ઋતુપર્ણે ગતે રાજન્વાર્ષ્ણેયસહિતે નૃપે। બાહુકો રથમાદાય રથશાલામુપાગમત્
ઋતુપર્ણ અને વૃષ્ણિવંશી ગયા પછી, બાહુકે રથ લઈને રથશાળામાં ગયો.
સ મોચયિત્વા તાનશ્વાનુપચર્ય ચ શાસ્ત્રતઃ। સ્વયં ચૈતાન્સમાશ્વાસ્ય રથોપસ્થ ઉપાવિશત્
પછી તેણે ઘોડાઓને ખોલીને, શાસ્ત્ર પ્રમાણે તેમની સેવા કરી, પોતે પણ તેમને શાંત કરી અને પછી રથમાં જઈને બેઠો.
દમયન્ત્યપિ શોકાર્તા દૃષ્ટ્વા ભાગસ્વરિં નૃપમ્। સૂતપુત્રં ચ વાર્ષ્ણેયં બાહુકં ચ તથાવિધમ્
દમયંતી પણ દુઃખમાં ગરકાવ હતી. તેણે ભાગસ્વર નામના રાજાને, રથચાલકના પુત્રને, વૃષ્ણિને અને એવા બાહુકને એ હાલતમાં જોયા.
ચિન્તયામાસ વૈદર્ભી કસ્યૈષ રથનિઃસ્વનઃ। નલસ્યેવ મહાનાસીન્ન ચ પશ્યામિ નૈષધમ્
વિદર્ભની દિકરીએ વિચાર્યું: 'આ રથનો અવાજ કોનો છે? નલ માટે તો આ અવાજ બહુ જ મોટો હતો, પણ અહીં તો હું નૈષધ રાજાને ક્યાંય દેખાતો નથી.'
વાર્ષ્ણોયેન ભવેન્નૂનં વિદ્યા સૈવોપશિક્ષિતા। તેનાદ્ય રથનિર્ઘોષો નલસ્યેવ મહાનભૂત્
'ખરેખર, એ વૃષ્ણિને એ જ કળા શીખી હશે; આજે એના હાથમાં રથનો અવાજ પણ નલ જેવો જ ગાજતો લાગે છે.'
કઆહોસ્વિદૃતુપર્ણોઽપિ યથા રાજા નલસ્યથા। યથાઽયંરથનિર્ઘોષો નૈષધસ્યેવ લક્ષ્યતે
'કે પછી, એ ઋતુપર્ણ રાજા પોતે જ નલ જેવો થઈ ગયો હશે, કેમ કે આ રથનો અવાજ તો નૈષધ જેવો જ લાગે છે.'
એવં સા તર્કયિત્વા તુ દમયન્તી વિશાંપતે। દૂતીં પ્રસ્થાપયામાસ નૈષધાન્વેષણે શુભા
આવી રીતે વિચાર્યા પછી, દમયંતીએ વિશ્વાસૂ દૂતીને નૈષધને શોધવા મોકલી.
ગચ્છ કેશિનિ જાનીહિ ક એષ રથવાહકઃ। ઉપવિષ્ટો રથોપસ્થે વિકૃતો હ્રસ્વબાહુકઃ
'કેશિની, જા ને, અને જાણીને આવ કે આ રથ ચલાવતો કોણ છે? રથ પર બેઠો છે, દેખાવમાં વિકૃત છે, અને હાથ નાના છે – એ બાહુક કોણ છે?'
અભ્યેત્ય કુશલં ભદ્રે મૃદુપૂર્વંસમાહિતા। પૃચ્છેથાઃ પુરુષે હ્યેનં યથાતત્ત્વમનિન્દિતે
'મીઠા શબ્દોમાં, ધીરજપૂર્વક અને સૌજન્યથી એ માણસ પાસે જઈને સાચું પૂછજે, નિર્દોષિણી.'
અત્ર મે મહતી શઙ્કા ભવેદેષ નલો નૃપઃ। યથાચ મનસસ્તુષ્ટિર્હૃદયસ્ય ચ નિર્વૃતિઃ
'મને તો મોટો સંદેહ થાય છે કે આ રાજા નલ જ છે, કેમ કે મનને શાંતિ મળે છે અને હૃદયને પણ આનંદ થાય છે.'
