તં ભીમઃ પ્રતિજગ્રાહ પૂજયા પરયા મુદા। સ તેન પૂજિતો રાજ્ઞા ઋતુપર્ણો નરાધિપઃ
ભીમે તેને ખૂબ આદર અને આનંદથી આવકાર્યો; રાજાએ આપેલા આ સન્માનથી ઋતુપર્ણ રાજા ખુશ થયો.
સ તત્ર કુણ્ડિને રમ્યે વસમાનો મહીપતિઃ। ન ચ કિંચિત્તદાઽપશ્યત્પ્રેક્ષમાણો મુહુર્મુહુઃ। સ તુ રાજ્ઞા સમાગમ્ય વિદર્ભપતિના તદા
એ મહારાજા સુંદર કુન્ડિનાપુરીમાં રહેતો હતો, વારંવાર જોતા છતાં કશુંય દેખાતું નહોતું; પણ પછી એ વિદર્ભના રાજા સાથે મળ્યો.
કિં કાર્યં સ્વાગતં તેઽસ્તુ રાજ્ઞા પૃષ્ટઃ સ ભારત। નાભિજજ્ઞે સ નૃપતિર્દુહિત્રર્થે સમાગતમ્
રાજાએ પૂછ્યું: 'શું કામ છે? તમારું સ્વાગત છે.' પણ એ રાજાએ પોતાની દીકરી માટે આવ્યો છે એ વાત છુપાવી રાખી.
ઋતુપર્ણોપિ રાજા સ ધીમાન્સત્યપરાક્રમઃ। રાજાનં રાજપુત્રં વા ન સ્મ પશ્યતિ કંચન
સત્યનિષ્ઠ અને બુદ્ધિશાળી ઋતુપર્ણ રાજાએ ત્યાં કોઈ રાજા કે રાજકુમારને જોયા નહીં.
નૈવ સ્વયંવરકથાં ન ચ વિપ્રસમાગમમ્। `ન ચાન્યં કંચિદારમ્ભં સ્વયંવરવિધિં પ્રતિ
ન તો સ્વયંવર વિશે કોઈ વાત સાંભળાઈ, ન બ્રાહ્મણોનું એકઠું, ન તો સ્વયંવર સંબંધી બીજું કોઈ કાર્ય દેખાયું.
તતો વિગણયદ્રાજા મનસા કોસલાધિપઃ। આગતોસ્મીત્યુવાચૈનં ભવન્તમભિવાદુકઃ
પછી કોશલના રાજાએ મનમાં વિચાર કરીને કહ્યું: 'હું આવ્યો છું,' અને ભીમને આદરપૂર્વક વંદન કર્યું.
રાજાપિ ચ સ્મયન્ભીમો મનસા સમચિન્તયત્। અધિકં યોજનશતં તસ્યાગમનકારણમ્। ગ્રામાન્બહૂનતિક્રમ્ય નાધ્યગચ્છદ્યથાતથમ્
ભીમ રાજા સ્મિત સાથે મનમાં વિચારતો રહ્યો: 'એટલા બધા ગામો અને સો યોજનથી વધુ અંતર કાપીને એ આવી ગયો, પણ તેને જેવું વિચાર્યું હતું એવું કંઈ મળ્યું નહીં.'
અલ્પકાર્યં વિનિર્દિષ્ટં તસ્યાગમનકારણમ્। પશ્ચાદુદર્કે જ્ઞાસ્યાપ્રિ કારણં યદ્ભવિષ્યતિ
એના આવવાનું કારણ તો નાનું કામ બતાવાયું છે; પછી સમય આવે સાચું કારણ જાણીશું.
નૈતદેવં સ નૃપતિસ્તં સત્કૃત્ય વ્યસર્જયત્। વિશ્રામ્યતામિત્યુવાચ ક્લાન્તોસીતિ પુનઃપુનઃ
એ રાજાએ તેને આદર આપીને કહ્યું: 'તમે થાકેલા છો, આરામ કરો,' એમ વારંવાર કહીને વિદાય આપી.
સ સત્કૃતઃ પ્રહૃષ્ટાત્મા પ્રીતઃ પ્રીતેન પાર્થિવઃ। રાજપ્રેષ્યૈરનુગતો દિષ્ટં વેશ્મ સમાવિશત્
આ રીતે સન્માન પામીને અને આનંદિત થઈને, રાજા રાજાના સેવકો સાથે નિર્ધારિત મહેલમાં પ્રવેશ્યો.
