બ્રૂયાશ્ચૈનં કથાન્તે ત્વં પર્ણાદવચનં યથા। પ્રતિવાક્યં ચ સુશ્રોણિ બુદ્ધ્યેથાસ્ત્વમનિન્દિતે
'વાતચીત પૂરી થાય ત્યારે, પર્ણ પર લખેલા શબ્દો એને કહી દેજે અને એ શું જવાબ આપે છે, એ ધ્યાનથી સાંભળજે, સુંદર કટિવાળી નિર્દોષિણી.'
એવં સમાહિતા ગત્વા દૂતી બાહુકમબ્રવીત્। દમયન્ત્યપિ કલ્યાણી પ્રાસાદસ્થાઽનવ્વૈક્ષત
આ રીતે નક્કી કરીને, દૂતી બાહુક પાસે ગઈ અને વાત કરી; ત્યારે દમયંતી મહેલમાંથી બધું નિહાળી રહી હતી.
સ્વાગતં તે મનુષ્યેન્દ્ર કુશલં તે બ્રવીમ્યહમ્। દમયન્ત્યા વચઃ સાધુ નિબોધ પુરુષર્ષભ
'માનવોમાં શ્રેષ્ઠ, તને આવકાર છે; હું તારી કૂશળતા પૂછું છું. દમયંતીનું સંદેશ તું ધ્યાનથી સાંભળ.'
કદા વૈ પ્રસ્થિતા યૂયં કિમર્થમિહ ચાગતાઃ। તત્ત્વં બ્રૂહિ યથાન્યાયં વૈદર્ભી શ્રોતુમિચ્છતિ
'તમે ક્યારે નીકળ્યા અને અહીં શા માટે આવ્યા છો? સાચું અને યોગ્ય રીતે કહો, કેમ કે વિદર્ભની દિકરી જાણવું ઈચ્છે છે.'
શ્રુતઃ સ્વયંવરો રાજ્ઞા કોસલેન મહાત્મના। દ્વિતીયો દમયન્ત્યા વૈ ભવિતા શ્વ ઇતિ દ્વિજાત્
'કોશલના મહાન આત્મા રાજાનો સ્વયંવર જાહેર થયો છે; દમયંતીનો બીજો સ્વયંવર કાલે થવાનો છે.'
શ્રુત્વૈતત્પ્રસ્થિતો રાજા શતયોજનયાયિભિઃ। હયૈર્વાતજવૈર્મુખ્યૈરહમસ્ય ચ સારથિઃ
'આ સાંભળીને રાજા પવન જેવી ઝડપથી દોડતા, શતયોજન દૂર જતાં ઘોડાઓ સાથે નીકળી પડ્યા, અને હું એનો રથચાલક છું.'
અથ યોસૌ તૃતીયો વઃ સ કુતઃ કસ્ય વા પુનઃ। ત્વં ચ કસ્ય કથં ચેદંત્વયિ કર્મ સમાહિતમ્
'અને ત્રીજો જે તમારો સાથી છે, એ કોણ છે અને કોના છે? અને તું કોનો છે, અને તને આ કામ કેમ મળ્યું?'
પુણ્યશ્લોકસ્ય વૈ સૂતો વાર્ષ્ણેય ઇતિ વિશ્રતઃ। સ નલે વિદ્રુતે ભદ્રેભાગસ્વરિમુપસ્થિતઃ
'પુણ્યશ્લોકના રથચાલકનું નામ વાર્ષ્ણેયા છે; જ્યારે નલ ભાગી ગયો ત્યારે એ ભાગસ્વર પાસે રહ્યો.'
અહમપ્યશ્વકુશલઃ સૂતત્વે ચ પ્રતિષ્ઠિતઃ। ઋતુપર્ણેન સારથ્યે ભોજને ચ વૃતઃ સ્વયમ્
'હું પણ ઘોડાઓ ચલાવવામાં કુશળ છું, રથચાલક તરીકે જાણીતો છું અને ઋતુપર્ણે મને જાતે રથ ચલાવવા અને રસોઈ માટે પસંદ કર્યો છે.'
અથ જાનાતિ વાર્ષ્ણેયઃ ક્વનુ રાજા નલો ગતઃ। કથં ચ ત્વયિ વા તેન કથિતં સ્યાત્તુ બાહુક
'પણ વાર્ષ્ણેયા જાણે છે કે રાજા નલ ક્યાં ગયો? અને એણે તને ક્યારેય આ વિષયમાં કંઈ કહ્યું છે, બાહુક?'
