યદિ વૈ તસ્ય વીરસ્ય હાહ્વોર્નાદ્યાહમન્તરમ્। પ્રવિશામિ સુખસ્પર્શં નભવિષ્યામ્યસંશયમ્
જો આજે હું એ વીરના નરમ હાથોના આલિંગનમાં પ્રવેશી શકી નહીં, તો હું નિશ્ચિતપણે જીવતી રહી શકીશ નહીં.
યદિ માં મેઘનિર્ઘોષો નોપગચ્છતિ નૈષધઃ। અદ્ય ચામીકરપ્રખ્યં પ્રવેક્ષ્યામિ હુતાશનમ્
જો મેઘની જેમ ઘોંઘાટ કરતા નલ આજે મારી પાસે નહીં આવે, તો હું સોનાની જેમ તેજસ્વી અગ્નિમાં પ્રવેશી જઈશ.
યદિ માં સિંહવિક્રાન્તો મત્તવારણવિક્રમઃ। નાભિગચ્છતિરાજેન્દ્રો વિનઙ્ક્ષ્યામિ ન સંશયઃ
જો સિંહ જેવી ચાલ અને ઉન્મત્ત હાથી જેવી તાકાત ધરાવતો એ રાજા આજે મારી પાસે નહીં આવે, તો હું ચોક્કસપણે નષ્ટ થઈ જઈશ.
ન સ્મરામ્યનૃતં કિંચિન્ન સ્મરામ્યપકારતામ્। ન ચ પર્યુષિતં વાક્યં સ્વૈરેષ્વપિ મહાત્મનઃ
મને યાદ નથી કે ક્યારેય નલએ ખોટું કહ્યું હોય, કે ક્યારેય મને દુઃખ આપ્યું હોય, કે મજાકમાં પણ કઠોર શબ્દો કહ્યા હોય.
પ્રભુઃ ક્ષમાવાન્વીરશ્ચ દાતા ચાપ્યધિકો નૃપૈઃ। અહો નીચાનુવર્તી ચ ક્લીબવન્મમ નૈષધ
મારો નૈષધ તો સ્વામી છે, ક્ષમાશીલ છે, વીર છે અને બીજા રાજાઓ કરતાં વધારે દયાળુ છે; છતાં, હાય! એ તો નીચ લોકોને અનુસરે છે અને જાણે નિર્બળ બની ગયો છે.
ગુણાંસ્તસ્ય સ્મરન્ત્યા મે તત્પરાયા દિવાનિશમ્। હૃદયં દીર્યત ઇદં શોકાત્પ્રિયવિનાકૃતમ્
જ્યારે હું એના ગુણો યાદ કરું છું, જેને માટે હું આખી રીતે સમર્પિત છું, દિવસ-રાત, ત્યારે મારા પ્રિય વિના મારા હૃદયમાં દુઃખથી ફાટણ થાય છે.
એવં વિલપમાના સા નષ્ટસંજ્ઞેવ ભારત। આરુરોહ મહદ્વેશ્મ પુણ્યશ્લોકદિદૃક્ષયા
આ રીતે રડતી-રડતી, જાણે શૂન્ય બની ગઈ હોય એવી દમયંતી, પુણ્યશ્લોકને જોવા માટે મહાન મહેલ પર ચડી ગઈ.
તતો મધ્યમકક્ષાયાં દદર્શ રથમાસ્થિતમ્। ઋતુપર્ણં મહીપાલં સહવાર્ષ્ણેયબાહુકમ્
મધ્યના ઓરડામાં તેણે રથમાં બેઠેલા ઋતુપર્ણ રાજાને જોયા, સાથે વૃષ્ણિવંશી બાહુક પણ હતો.
તતોઽવતીર્ય વાર્ષ્ણએયો બાહુકશ્ચ રથોત્તમાત્। હયાંસ્તાનવમુચ્યાથ સ્થાપયામાસતૂ રથમ્
પછી વૃષ્ણિવંશી અને બાહુક બંને ઉત્તમ રથમાંથી નીચે ઉતર્યા, ઘોડાઓને ખોલ્યા અને રથને યોગ્ય જગ્યાએ રાખ્યો.
સોઽવતીર્ય રથોપસ્થાદૃતુપર્ણો નરાધિપઃ। ઉપતસ્થે મહારાજં ભીમં ભીમપરાક્રમમ્
પછી ઋતુપર્ણ રાજા રથમાંથી નીચે ઉતરીને મહાપ્રભાવી ભીમ રાજા પાસે ગયો.
