નિગૃહ્ણીષ્વ મહાબુદ્ધે હયાનેતાન્મહાજવાન્। વાર્ષ્ણેયો યાવદેનં મે પટમાનયતામિહ
હે વિદ્વાન, આ ઘોડાઓને થોડીવાર રોકી રાખો, જ્યાં સુધી વાર્ષ્ણેયો મારા માટે એ વસ્ત્ર પાછું લાવે.
નલસ્તં પ્રત્યુવાચાથ દૂરે ભ્રષ્ટઃ પટસ્તવ। યોજનં સમતિક્રાન્તો નાહર્તું શક્યતે પુનઃ
નલે કહ્યું: તમારું વસ્ત્ર બહુ દૂર પડી ગયું છે, એક યોજનથી પણ આગળ છે; હવે એ પાછું લાવવું શક્ય નથી.
એવમુક્તે નલેનાથ નાતિપ્રીતમના નૃપઃ। આસસાદ વને રાજન્ફલવન્તં બિભીતકમ્
નલે આવું કહ્યું ત્યારે રાજા મનમાં ખાસ ખુશ રહ્યો નહિ અને પછી જંગલમાં ફળોથી ભરેલો બિભીતક વૃક્ષ પાસે ગયો.
તં દૃષ્ટ્વા બાહુકં રાજા ત્વરમાણોઽભ્યભાપત। મમાપિ સૂત પશ્ય ત્વં સંખ્યાને પરમં બલમ્
બાહુકને જોઈને રાજા ઉતાવળથી તેની પાસે ગયો અને કહ્યું: 'હે સારથી, હવે તું પણ મારી ગણતરીની કળા જોઈ લે.'
સર્વઃ સર્વં ન જાનાતિ સર્વજ્ઞો નાસ્તિ કશ્ચન। નૈકત્ર પરિનિષ્ઠાઽસ્તિ જ્ઞાનસ્ય પુરુષે ક્વચિત્
કોઈ પણ બધું જાણતો નથી; જગતમાં કોઈ સર્વજ્ઞ નથી. કોઈ એક માણસમાં સંપૂર્ણ જ્ઞાન ક્યારેય નથી હોતું.
વૃક્ષેઽસ્મિન્યાનિ પર્ણાનિ ફલામેકં ચ બાહુક। પતિતાન્યપિ યાન્યત્રતત્રૈકમધિકં કૃતમ્
હે બાહુક, આ વૃક્ષ પર કેટલીય પાંદડીઓ છે અને એક જ ફળ છે; ઘણી પાંદડીઓ અહીં-ત્યાં પડી ગઈ છે, પણ એક ફળ વધારે છે.
એવપત્રાધિકં ચાત્ર ફલમેકં ચ બાહુક। ફલકોટ્યપિ પત્રાણાં દ્વયોરપિ ચ શાખયોઃ। `પ્રવક્ષ્યામિ ફલાન્યત્ર યાનિ સંખ્યાસ્યતે ભવાન્
હે બાહુક, અહીં પાંદડીઓ કરતાં એક ફળ વધારે છે; અને બંને ડાળીઓ પર ફળોની સંખ્યા પાંદડીઓ કરતાં બે વધારે છે. હવે તું ગણતરી કર, હું તને ફળોની સંખ્યા કહું છું.
પ્રચિનુહ્યસ્ય શાખે દ્વે યાશ્ચાપ્યન્યાઃ પ્રશાખિકાઃ। આભ્યાં ફલસહસ્રે દ્વે પઞ્ચોનં શતમેવ ચ
આ વૃક્ષની બે મુખ્ય ડાળીઓ અને બીજી શાખાઓ પણ ગણ. એમાં મળીને ફળો બે હજાર છે, પણ પાંચસો ઓછા છે.
તતો રથાદવપ્લુત્ય રાજાનં બાહુકોઽબ્રવીત્। પરોક્ષમિવ મે રાજન્કત્થસે શત્રુકર્શન
પછી બાહુક રથમાંથી નીચે ઊતર્યો અને રાજાને કહ્યું: 'હે શત્રુઓને હરાવનારા, તમે તો મારા સામે પરોક્ષ રીતે ગર્વ કરો છો.'
પ્રત્યક્ષમેતત્કર્તાઽસ્મિ શાતયિત્વા વિભીતકમ્। અથ તે ગણિતે રાજન્દ્વિજામામ્યપરોક્ષતામ્
હું તમારી સામે જ આ બિભીતક વૃક્ષના ફળો ઉતારીને ગણાવીશ; અને જ્યારે હું ગણાવીશ, ત્યારે તમે જોઈ શકશો કે હું સીધો જવાબ આપું છું.