બ્રૂયાશ્ચૈનં કથાન્તે ત્વં પર્ણાદવચનં યથા। પ્રતિવાક્યં ચ સુશ્રોણિ બુદ્ધ્યેથાસ્ત્વમનિન્દિતે
'વાતચીત પૂરી થાય ત્યારે, પર્ણ પર લખેલા શબ્દો એને કહી દેજે અને એ શું જવાબ આપે છે, એ ધ્યાનથી સાંભળજે, સુંદર કટિવાળી નિર્દોષિણી.'
એવં સમાહિતા ગત્વા દૂતી બાહુકમબ્રવીત્। દમયન્ત્યપિ કલ્યાણી પ્રાસાદસ્થાઽનવ્વૈક્ષત
આ રીતે નક્કી કરીને, દૂતી બાહુક પાસે ગઈ અને વાત કરી; ત્યારે દમયંતી મહેલમાંથી બધું નિહાળી રહી હતી.
સ્વાગતં તે મનુષ્યેન્દ્ર કુશલં તે બ્રવીમ્યહમ્। દમયન્ત્યા વચઃ સાધુ નિબોધ પુરુષર્ષભ
'માનવોમાં શ્રેષ્ઠ, તને આવકાર છે; હું તારી કૂશળતા પૂછું છું. દમયંતીનું સંદેશ તું ધ્યાનથી સાંભળ.'
કદા વૈ પ્રસ્થિતા યૂયં કિમર્થમિહ ચાગતાઃ। તત્ત્વં બ્રૂહિ યથાન્યાયં વૈદર્ભી શ્રોતુમિચ્છતિ
'તમે ક્યારે નીકળ્યા અને અહીં શા માટે આવ્યા છો? સાચું અને યોગ્ય રીતે કહો, કેમ કે વિદર્ભની દિકરી જાણવું ઈચ્છે છે.'
શ્રુતઃ સ્વયંવરો રાજ્ઞા કોસલેન મહાત્મના। દ્વિતીયો દમયન્ત્યા વૈ ભવિતા શ્વ ઇતિ દ્વિજાત્
'કોશલના મહાન આત્મા રાજાનો સ્વયંવર જાહેર થયો છે; દમયંતીનો બીજો સ્વયંવર કાલે થવાનો છે.'
શ્રુત્વૈતત્પ્રસ્થિતો રાજા શતયોજનયાયિભિઃ। હયૈર્વાતજવૈર્મુખ્યૈરહમસ્ય ચ સારથિઃ
'આ સાંભળીને રાજા પવન જેવી ઝડપથી દોડતા, શતયોજન દૂર જતાં ઘોડાઓ સાથે નીકળી પડ્યા, અને હું એનો રથચાલક છું.'
અથ યોસૌ તૃતીયો વઃ સ કુતઃ કસ્ય વા પુનઃ। ત્વં ચ કસ્ય કથં ચેદંત્વયિ કર્મ સમાહિતમ્
'અને ત્રીજો જે તમારો સાથી છે, એ કોણ છે અને કોના છે? અને તું કોનો છે, અને તને આ કામ કેમ મળ્યું?'
પુણ્યશ્લોકસ્ય વૈ સૂતો વાર્ષ્ણેય ઇતિ વિશ્રતઃ। સ નલે વિદ્રુતે ભદ્રેભાગસ્વરિમુપસ્થિતઃ
'પુણ્યશ્લોકના રથચાલકનું નામ વાર્ષ્ણેયા છે; જ્યારે નલ ભાગી ગયો ત્યારે એ ભાગસ્વર પાસે રહ્યો.'
અહમપ્યશ્વકુશલઃ સૂતત્વે ચ પ્રતિષ્ઠિતઃ। ઋતુપર્ણેન સારથ્યે ભોજને ચ વૃતઃ સ્વયમ્
'હું પણ ઘોડાઓ ચલાવવામાં કુશળ છું, રથચાલક તરીકે જાણીતો છું અને ઋતુપર્ણે મને જાતે રથ ચલાવવા અને રસોઈ માટે પસંદ કર્યો છે.'
અથ જાનાતિ વાર્ષ્ણેયઃ ક્વનુ રાજા નલો ગતઃ। કથં ચ ત્વયિ વા તેન કથિતં સ્યાત્તુ બાહુક
'પણ વાર્ષ્ણેયા જાણે છે કે રાજા નલ ક્યાં ગયો? અને એણે તને ક્યારેય આ વિષયમાં કંઈ કહ્યું છે, બાહુક?'