તં ભીમઃ પ્રતિજગ્રાહ પૂજયા પરયા મુદા। સ તેન પૂજિતો રાજ્ઞા ઋતુપર્ણો નરાધિપઃ
ભીમે તેને ખૂબ આદર અને આનંદથી આવકાર્યો; રાજાએ આપેલા આ સન્માનથી ઋતુપર્ણ રાજા ખુશ થયો.
સ તત્ર કુણ્ડિને રમ્યે વસમાનો મહીપતિઃ। ન ચ કિંચિત્તદાઽપશ્યત્પ્રેક્ષમાણો મુહુર્મુહુઃ। સ તુ રાજ્ઞા સમાગમ્ય વિદર્ભપતિના તદા
એ મહારાજા સુંદર કુન્ડિનાપુરીમાં રહેતો હતો, વારંવાર જોતા છતાં કશુંય દેખાતું નહોતું; પણ પછી એ વિદર્ભના રાજા સાથે મળ્યો.
કિં કાર્યં સ્વાગતં તેઽસ્તુ રાજ્ઞા પૃષ્ટઃ સ ભારત। નાભિજજ્ઞે સ નૃપતિર્દુહિત્રર્થે સમાગતમ્
રાજાએ પૂછ્યું: 'શું કામ છે? તમારું સ્વાગત છે.' પણ એ રાજાએ પોતાની દીકરી માટે આવ્યો છે એ વાત છુપાવી રાખી.
ઋતુપર્ણોપિ રાજા સ ધીમાન્સત્યપરાક્રમઃ। રાજાનં રાજપુત્રં વા ન સ્મ પશ્યતિ કંચન
સત્યનિષ્ઠ અને બુદ્ધિશાળી ઋતુપર્ણ રાજાએ ત્યાં કોઈ રાજા કે રાજકુમારને જોયા નહીં.
નૈવ સ્વયંવરકથાં ન ચ વિપ્રસમાગમમ્। `ન ચાન્યં કંચિદારમ્ભં સ્વયંવરવિધિં પ્રતિ
ન તો સ્વયંવર વિશે કોઈ વાત સાંભળાઈ, ન બ્રાહ્મણોનું એકઠું, ન તો સ્વયંવર સંબંધી બીજું કોઈ કાર્ય દેખાયું.
તતો વિગણયદ્રાજા મનસા કોસલાધિપઃ। આગતોસ્મીત્યુવાચૈનં ભવન્તમભિવાદુકઃ
પછી કોશલના રાજાએ મનમાં વિચાર કરીને કહ્યું: 'હું આવ્યો છું,' અને ભીમને આદરપૂર્વક વંદન કર્યું.
રાજાપિ ચ સ્મયન્ભીમો મનસા સમચિન્તયત્। અધિકં યોજનશતં તસ્યાગમનકારણમ્। ગ્રામાન્બહૂનતિક્રમ્ય નાધ્યગચ્છદ્યથાતથમ્
ભીમ રાજા સ્મિત સાથે મનમાં વિચારતો રહ્યો: 'એટલા બધા ગામો અને સો યોજનથી વધુ અંતર કાપીને એ આવી ગયો, પણ તેને જેવું વિચાર્યું હતું એવું કંઈ મળ્યું નહીં.'
અલ્પકાર્યં વિનિર્દિષ્ટં તસ્યાગમનકારણમ્। પશ્ચાદુદર્કે જ્ઞાસ્યાપ્રિ કારણં યદ્ભવિષ્યતિ
એના આવવાનું કારણ તો નાનું કામ બતાવાયું છે; પછી સમય આવે સાચું કારણ જાણીશું.
નૈતદેવં સ નૃપતિસ્તં સત્કૃત્ય વ્યસર્જયત્। વિશ્રામ્યતામિત્યુવાચ ક્લાન્તોસીતિ પુનઃપુનઃ
એ રાજાએ તેને આદર આપીને કહ્યું: 'તમે થાકેલા છો, આરામ કરો,' એમ વારંવાર કહીને વિદાય આપી.
સ સત્કૃતઃ પ્રહૃષ્ટાત્મા પ્રીતઃ પ્રીતેન પાર્થિવઃ। રાજપ્રેષ્યૈરનુગતો દિષ્ટં વેશ્મ સમાવિશત્
આ રીતે સન્માન પામીને અને આનંદિત થઈને, રાજા રાજાના સેવકો સાથે નિર્ધારિત મહેલમાં પ્રવેશ્યો.