ઇહૈવ પુત્રૌ નિક્ષિપ્ય નલસ્ય પ્રિયદર્શનૌ। ગતસ્તતો યથાકામં નૈષ જાનાતિ નૈષધમ્
અહીં નલના બંને સુંદર પુત્રોને છોડી, તે પોતાની ઇચ્છાથી ચાલ્યો ગયો; આ નિષધને એ ખબર નથી.
ન ચાન્યઃ પુરુષઃ કશ્ચિન્નલં વેત્તિ યશસ્વિનિ। ગૂઢશ્ચરતિ લોકેઽસ્મિન્નષ્ટરૂપો મહીપતિઃ
હે યશસ્વિની, બીજું કોઈ પણ માણસ નલને ઓળખતું નથી; રાજા તો દુનિયામાં છુપાઈને, પોતાનું રૂપ ગુમાવીને ફરે છે.
આત્મૈવ તુ નલં વેદ યા ચાસ્ય તદનન્તરા। ન હિ વૈ સ્વાનિ લિઙ્ગાનિ નલં શંસન્તિ કર્હિચિત્
નલને તો માત્ર પોતે જ ઓળખે છે અને જે તેની સૌથી નજીક છે એ; કારણ કે તેની પોતાની ઓળખ પણ ક્યારેય નલ વિશે કંઈ કહેતી નથી.
યોસાવયોધ્યાં પ્રથમં ગતોસૌ બ્રાહ્મણસ્તદા। ઇમાનિ નારીવાક્યાનિ કથયાનઃ પુનઃપુનઃ
જે બ્રાહ્મણ પહેલાં અયોધ્યામાં ગયો હતો, એ વારંવાર સ્ત્રીના આ શબ્દો બોલતો હતો:
ક્વનુ ત્વં કિતવ ચ્છિત્ત્વા વસ્ત્રાર્ધં પ્રસ્થિતો મમ। ઉત્સૃજ્ય વિપિને સુપ્તામનુરક્તાં પ્રિયાં પ્રિય
હે જુગારી, તું ક્યાં ગયો, મારા કપડાનું અડધું કાપીને, મને જંગલમાં ઊંઘતી, પ્રેમથી ભરેલી પત્નીને છોડી ને?
સા વૈ યથા સમાદિષ્ટા તથાઽઽસ્તે ત્વત્પ્રતીક્ષિણી। દહ્યમાના દિવારાત્રૌ વસ્ત્રાર્ધેનાભિસંવૃતા
તારી આજ્ઞા પ્રમાણે, એ તારી રાહ જોઈ રહી છે; દિવસ-રાત દુઃખમાં બળી રહી છે અને અડધા કપડાથી પોતાને ઢાંકી રાખે છે.
તસ્યા રુદનત્યાઃ સતતં તેન દુઃખેન પાર્થિવ। પ્રસાદં કુરુ મે વીર પ્રતિવાક્યં વદસ્વ ચ
એ સતત રડતી રહે છે, એ દુઃખમાં તારી કૃપા માગે છે, હે રાજા, અને તારી તરફથી જવાબ પણ માંગે છે.
તસ્યાસ્તત્પ્રિયમાખ્યાનં પ્રવદસ્વ મહામતે। તદેવ વાક્યં વૈદર્ભી શ્રોતુમિચ્છન્ત્યનિન્દિતા
હે વિદ્વાન, એના માટે એ પ્રિય સંદેશ બોલ; એ જ વાત વૈદર્ભી, નિર્દોષ સ્ત્રી, તારી પાસેથી સાંભળવા ઈચ્છે છે.
એતચ્છ્રુત્વા પ્રતિવચસ્તસ્ય દત્તં ત્વયા કિલ। યત્પુરા તત્પુનસ્ત્વત્તો વૈદર્ભી શ્રોતુમિચ્છતિ
આ સાંભળીને, તું એક વખત એને જવાબ આપ્યો હતો; હવે ફરીથી વૈદર્ભી એ જ તારી પાસેથી સાંભળવા માગે છે.
એવમુક્તસ્ય કેશિન્યા નલસ્ય કુરુનન્દન। હૃદયં વ્યથિતં ચાસીદશ્રુપૂર્ણે ચ લોચને
કેશિનીના આ શબ્દો સાંભળીને, હે કુરુવંશી, નલનું હૃદય દુઃખથી ભરાઈ ગયું અને આંખોમાં આંસુ આવી ગયા.
