તતો ગતજ્વરો રાજા નલોઽભૂત્પૃથિવીપતિઃ। વિમુક્તઃ કલિના રાજન્રૂપમાત્રવિયોજિતઃ
પછી પૃથ્વીનો રાજા નલ કળીના બંધનથી મુક્ત થયો અને માત્ર પોતાના રૂપથી જ અલગ રહ્યો, બીજું કશું નહોતું.
તતો વિદર્ભાન્સંપ્રાપ્તં સાયાહ્ને સત્યવિક્રમમ્। ઋતુપર્ણં જના રાજ્ઞે ભીમાય પ્રત્યવેદયન્
પછી સાંજ પડતાં, લોકો ભીમને જાણ કરી કે સાહસી ઋતુપર્ણ વિદર્ભમાં આવી પહોંચ્યા છે.
સ ભીમવચનાદ્રાજા કુણ્ડિનં પ્રાવિશત્પુરમ્। નાદયન્રથઘોષેણ સર્વાઃ સ વિદિશો દિશઃ
ભીમના આદેશથી રાજાએ કુણ્ડિનાનગરમાં પ્રવેશ કર્યો, અને તેના રથના ઘોંઘાટે ચારેય દિશાઓ ગૂંજી ઉઠી.
તતસ્તં રથનિર્ઘોષં નલાશ્વાસ્તત્ર શુશ્રુવુઃ। શ્રુત્વા તુ સમહૃષ્યન્ત પુરેવ નલસન્નિધૌ
પછી એ રથનો ઘોંઘાટ નલના ઘોડાઓએ સાંભળ્યો; અને શહેરમાં નલ હાજર હોય તેમ તેઓ આનંદિત થયા.
દમયન્તી તુ શુશ્રાવ રથઘોષં નલસ્ય તમ્। યથા મેઘસ્ય નદતો ગમ્ભીરં જલદાગમે
દમયંતીએ પણ નલના રથનો ઘોંઘાટ સાંભળ્યો, જે વરસાદની ઋતુમાં મેઘના ગર્જનાની જેમ ઊંડો લાગતો હતો.
પરં વિસ્મયમાપન્ના શ્રુત્વા નાદં મહાસ્વનમ્। નલેન સંગૃહીતેષુ પુરેવ નલવાજિષુ। સદૃશં રથનિર્ઘોષં મેને ભૈમી તથા હયાઃ
એ મહાન અવાજ સાંભળીને ભૈમીને ખૂબ આશ્ચર્ય થયું; તેને લાગ્યું કે રથનો ઘોંઘાટ અને ઘોડાઓ એ જ છે, જે નલ શહેરમાં હતા ત્યારે હતા.
પ્રાસાદસ્થાશ્ચ શિખિનઃ શાલાસ્થાશ્ચૈવ વારણાઃ। હયાશ્ચ શુશ્રુવુસ્તસ્ય રથઘોષં મહીપતેઃ
મહેલની છત પરના મોરો, હથીઓ અને ઘોડાઓએ પણ એ રાજાના રથનો ઘોંઘાટ સાંભળ્યો.
તચ્છ્રુત્વા રથનિર્ઘોષં વારણાઃ શિખિનસ્તથા। પ્રવેદુરુન્મુખા રાજન્દૃષ્ટ્વેવ જલદોદયમ્
એ રથનો અવાજ સાંભળીને હથીઓ અને મોરો એ તરફ જોઈને ઊભા રહ્યા, જાણે વરસાદના વાદળો ઉગતા હોય એમ.
યથાઽસૌ રથનિર્ઘોષઃ પૂરયન્નિવ મેદિનીમ્। મમાહ્લાદયતે ચેતો નલ એવ મહીપતિઃ
જે રીતે આ રથનો ઘોંઘાટ આખી ધરતીમાં ગૂંજીને મારા હૃદયને આનંદ આપે છે, એ જ રીતે માત્ર નલ રાજા મને આનંદ આપે છે.
અદ્ય નન્દ્રાભવક્રં તં ન પશ્યામિ નલં યદિ। અસંખ્યેયગુણં વીરં વિનઙ્ક્ષ્યામિ ન સંશયઃ
જો આજે હું એ અસંખ્ય ગુણો ધરાવતા વીર નલને નહીં જોઈ શકું, તો હું ચોક્કસપણે નષ્ટ થઈ જઈશ—આમાં કોઈ શંકા નથી.