પ્રત્યક્ષં તે મહારાજ્ ગણયિષ્યે વિભીતકમ્। અહં હિ નાભિજાનામિ ભવેદેવ નવેતિ વા
હે મહારાજ, હું તમારી સામે બિભીતકના ફળો ગણાવીશ; કેમ કે મને ખબર નથી કે એ નવ છે કે નહિ.
સંખ્યાસ્યામિ ફલાન્યસ્ય પશય્તસ્તે જનાધિપ। મુહૂર્તમપિ વાર્ષ્ણેયો રશ્મીન્યચ્છતુ વાજિનામ્
હું આ વૃક્ષના ફળો ગણાવીશ; રાજા પોતે જોઈ શકે. હે વાર્ષ્ણેય, થોડીવાર માટે ઘોડાઓના લગામો રોકી રાખો.
તમબ્રવીન્નૃપઃ સૂતં નાયં કાલો વિલમ્બિતુમ્। બાહુકસ્ત્વબ્રવીદેનં પરં યત્નં સમાસ્થિતઃ
રાજાએ સારથીને કહ્યું: 'હવે વિલંબ કરવાનો સમય નથી.' પણ બાહુકે મહેનતપૂર્વક જવાબ આપ્યો:
પ્રતીક્ષસ્વ મુહૂર્તં ત્વમથવા ત્વરતે ભવાન્। એષ યાતિ શિવઃ પન્થા યાહિ વાર્ષ્ણેયસારથિઃ
'તમે થોડીવાર રાહ જુઓ, અથવા જો ઉતાવળ હોય તો આગળ વધો; આ રસ્તો સુરક્ષિત છે—જાઓ, હે વાર્ષ્ણેયના સારથી.'
અબ્રવીદૃતુપર્ણસ્તં સાન્ત્વયન્કુરુનન્દન। ત્વભેવ યન્તા નાન્યોસ્તિ પૃથિવ્યામપિ બાહુક
ઋતુપર્ણે તેને શાંતવના આપતાં કહ્યું: 'હે બાહુક, પૃથ્વી પર તારા જેવો સારથી બીજો કોઈ નથી.'
ત્વત્કૃતેયાતુમિચ્છામિ વિદર્ભાન્હયકોવિદ। શરણં ત્વાંપ્રપન્નોસ્મિ ન વિઘ્નં કર્તુમર્હસિ
હે ઘોડા ચલાવવાના નિષ્ણાત, તારા કારણે જ હું વિદર્ભ જવા માંગું છું; મેં તારો આશરો લીધો છે—તમે કોઈ વિઘ્ન ન લાવશો.
કામં ચ તે કરિષ્યામિ યન્માં વક્ષ્યસિ બાહુક। વિદર્ભાન્યદિ યાત્વાઽદ્ય સૂર્યં દર્શયિતાસિ મે
હે બાહુક, જો આજે તું વિદર્ભ પહોંચી ને મને સૂર્ય દેખાડીશ, તો હું તું જે કહેશે એ બધું જરૂર કરીશ.
અથાબ્રવીદ્બાહુકસ્તં સંખ્યાયચ બિભીતકમ્। તતો વિદર્ભાન્યાસ્યામિ કુરુષ્વૈવં વચો મમ
પછી બાહુકે બિભીતકના ફળો ગણ્યા પછી કહ્યું: 'પછી હું વિદર્ભ જઇશ—મારા કહ્યા પ્રમાણે કર.'
અકામ ઇવ તં રાજા ગણયસ્વેત્યુવાચ હ। એકદેશં ચ શાખાયાઃ સમાદિષ્ટં મયાઽનઘ
રાજાએ કહ્યું, 'તમે એ ગણો જાણે તમારે કંઈ ઈચ્છા જ નથી.' અને, હે નિર્દોષ, મેં તેને ફક્ત એક શાખાનો જ ભાગ ગણવા કહ્યું.
ગણયસ્વાશ્વતત્વજ્ઞ તતસ્ત્વંપ્રીતિમાવહ। સોઽવતીર્ય રથાત્તૂર્ણં શાતયામાસ તં દ્રુમમ્
'ગણો, હે ઘોડાઓના જાણકાર, અને મને આનંદ આપો.' પછી તે ઝડપથી રથમાંથી નીચે ઉતરીને એ વૃક્ષના ફળો ગણવા લાગ્યો.
તતઃ સ વિસ્મયાવિષ્ટો રાજાનમિદમબ્રવીત્। ગણયિત્વાયથોક્તાનિ તાવન્ત્યેવ ફલાનિ તુ
પછી તે આશ્ચર્યથી ભરાઈને રાજાને કહ્યું, 'જેમ તમે કહ્યું તેમ મેં ગણ્યા, અને ખરેખર એટલાં જ ફળો હતા.'
