તતો યુક્તં રથં રાજા સમારોહત્ત્વરાન્વિતઃ। અથ પર્યપતન્ભૂમૌ જાનુભિસ્તે હયોત્તમાઃ
પછી ઉત્સુક રાજાએ જોડાયેલો રથ ચડ્યો; અને શ્રેષ્ઠ ઘોડાઓએ જમીન પર ઘૂંટણથી પગરવ કર્યો.
તતો નરવરઃ શ્રીમાન્નલો રાજા વિશાંપતે। સાન્ત્વયામાસ તાનશ્વાંસ્તેજોબલસમન્વિતાન્
પછી પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, તેજસ્વી નલ રાજાએ, તેજ અને બળવાળા એ ઘોડાઓને શાંત અને પ્રોત્સાહિત કર્યા.
રશ્મિભિશ્ચ સમુદ્યમ્ય નલો યાતુમિયેષ સઃ। સૂતમારોપ્ય વાર્ષ્ણેયં જવમાસ્થાય વૈ પરમ્
નળે લગામો સંભાળી, જવા માટે તૈયાર થયો. તેણે વૃષ્ણિવંશી નાયકને રથચાલક તરીકે બેસાડ્યો અને રથને ખૂબ જ ઝડપથી હંકાર્યો.
તે ચોદ્યમાના વિધિવદ્બાહુકેન હયોત્તમાઃ। સમુત્પેતુરિવાકાશં રથિનં મોહયન્તિ ચ
તે ઉત્તમ ઘોડાઓ, બાહુકના હાથથી યોગ્ય રીતે ઉશ્કેરાતા, જાણે આકાશમાં ઉડી ગયા હોય એમ દોડ્યા અને રથચાલકને આશ્ચર્યમાં મૂકી દીધા.
તથા તુ દૃષ્ટ્વા તાનશ્વાન્વહતો વાતરંહસઃ। અયોધ્યાધિપતિઃ શ્રીમાન્વિસ્મયં પરમં યયૌ
પવન જેવી ઝડપથી દોડતા એ ઘોડાઓને જોઈને અયોધ્યાના તેજસ્વી રાજાએ ખૂબ જ આશ્ચર્ય અનુભવ્યું.
રથઘોષં તુ તં શ્રુત્વા હયસંગ્રહણં ચ તત્। વાર્ષ્ણેયશ્ચિન્તયામાસ બાહુકસ્ય હયજ્ઞતામ્
રથનો ઘોંઘાટ અને ઘોડાઓને એકઠા કરવાનું સાંભળી વૃષ્ણિવંશી નાયક બાહુકની ઘોડા સંભાળવાની કળા વિશે વિચારવા લાગ્યો.
કિંનુ સ્યાન્માતલિરયં દેવરાજસ્ય સારથિઃ। તથા તલ્લક્ષણં વીરે બાહુકે દૃશ્યતે મહત્
શું આ દેવરાજના રથચાલક માતલિ તો નથી? આવી મહાન લાક્ષણિકતાઓ તો બાહુકમાં દેખાય છે.
શાલિહોત્રોઽથ કિંતુ સ્યાદ્ધયાનાં કુલતત્ત્વવિત્। માનુપં સમનુપ્રાપ્તો વપુઃ પરમશોભનમ્
કે પછી આ ઘોડાઓના કુળના જાણકાર શાલિહોત્ર તો નથી? માનવ સ્વરૂપે આવ્યાં છે અને તેમનું રૂપ પણ અતિ સુંદર છે.
ઉતાહોસ્વિદ્ભવેદ્રાજા નલઃ પરપુરંજયઃ। સોયં નૃપતિરાયાત ઇત્યેવં સમચિન્તયત્
કે પછી આ શત્રુઓના નાશક રાજા નળ તો નથી? આ રાજા અહીં આવ્યા છે—એવી વિચારણા તેણે કરી.