યદિ વૈ તસ્ય વીરસ્ય હાહ્વોર્નાદ્યાહમન્તરમ્। પ્રવિશામિ સુખસ્પર્શં નભવિષ્યામ્યસંશયમ્
જો આજે હું એ વીરના નરમ હાથોના આલિંગનમાં પ્રવેશી શકી નહીં, તો હું નિશ્ચિતપણે જીવતી રહી શકીશ નહીં.
યદિ માં મેઘનિર્ઘોષો નોપગચ્છતિ નૈષધઃ। અદ્ય ચામીકરપ્રખ્યં પ્રવેક્ષ્યામિ હુતાશનમ્
જો મેઘની જેમ ઘોંઘાટ કરતા નલ આજે મારી પાસે નહીં આવે, તો હું સોનાની જેમ તેજસ્વી અગ્નિમાં પ્રવેશી જઈશ.
યદિ માં સિંહવિક્રાન્તો મત્તવારણવિક્રમઃ। નાભિગચ્છતિરાજેન્દ્રો વિનઙ્ક્ષ્યામિ ન સંશયઃ
જો સિંહ જેવી ચાલ અને ઉન્મત્ત હાથી જેવી તાકાત ધરાવતો એ રાજા આજે મારી પાસે નહીં આવે, તો હું ચોક્કસપણે નષ્ટ થઈ જઈશ.
ન સ્મરામ્યનૃતં કિંચિન્ન સ્મરામ્યપકારતામ્। ન ચ પર્યુષિતં વાક્યં સ્વૈરેષ્વપિ મહાત્મનઃ
મને યાદ નથી કે ક્યારેય નલએ ખોટું કહ્યું હોય, કે ક્યારેય મને દુઃખ આપ્યું હોય, કે મજાકમાં પણ કઠોર શબ્દો કહ્યા હોય.
પ્રભુઃ ક્ષમાવાન્વીરશ્ચ દાતા ચાપ્યધિકો નૃપૈઃ। અહો નીચાનુવર્તી ચ ક્લીબવન્મમ નૈષધ
મારો નૈષધ તો સ્વામી છે, ક્ષમાશીલ છે, વીર છે અને બીજા રાજાઓ કરતાં વધારે દયાળુ છે; છતાં, હાય! એ તો નીચ લોકોને અનુસરે છે અને જાણે નિર્બળ બની ગયો છે.
ગુણાંસ્તસ્ય સ્મરન્ત્યા મે તત્પરાયા દિવાનિશમ્। હૃદયં દીર્યત ઇદં શોકાત્પ્રિયવિનાકૃતમ્
જ્યારે હું એના ગુણો યાદ કરું છું, જેને માટે હું આખી રીતે સમર્પિત છું, દિવસ-રાત, ત્યારે મારા પ્રિય વિના મારા હૃદયમાં દુઃખથી ફાટણ થાય છે.
એવં વિલપમાના સા નષ્ટસંજ્ઞેવ ભારત। આરુરોહ મહદ્વેશ્મ પુણ્યશ્લોકદિદૃક્ષયા
આ રીતે રડતી-રડતી, જાણે શૂન્ય બની ગઈ હોય એવી દમયંતી, પુણ્યશ્લોકને જોવા માટે મહાન મહેલ પર ચડી ગઈ.
તતો મધ્યમકક્ષાયાં દદર્શ રથમાસ્થિતમ્। ઋતુપર્ણં મહીપાલં સહવાર્ષ્ણેયબાહુકમ્
મધ્યના ઓરડામાં તેણે રથમાં બેઠેલા ઋતુપર્ણ રાજાને જોયા, સાથે વૃષ્ણિવંશી બાહુક પણ હતો.
તતોઽવતીર્ય વાર્ષ્ણએયો બાહુકશ્ચ રથોત્તમાત્। હયાંસ્તાનવમુચ્યાથ સ્થાપયામાસતૂ રથમ્
પછી વૃષ્ણિવંશી અને બાહુક બંને ઉત્તમ રથમાંથી નીચે ઉતર્યા, ઘોડાઓને ખોલ્યા અને રથને યોગ્ય જગ્યાએ રાખ્યો.
સોઽવતીર્ય રથોપસ્થાદૃતુપર્ણો નરાધિપઃ। ઉપતસ્થે મહારાજં ભીમં ભીમપરાક્રમમ્
પછી ઋતુપર્ણ રાજા રથમાંથી નીચે ઉતરીને મહાપ્રભાવી ભીમ રાજા પાસે ગયો.