સ નિગ્રાહ્યાત્મનો દુઃખં દહ્યમાનો મહીપતિઃ। બાષ્પસંદિગ્ધયા વાચા પુનરેવેદમબ્રવીત્
એ રાજા, દુઃખમાં બળી રહ્યો હતો, પોતાને સંભાળી, આંસુઓથી અવરોધાયેલી વાણીથી ફરી બોલ્યો:
વૈષમ્યમપિ સંપ્રાપ્તા ગોપાયન્તિ કુલસ્ત્રિયઃ। આત્માનમાત્મના સત્યો જિતઃ સ્વર્ગો ન સંશયઃ
મોટા સંકટમાં પણ કુટુંબની સ્ત્રીઓ પોતાને પોતાની સદગुणતા થી બચાવે છે; સાચે જ, એમને સ્વર્ગ મળે છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.
રહિતા ભર્તૃભિશ્ચાપિ ન ક્રુધ્યન્તિ કદાચન। પ્રાણાંશ્ચારિત્રકવચાન્ધારયન્તિ વરસ્ત્રિયઃ
પતિથી અલગ પડ્યા પછી પણ શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓ ક્યારેય ગુસ્સો કરતી નથી; પોતાના સદાચારના કવચથી જીવને બચાવે છે.
વિષમસ્થેન મૂઢેન પરિભ્રષ્ટસુખેન ચ। યત્સા તેન પરિત્યક્તા તત્રન ક્રોદ્ધુમર્હતિ
જેને દુઃખી, ભટકેલા અને સુખ ગુમાવેલા પતિએ છોડી દીધેલી હોય, એ સ્ત્રીએ ગુસ્સો કરવો યોગ્ય નથી.
પ્રાણયાત્રાં પરિપ્રેપ્સોઃ શકુનૈર્હતવાસસઃ। આધિભિર્દહ્યમાનસ્ય શ્યામા ન ક્રોદ્ધુમર્હતિ
કેવી રીતે જીવવું એ જ ઈચ્છતા, પક્ષીઓએ કપડા લઈ ગયેલા અને દુઃખમાં બળતા પતિ પર શ્યામાએ ગુસ્સો કરવો યોગ્ય નથી.
સત્કૃતાઽસત્કૃતા વાઽપિ પતિં દૃષ્ટ્વા તથાવિધમ્। રાજ્યભ્રષ્ટં શ્રિયા હીનં ક્ષિધિતં વ્યસનાપ્લુતમ્
માન મળ્યો હોય કે અપમાન, પતિને આવો રાજ્ય ગુમાવેલો, ધન વિના, ભૂખ્યો અને દુઃખમાં ડૂબેલો જોઈને પણ,
એવં બ્રુવાણસ્તદ્વાક્યં નલઃ પરમદુર્મનાઃ। ન બાષ્પમશકત્સોઢું પ્રરુરોદ ચ ભારત
આવી રીતે બોલતા, અત્યંત દુઃખી નલ એ શબ્દો બોલી, આંસુ રોકી શક્યો નહીં અને રડી પડ્યો, હે ભારત.
તતઃ સા કેશિની ગત્વા દમયન્ત્યૈ ન્યવેદયત્। તત્સર્વં કથિતં ચૈવ વિકારં તસ્ય ચૈવ તમ્
પછી કેશિની દમયંતી પાસે ગઈ અને એ બધું કહી દીધું, જે કંઈ બોલાયું અને નલની હાલત પણ જણાવી.
કેશિન્યાસ્તદ્વચઃ શ્રુત્વા દમયન્તી વિશાંપતે। શઙ્કમાના નલં તં વૈ કેશિનીમિદમબ્રવીત્
કેશિનીના એ શબ્દો સાંભળીને, દમયંતીએ, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, બાહુક એટલે નળ હશે એવી શંકા કરી અને કેશિનીને કહ્યું:
ગચ્છ કેશિનિ ભૂયસ્ત્વં પરીક્ષાં કુરુ બાહુકે। અબ્રુવાણા સમીપસ્થા ચરિતાન્યસ્ય લક્ષય
કેશિની, તું ફરી બાહુકની પરીક્ષા કરવા જા. તેની પાસે રહીને, કંઈ બોલ્યા વિના, તે શું કરે છે એ ધ્યાનથી જો.