ઋતુપર્ણે ગતે રાજન્વાર્ષ્ણેયસહિતે નૃપે। બાહુકો રથમાદાય રથશાલામુપાગમત્
ઋતુપર્ણ અને વૃષ્ણિવંશી ગયા પછી, બાહુકે રથ લઈને રથશાળામાં ગયો.
સ મોચયિત્વા તાનશ્વાનુપચર્ય ચ શાસ્ત્રતઃ। સ્વયં ચૈતાન્સમાશ્વાસ્ય રથોપસ્થ ઉપાવિશત્
પછી તેણે ઘોડાઓને ખોલીને, શાસ્ત્ર પ્રમાણે તેમની સેવા કરી, પોતે પણ તેમને શાંત કરી અને પછી રથમાં જઈને બેઠો.
દમયન્ત્યપિ શોકાર્તા દૃષ્ટ્વા ભાગસ્વરિં નૃપમ્। સૂતપુત્રં ચ વાર્ષ્ણેયં બાહુકં ચ તથાવિધમ્
દમયંતી પણ દુઃખમાં ગરકાવ હતી. તેણે ભાગસ્વર નામના રાજાને, રથચાલકના પુત્રને, વૃષ્ણિને અને એવા બાહુકને એ હાલતમાં જોયા.
ચિન્તયામાસ વૈદર્ભી કસ્યૈષ રથનિઃસ્વનઃ। નલસ્યેવ મહાનાસીન્ન ચ પશ્યામિ નૈષધમ્
વિદર્ભની દિકરીએ વિચાર્યું: 'આ રથનો અવાજ કોનો છે? નલ માટે તો આ અવાજ બહુ જ મોટો હતો, પણ અહીં તો હું નૈષધ રાજાને ક્યાંય દેખાતો નથી.'
વાર્ષ્ણોયેન ભવેન્નૂનં વિદ્યા સૈવોપશિક્ષિતા। તેનાદ્ય રથનિર્ઘોષો નલસ્યેવ મહાનભૂત્
'ખરેખર, એ વૃષ્ણિને એ જ કળા શીખી હશે; આજે એના હાથમાં રથનો અવાજ પણ નલ જેવો જ ગાજતો લાગે છે.'
કઆહોસ્વિદૃતુપર્ણોઽપિ યથા રાજા નલસ્યથા। યથાઽયંરથનિર્ઘોષો નૈષધસ્યેવ લક્ષ્યતે
'કે પછી, એ ઋતુપર્ણ રાજા પોતે જ નલ જેવો થઈ ગયો હશે, કેમ કે આ રથનો અવાજ તો નૈષધ જેવો જ લાગે છે.'
એવં સા તર્કયિત્વા તુ દમયન્તી વિશાંપતે। દૂતીં પ્રસ્થાપયામાસ નૈષધાન્વેષણે શુભા
આવી રીતે વિચાર્યા પછી, દમયંતીએ વિશ્વાસૂ દૂતીને નૈષધને શોધવા મોકલી.
ગચ્છ કેશિનિ જાનીહિ ક એષ રથવાહકઃ। ઉપવિષ્ટો રથોપસ્થે વિકૃતો હ્રસ્વબાહુકઃ
'કેશિની, જા ને, અને જાણીને આવ કે આ રથ ચલાવતો કોણ છે? રથ પર બેઠો છે, દેખાવમાં વિકૃત છે, અને હાથ નાના છે – એ બાહુક કોણ છે?'
અભ્યેત્ય કુશલં ભદ્રે મૃદુપૂર્વંસમાહિતા। પૃચ્છેથાઃ પુરુષે હ્યેનં યથાતત્ત્વમનિન્દિતે
'મીઠા શબ્દોમાં, ધીરજપૂર્વક અને સૌજન્યથી એ માણસ પાસે જઈને સાચું પૂછજે, નિર્દોષિણી.'
અત્ર મે મહતી શઙ્કા ભવેદેષ નલો નૃપઃ। યથાચ મનસસ્તુષ્ટિર્હૃદયસ્ય ચ નિર્વૃતિઃ
'મને તો મોટો સંદેહ થાય છે કે આ રાજા નલ જ છે, કેમ કે મનને શાંતિ મળે છે અને હૃદયને પણ આનંદ થાય છે.'