિતં વ્યસનાપ્લુતમ્
માન મળ્યો હોય કે અપમાન, પતિને આવો રાજ્ય ગુમાવેલો, ધન વિના, ભૂખ્યો અને દુઃખમાં ડૂબેલો જોઈને પણ,
એવં બ્રુવાણસ્તદ્વાક્યં નલઃ પરમદુર્મનાઃ। ન બાષ્પમશકત્સોઢું પ્રરુરોદ ચ ભારત
આવી રીતે બોલતા, અત્યંત દુઃખી નલ એ શબ્દો બોલી, આંસુ રોકી શક્યો નહીં અને રડી પડ્યો, હે ભારત.
તતઃ સા કેશિની ગત્વા દમયન્ત્યૈ ન્યવેદયત્। તત્સર્વં કથિતં ચૈવ વિકારં તસ્ય ચૈવ તમ્
પછી કેશિની દમયંતી પાસે ગઈ અને એ બધું કહી દીધું, જે કંઈ બોલાયું અને નલની હાલત પણ જણાવી.
કેશિન્યાસ્તદ્વચઃ શ્રુત્વા દમયન્તી વિશાંપતે। શઙ્કમાના નલં તં વૈ કેશિનીમિદમબ્રવીત્
કેશિનીના એ શબ્દો સાંભળીને, દમયંતીએ, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, બાહુક એટલે નળ હશે એવી શંકા કરી અને કેશિનીને કહ્યું:
ગચ્છ કેશિનિ ભૂયસ્ત્વં પરીક્ષાં કુરુ બાહુકે। અબ્રુવાણા સમીપસ્થા ચરિતાન્યસ્ય લક્ષય
કેશિની, તું ફરી બાહુકની પરીક્ષા કરવા જા. તેની પાસે રહીને, કંઈ બોલ્યા વિના, તે શું કરે છે એ ધ્યાનથી જો.
યદા ચ કિંચિત્કુર્યાત્સ કારણં તત્ર ભામિનિ। તત્રસંચેષ્ટમાનસ્ય સંલક્ષેથા વિચેષ્ટિતમ્
જ્યારે પણ તે કંઈ કરે, એ વખતે એનું કારણ શું છે એ જો, અને તે સમયે તે કેવી રીતે વર્તે છે એ પણ ધ્યાનપૂર્વક નિહાળ.
ન ચાસ્ય પ્રતિબન્ધેન દેયોઽગ્નિરપિ કેશિનિ। યાચતે ન જલં દેયં સકૃચ્ચાત્વરમાણયા। એતત્સર્વં સમીક્ષ્યત્વં ચરિતં મે નિવેદય
અને કેશિની, જો તે માંગે તો પણ તેને અગ્નિ આપવી નહીં, અને જો તે જલદી પાણી માંગે તો પણ તેને પાણી આપવું નહીં. આ બધું ધ્યાનથી જો અને પછી તેની ચાલચલન મને આવીને કહેજે.
નિમિત્તં યત્ત્વયા દૃષ્ટં બાહુકે દૈવમાનુષમ્। યચ્ચાન્યદપિ પશ્યેથાસ્તચ્ચાખ્યેયં ત્વયા મમ
બાહુકમાં તને જે પણ દૈવી કે માનવીય નિશાની દેખાય, અથવા બીજું કંઈ પણ ખાસ જોવું મળે, એ બધું મને ચોક્કસ કહી જેજે.
દમયન્ત્યૈવમુક્તા સા જગામાથ ચ કેશિની। નિશામ્યાથ હયજ્ઞસ્ય લિઙ્ગાનિ પુનરાગમત્
દમયંતીએ આવું કહ્યું પછી, કેશિની ગઈ અને ઘોડા-યજ્ઞના સંકેતો જોઈને પાછી આવી.
સા તત્સર્વં યથાવૃત્તં દમયન્ત્યૈ ન્યવેદયત્। નિમિત્તં યત્તયા દૃષ્ટં બાહુકે દિવ્યમાનુષમ્
કેશિનીએ બાહુકમાં જોયેલી દૈવી અને માનવીય નિશાનીઓ સહિત, જે કંઈ બન્યું હતું એ બધું દમયંતીને કહી સંભળાવ્યું.
દૃઢં શુચ્યપદાનોસૌ ન મયા માનુષઃ ક્વચિત્। દૃષ્ટપૂર્વઃ શ્રુતો વાઽપિ દમયન્તિ તથાવિધઃ
એનું વર્તન ખૂબ જ શુદ્ધ અને અડગ છે; દમયંતિ, આવો માણસ મેં ક્યારેય જોયો કે સાંભળ્યો નથી.
હ્રસ્વમાસાદ્ય તુ દ્વારં નાસૌ વિનમતે ક્વચિત્। તં તુ દૃષ્ટ્વા યથાસઙ્ગમુત્સર્પતિ યથાસુખમ્। સંકટેઽપ્યસ્ય સુમહદ્વિવરં જાયતેઽધિકમ્
જ્યારે તે સાંકડી બારી પાસે જાય છે ત્યારે ક્યારેય વાંકડો થતો નથી; છતાં, એ સરળતાથી અને આરામથી પસાર થઈ જાય છે, અને તંગ જગ્યા પણ એને માટે વિશાળ થઈ જાય છે.
ઋતુપર્ણસ્ય ચાર્થાય ભોજનીયમનેકશઃ। ઋતુપર્ણસ્ય ચાર્થાય ભોજનીયમનેકશઃ। પ્રેષિતં તત્રરાજ્ઞા તુ માંસં બહુ ચ પાશવમ્
ઋતુપર્ણ માટે વારંવાર ઘણું જમવાનું તૈયાર થાય છે; રાજાના આદેશે ત્યાં બહુ બધું માંસ પણ મોકલવામાં આવે છે.
તસ્ય પ્રક્ષાલનાર્થાય કુમ્ભાસ્તત્રોપકલ્પિતાઃ। તે તેનાવેક્ષિતાઃ કુમ્ભાઃ પૂર્ણા એવાભવંસ્તતઃ
ત્યાં હાથ ધોવા માટે પાણીના ઘડા ગોઠવવામાં આવે છે; અને જ્યારે તે ઘડાઓ તરફ જુએ છે ત્યારે એ તરત જ ભરેલા થઈ જાય છે.
તતઃ પ્રક્ષાલનં કૃત્વા સમધિશ્રિત્ય બાહુકઃ। તૃણમુષ્ટિં સમાદાય સવિતુસ્તં સમાદધત્
પછી બાહુક હાથ-પગ ધોઈને, મન એકાગ્ર કરી, ઘાસની મુઠી લઈને સવિતૃને અર્પણ કરે છે.