તં ભીમઃ પ્રતિજગ્રાહ પૂજયા પરયા મુદા। સ તેન પૂજિતો રાજ્ઞા ઋતુપર્ણો નરાધિપઃ
ભીમે તેને ખૂબ આદર અને આનંદથી આવકાર્યો; રાજાએ આપેલા આ સન્માનથી ઋતુપર્ણ રાજા ખુશ થયો.
સ તત્ર કુણ્ડિને રમ્યે વસમાનો મહીપતિઃ। ન ચ કિંચિત્તદાઽપશ્યત્પ્રેક્ષમાણો મુહુર્મુહુઃ। સ તુ રાજ્ઞા સમાગમ્ય વિદર્ભપતિના તદા
એ મહારાજા સુંદર કુન્ડિનાપુરીમાં રહેતો હતો, વારંવાર જોતા છતાં કશુંય દેખાતું નહોતું; પણ પછી એ વિદર્ભના રાજા સાથે મળ્યો.
કિં કાર્યં સ્વાગતં તેઽસ્તુ રાજ્ઞા પૃષ્ટઃ સ ભારત। નાભિજજ્ઞે સ નૃપતિર્દુહિત્રર્થે સમાગતમ્
રાજાએ પૂછ્યું: 'શું કામ છે? તમારું સ્વાગત છે.' પણ એ રાજાએ પોતાની દીકરી માટે આવ્યો છે એ વાત છુપાવી રાખી.
ઋતુપર્ણોપિ રાજા સ ધીમાન્સત્યપરાક્રમઃ। રાજાનં રાજપુત્રં વા ન સ્મ પશ્યતિ કંચન
સત્યનિષ્ઠ અને બુદ્ધિશાળી ઋતુપર્ણ રાજાએ ત્યાં કોઈ રાજા કે રાજકુમારને જોયા નહીં.
નૈવ સ્વયંવરકથાં ન ચ વિપ્રસમાગમમ્। `ન ચાન્યં કંચિદારમ્ભં સ્વયંવરવિધિં પ્રતિ
ન તો સ્વયંવર વિશે કોઈ વાત સાંભળાઈ, ન બ્રાહ્મણોનું એકઠું, ન તો સ્વયંવર સંબંધી બીજું કોઈ કાર્ય દેખાયું.
તતો વિગણયદ્રાજા મનસા કોસલાધિપઃ। આગતોસ્મીત્યુવાચૈનં ભવન્તમભિવાદુકઃ
પછી કોશલના રાજાએ મનમાં વિચાર કરીને કહ્યું: 'હું આવ્યો છું,' અને ભીમને આદરપૂર્વક વંદન કર્યું.
રાજાપિ ચ સ્મયન્ભીમો મનસા સમચિન્તયત્। અધિકં યોજનશતં તસ્યાગમનકારણમ્। ગ્રામાન્બહૂનતિક્રમ્ય નાધ્યગચ્છદ્યથાતથમ્
ભીમ રાજા સ્મિત સાથે મનમાં વિચારતો રહ્યો: 'એટલા બધા ગામો અને સો યોજનથી વધુ અંતર કાપીને એ આવી ગયો, પણ તેને જેવું વિચાર્યું હતું એવું કંઈ મળ્યું નહીં.'
અલ્પકાર્યં વિનિર્દિષ્ટં તસ્યાગમનકારણમ્। પશ્ચાદુદર્કે જ્ઞાસ્યાપ્રિ કારણં યદ્ભવિષ્યતિ
એના આવવાનું કારણ તો નાનું કામ બતાવાયું છે; પછી સમય આવે સાચું કારણ જાણીશું.
નૈતદેવં સ નૃપતિસ્તં સત્કૃત્ય વ્યસર્જયત્। વિશ્રામ્યતામિત્યુવાચ ક્લાન્તોસીતિ પુનઃપુનઃ
એ રાજાએ તેને આદર આપીને કહ્યું: 'તમે થાકેલા છો, આરામ કરો,' એમ વારંવાર કહીને વિદાય આપી.
સ સત્કૃતઃ પ્રહૃષ્ટાત્મા પ્રીતઃ પ્રીતેન પાર્થિવઃ। રાજપ્રેષ્યૈરનુગતો દિષ્ટં વેશ્મ સમાવિશત્
આ રીતે સન્માન પામીને અને આનંદિત થઈને, રાજા રાજાના સેવકો સાથે નિર્ધારિત મહેલમાં પ્રવેશ્યો.