અત્યુદ્ભુતમિદં રાજન્દૃષ્ટવાનસ્મિ તે બલમ્। શ્રોતુમિચ્છામિ તાં વિદ્યાં યયૈતજ્જ્ઞાયતે નૃપ
'આ તો અતિ આશ્ચર્યજનક છે, રાજા! હું તમારું શક્તિ જોઈ લીધી. હે રાજા, એ કળા વિશે સાંભળવા માંગું છું, જેના знા તમે આ જાણો છો.'
તમુવાચ તતો રાજા ત્વરિતો ગમને નૃપ। વિદ્ધ્યક્ષહૃદયજ્ઞં માં સંખ્યાને ચ વિશારદમ્
પછી રાજા ઝડપથી જવાની ઉતાવળમાં કહ્યું, 'મને દાવના હૃદયની જાણકારી છે અને હું ગણતરીમાં પણ નિષ્ણાત છું.'
બાહુકસ્તમુવાચાથ દેહિ વિદ્યાદ્વયં ચ મે। મત્તોઽપિ ચાશ્વહૃદયં ગૃહાણ પુરુપર્પભ
પછી બાહુકે કહ્યું, 'મને એ બે કળાઓ આપો અને મારી પાસે રહેલી ઘોડાઓની કળા તમે પણ સ્વીકારો, હે મહાન પ્રતિષ્ઠાવાળા.'
ઋતુપર્ણસ્તતો રાજા બાહુકં કાર્યગૌરવાત્। હયજ્ઞાનસ્ય લોભાચ્ તં તથેત્યબ્રવીદ્વચઃ
પછી ઋતુપર્ણ રાજાએ કામની મહત્તા અને ઘોડાની કળા મેળવવાની ઈચ્છાથી કહ્યું, 'જેમ કહ્યું તેમ જ થાઓ.'
યથોક્તં ત્વં ગૃહાણેદમક્ષાણાં હૃદયં પરમ્। નિક્ષેપો મેઽશ્વહૃદયં ત્વયિ તિષ્ઠતુ બાહુક। એવમુક્ત્વા દદૌ વિદ્યામૃતુપર્ણો નલાય વૈ
'જેમ તમે કહ્યું તેમ, આ દાવની શ્રેષ્ઠ કળા મેળવો; અને મારી ઘોડાની કળા તારી પાસે રહે, બાહુક.' એમ કહીને ઋતુપર્ણે નલને એ કળા આપી.
તસ્યાક્ષહૃદયજ્ઞસ્ય શરીરાન્નિઃસૃતઃ કલિઃ। કર્કોટકવિષં તીક્ષ્ણં મુખાત્સતતમુદ્વમન્। કલેસ્તસ્ય તદાર્તસ્ય શાપાગ્નિઃ સ વિનિઃસૃતઃ
જ્યારે નલને દાવની કળા મળી, ત્યારે કલિ તેના શરીરમાંથી નીકળી ગયો, અને તેના મોઢેથી કર્કોટકના તીખા ઝેરની ધારા સતત નીકળતી રહી; એ રીતે શાપની આગથી પીડાતો કલિ પણ મુક્ત થયો.
સાતેન કર્શિતો રાજાદીર્ઘકાલમનાત્મવાન્
એ ઝેરથી રાજા લાંબા સમય સુધી પોતાને ગુમાવી બેઠો અને બહુ પીડાયો.
તં ભ્રામ્તરૂપં નિઃશોભં સંક્લિષ્ટમકરોત્કલિઃ'। તતો વિષવિમુક્તાત્મા સ્વંરૂપમકરોત્કલિઃ। તં શપ્તુમૈચ્છત્કુપિતો નિષધાધિપતિર્નલઃ
કલિએ તેને ભટકેલા અને કાંઈ તેજ વગરના રૂપમાં દુઃખી કર્યો; પછી જ્યારે ઝેરમાંથી મુક્ત થયો, ત્યારે કલિએ પોતાનું મૂળ રૂપ ધારણ કર્યું. ગુસ્સે ભરેલા નિષધના રાજા નલે તેને શાપ આપવા ઈચ્છા રાખી.
તમુવાચ કલિર્ભીતો વેપમાનઃ કૃતાઞ્જલિઃ। કોપં સંયચ્છ નૃપતે કીર્તિં દાસ્યામિ તે પરામ્
કાંપતો અને ડરેલો કલિ હાથ જોડીને બોલ્યો, 'હે રાજા, તમારો ગુસ્સો થંભાવો; હું તમને મહાન કીર્તિ આપું છું.'