ઋતુપર્ણે ગતે રાજન્વાર્ષ્ણેયસહિતે નૃપે। બાહુકો રથમાદાય રથશાલામુપાગમત્
ઋતુપર્ણ અને વૃષ્ણિવંશી ગયા પછી, બાહુકે રથ લઈને રથશાળામાં ગયો.
સ મોચયિત્વા તાનશ્વાનુપચર્ય ચ શાસ્ત્રતઃ। સ્વયં ચૈતાન્સમાશ્વાસ્ય રથોપસ્થ ઉપાવિશત્
પછી તેણે ઘોડાઓને ખોલીને, શાસ્ત્ર પ્રમાણે તેમની સેવા કરી, પોતે પણ તેમને શાંત કરી અને પછી રથમાં જઈને બેઠો.
દમયન્ત્યપિ શોકાર્તા દૃષ્ટ્વા ભાગસ્વરિં નૃપમ્। સૂતપુત્રં ચ વાર્ષ્ણેયં બાહુકં ચ તથાવિધમ્
દમયંતી પણ દુઃખમાં ગરકાવ હતી. તેણે ભાગસ્વર નામના રાજાને, રથચાલકના પુત્રને, વૃષ્ણિને અને એવા બાહુકને એ હાલતમાં જોયા.
ચિન્તયામાસ વૈદર્ભી કસ્યૈષ રથનિઃસ્વનઃ। નલસ્યેવ મહાનાસીન્ન ચ પશ્યામિ નૈષધમ્
વિદર્ભની દિકરીએ વિચાર્યું: 'આ રથનો અવાજ કોનો છે? નલ માટે તો આ અવાજ બહુ જ મોટો હતો, પણ અહીં તો હું નૈષધ રાજાને ક્યાંય દેખાતો નથી.'
વાર્ષ્ણોયેન ભવેન્નૂનં વિદ્યા સૈવોપશિક્ષિતા। તેનાદ્ય રથનિર્ઘોષો નલસ્યેવ મહાનભૂત્
'ખરેખર, એ વૃષ્ણિને એ જ કળા શીખી હશે; આજે એના હાથમાં રથનો અવાજ પણ નલ જેવો જ ગાજતો લાગે છે.'
કઆહોસ્વિદૃતુપર્ણોઽપિ યથા રાજા નલસ્યથા। યથાઽયંરથનિર્ઘોષો નૈષધસ્યેવ લક્ષ્યતે
'કે પછી, એ ઋતુપર્ણ રાજા પોતે જ નલ જેવો થઈ ગયો હશે, કેમ કે આ રથનો અવાજ તો નૈષધ જેવો જ લાગે છે.'
એવં સા તર્કયિત્વા તુ દમયન્તી વિશાંપતે। દૂતીં પ્રસ્થાપયામાસ નૈષધાન્વેષણે શુભા
આવી રીતે વિચાર્યા પછી, દમયંતીએ વિશ્વાસૂ દૂતીને નૈષધને શોધવા મોકલી.
ગચ્છ કેશિનિ જાનીહિ ક એષ રથવાહકઃ। ઉપવિષ્ટો રથોપસ્થે વિકૃતો હ્રસ્વબાહુકઃ
'કેશિની, જા ને, અને જાણીને આવ કે આ રથ ચલાવતો કોણ છે? રથ પર બેઠો છે, દેખાવમાં વિકૃત છે, અને હાથ નાના છે – એ બાહુક કોણ છે?'
અભ્યેત્ય કુશલં ભદ્રે મૃદુપૂર્વંસમાહિતા। પૃચ્છેથાઃ પુરુષે હ્યેનં યથાતત્ત્વમનિન્દિતે
'મીઠા શબ્દોમાં, ધીરજપૂર્વક અને સૌજન્યથી એ માણસ પાસે જઈને સાચું પૂછજે, નિર્દોષિણી.'
અત્ર મે મહતી શઙ્કા ભવેદેષ નલો નૃપઃ। યથાચ મનસસ્તુષ્ટિર્હૃદયસ્ય ચ નિર્વૃતિઃ
'મને તો મોટો સંદેહ થાય છે કે આ રાજા નલ જ છે, કેમ કે મનને શાંતિ મળે છે અને હૃદયને પણ આનંદ થાય છે.'