ઇહૈવ પુત્રૌ નિક્ષિપ્ય નલસ્ય પ્રિયદર્શનૌ। ગતસ્તતો યથાકામં નૈષ જાનાતિ નૈષધમ્
અહીં નલના બંને સુંદર પુત્રોને છોડી, તે પોતાની ઇચ્છાથી ચાલ્યો ગયો; આ નિષધને એ ખબર નથી.
ન ચાન્યઃ પુરુષઃ કશ્ચિન્નલં વેત્તિ યશસ્વિનિ। ગૂઢશ્ચરતિ લોકેઽસ્મિન્નષ્ટરૂપો મહીપતિઃ
હે યશસ્વિની, બીજું કોઈ પણ માણસ નલને ઓળખતું નથી; રાજા તો દુનિયામાં છુપાઈને, પોતાનું રૂપ ગુમાવીને ફરે છે.
આત્મૈવ તુ નલં વેદ યા ચાસ્ય તદનન્તરા। ન હિ વૈ સ્વાનિ લિઙ્ગાનિ નલં શંસન્તિ કર્હિચિત્
નલને તો માત્ર પોતે જ ઓળખે છે અને જે તેની સૌથી નજીક છે એ; કારણ કે તેની પોતાની ઓળખ પણ ક્યારેય નલ વિશે કંઈ કહેતી નથી.
યોસાવયોધ્યાં પ્રથમં ગતોસૌ બ્રાહ્મણસ્તદા। ઇમાનિ નારીવાક્યાનિ કથયાનઃ પુનઃપુનઃ
જે બ્રાહ્મણ પહેલાં અયોધ્યામાં ગયો હતો, એ વારંવાર સ્ત્રીના આ શબ્દો બોલતો હતો:
ક્વનુ ત્વં કિતવ ચ્છિત્ત્વા વસ્ત્રાર્ધં પ્રસ્થિતો મમ। ઉત્સૃજ્ય વિપિને સુપ્તામનુરક્તાં પ્રિયાં પ્રિય
હે જુગારી, તું ક્યાં ગયો, મારા કપડાનું અડધું કાપીને, મને જંગલમાં ઊંઘતી, પ્રેમથી ભરેલી પત્નીને છોડી ને?
સા વૈ યથા સમાદિષ્ટા તથાઽઽસ્તે ત્વત્પ્રતીક્ષિણી। દહ્યમાના દિવારાત્રૌ વસ્ત્રાર્ધેનાભિસંવૃતા
તારી આજ્ઞા પ્રમાણે, એ તારી રાહ જોઈ રહી છે; દિવસ-રાત દુઃખમાં બળી રહી છે અને અડધા કપડાથી પોતાને ઢાંકી રાખે છે.
તસ્યા રુદનત્યાઃ સતતં તેન દુઃખેન પાર્થિવ। પ્રસાદં કુરુ મે વીર પ્રતિવાક્યં વદસ્વ ચ
એ સતત રડતી રહે છે, એ દુઃખમાં તારી કૃપા માગે છે, હે રાજા, અને તારી તરફથી જવાબ પણ માંગે છે.
તસ્યાસ્તત્પ્રિયમાખ્યાનં પ્રવદસ્વ મહામતે। તદેવ વાક્યં વૈદર્ભી શ્રોતુમિચ્છન્ત્યનિન્દિતા
હે વિદ્વાન, એના માટે એ પ્રિય સંદેશ બોલ; એ જ વાત વૈદર્ભી, નિર્દોષ સ્ત્રી, તારી પાસેથી સાંભળવા ઈચ્છે છે.
એતચ્છ્રુત્વા પ્રતિવચસ્તસ્ય દત્તં ત્વયા કિલ। યત્પુરા તત્પુનસ્ત્વત્તો વૈદર્ભી શ્રોતુમિચ્છતિ
આ સાંભળીને, તું એક વખત એને જવાબ આપ્યો હતો; હવે ફરીથી વૈદર્ભી એ જ તારી પાસેથી સાંભળવા માગે છે.
એવમુક્તસ્ય કેશિન્યા નલસ્ય કુરુનન્દન। હૃદયં વ્યથિતં ચાસીદશ્રુપૂર્ણે ચ લોચને
કેશિનીના આ શબ્દો સાંભળીને, હે કુરુવંશી, નલનું હૃદય દુઃખથી ભરાઈ ગયું અને આંખોમાં આંસુ આવી ગયા.