બ્રૂયાશ્ચૈનં કથાન્તે ત્વં પર્ણાદવચનં યથા। પ્રતિવાક્યં ચ સુશ્રોણિ બુદ્ધ્યેથાસ્ત્વમનિન્દિતે
'વાતચીત પૂરી થાય ત્યારે, પર્ણ પર લખેલા શબ્દો એને કહી દેજે અને એ શું જવાબ આપે છે, એ ધ્યાનથી સાંભળજે, સુંદર કટિવાળી નિર્દોષિણી.'
એવં સમાહિતા ગત્વા દૂતી બાહુકમબ્રવીત્। દમયન્ત્યપિ કલ્યાણી પ્રાસાદસ્થાઽનવ્વૈક્ષત
આ રીતે નક્કી કરીને, દૂતી બાહુક પાસે ગઈ અને વાત કરી; ત્યારે દમયંતી મહેલમાંથી બધું નિહાળી રહી હતી.
સ્વાગતં તે મનુષ્યેન્દ્ર કુશલં તે બ્રવીમ્યહમ્। દમયન્ત્યા વચઃ સાધુ નિબોધ પુરુષર્ષભ
'માનવોમાં શ્રેષ્ઠ, તને આવકાર છે; હું તારી કૂશળતા પૂછું છું. દમયંતીનું સંદેશ તું ધ્યાનથી સાંભળ.'
કદા વૈ પ્રસ્થિતા યૂયં કિમર્થમિહ ચાગતાઃ। તત્ત્વં બ્રૂહિ યથાન્યાયં વૈદર્ભી શ્રોતુમિચ્છતિ
'તમે ક્યારે નીકળ્યા અને અહીં શા માટે આવ્યા છો? સાચું અને યોગ્ય રીતે કહો, કેમ કે વિદર્ભની દિકરી જાણવું ઈચ્છે છે.'
શ્રુતઃ સ્વયંવરો રાજ્ઞા કોસલેન મહાત્મના। દ્વિતીયો દમયન્ત્યા વૈ ભવિતા શ્વ ઇતિ દ્વિજાત્
'કોશલના મહાન આત્મા રાજાનો સ્વયંવર જાહેર થયો છે; દમયંતીનો બીજો સ્વયંવર કાલે થવાનો છે.'
શ્રુત્વૈતત્પ્રસ્થિતો રાજા શતયોજનયાયિભિઃ। હયૈર્વાતજવૈર્મુખ્યૈરહમસ્ય ચ સારથિઃ
'આ સાંભળીને રાજા પવન જેવી ઝડપથી દોડતા, શતયોજન દૂર જતાં ઘોડાઓ સાથે નીકળી પડ્યા, અને હું એનો રથચાલક છું.'
અથ યોસૌ તૃતીયો વઃ સ કુતઃ કસ્ય વા પુનઃ। ત્વં ચ કસ્ય કથં ચેદંત્વયિ કર્મ સમાહિતમ્
'અને ત્રીજો જે તમારો સાથી છે, એ કોણ છે અને કોના છે? અને તું કોનો છે, અને તને આ કામ કેમ મળ્યું?'
પુણ્યશ્લોકસ્ય વૈ સૂતો વાર્ષ્ણેય ઇતિ વિશ્રતઃ। સ નલે વિદ્રુતે ભદ્રેભાગસ્વરિમુપસ્થિતઃ
'પુણ્યશ્લોકના રથચાલકનું નામ વાર્ષ્ણેયા છે; જ્યારે નલ ભાગી ગયો ત્યારે એ ભાગસ્વર પાસે રહ્યો.'
અહમપ્યશ્વકુશલઃ સૂતત્વે ચ પ્રતિષ્ઠિતઃ। ઋતુપર્ણેન સારથ્યે ભોજને ચ વૃતઃ સ્વયમ્
'હું પણ ઘોડાઓ ચલાવવામાં કુશળ છું, રથચાલક તરીકે જાણીતો છું અને ઋતુપર્ણે મને જાતે રથ ચલાવવા અને રસોઈ માટે પસંદ કર્યો છે.'
અથ જાનાતિ વાર્ષ્ણેયઃ ક્વનુ રાજા નલો ગતઃ। કથં ચ ત્વયિ વા તેન કથિતં સ્યાત્તુ બાહુક
'પણ વાર્ષ્ણેયા જાણે છે કે રાજા નલ ક્યાં ગયો? અને એણે તને ક્યારેય આ વિષયમાં કંઈ કહ્યું છે, બાહુક?'