અથવાઽયંનલાત્પ્રાપ્તો વિદ્યાં તામેવ બાહુકઃ। તુલ્યં હિ લક્ષયે જ્ઞાનં બાહુકસ્ય નલસ્ય ચ
કે પછી બાહુકે એ જ વિદ્યા નળ પાસેથી મેળવી હશે; કેમ કે બાહુક અને નળ બંનેમાં સમાન કૌશલ્ય હું જોઈ રહ્યો છું.
અપિચેદં વયસ્તુલ્યં બાહુકસ્ય નલસ્ય ચ। નાયં નલો મહાવીર્યસ્તદ્વિદ્યશ્ચ ભવિષ્યતિ
ઉમર પણ બાહુક અને નળની સરખી છે; પણ આ મહાવીર નળ નથી, ભલે એ જ વિદ્યા ધરાવશે.
પ્રચ્છન્ના હિ મહાત્માનશ્ચરન્તિ પૃથિવીમિમામ્। દૈવેન વિધિના યુક્તાઃ શાસ્ત્રોક્તૈશ્ચ નિરૂપણૈઃ
મહાન આત્માઓ આ ધરતી પર છુપાઈને ફરતા હોય છે, તેઓ દૈવી વ્યવસ્થા અને શાસ્ત્રોમાં જણાવેલા લક્ષણોથી ઓળખાય છે.
ભવેન્ન મતિભેદો મે ગાત્રવૈરૂપ્યતા પ્રતિ। પ્રમાણાત્પરિહીનસ્તુ ભવેદિતિ મતિર્મમ
મારા મનમાં તેના બદલાયેલા રૂપ વિશે કોઈ ગેરસમજ ન રહે; મારી સમજ પ્રમાણે એ માત્ર આકારમાં જ બદલાયો છે.
વયઃપ્રમાણં તત્તુલ્યં રૂપેણ તુ વિપર્યયઃ। નલં સર્વગુણૈર્યુક્તં મન્યે બાહુકમન્તતઃ
ઉમર બંનેની સરખી છે, પણ રૂપમાં ફરક છે; છતાં હું માનું છું કે નળ સર્વગુણસંપન્ન છે અને બાહુક પણ એ જ છે.
એવં વિચાર્ય બહુશો વાર્ષ્ણોયઃ પર્યચિન્તયત્। હૃદયેન મહારાજ પુણ્યશ્લોકસ્ય સારથિઃ
આ રીતે વારંવાર વિચારતા વૃષ્ણિવંશી નાયકના હૃદયમાં પુણ્યશ્લોક રાજાના રથચાલક વિશે અનેક વિચારો આવ્યા.
ઋતુપર્ણશ્ચ રાજેનદ્રો બાહુકસ્ય હયજ્ઞતામ્। ચિન્તયન્મુમુદે રાજા સહવાર્ષ્ણેયસારથિઃ
રિતુપર્ણ રાજા પણ બાહુકની ઘોડા સંભાળવાની કળા વિશે વિચારીને વૃષ્ણિવંશી રથચાલક સાથે આનંદિત થયો.
ઐકાગ્ર્યં ચ તથોત્સાહં હયસંગ્રહણં ચ તત્। કૌશલં ચાપિ સંપ્રેક્ષ્ય પરાં સુદમવાપ હ
બાહુકની એકાગ્રતા, ઉત્સાહ અને ઘોડા સંભાળવાની કુશળતા જોઈને સુદામાને ખૂબ આનંદ થયો.
સ નદીઃ પર્વતાંશ્ચૈવ વનાનિ ચ સરાંસિ ચ। અચિરેણાતિચક્રામ સ્વેચરઃ ખે ચરન્નિવ
તે ઘોડાઓએ નદીઓ, પર્વતો, જંગલો અને સરોવરો ઝડપથી પાર કર્યા, જાણે આકાશમાં વિહરતા હોય એમ.
તથા પ્રયાતે તુ રથે તદા ભાગસ્વરિર્નૃપઃ। ઉત્તરીયમધોપશ્યદ્ધષ્ટં પરપુરંજયઃ
જ્યારે રથ આગળ વધતો હતો, ત્યારે ભાગસ્વરી રાજાએ જોયું કે તેનું ઉપરનું વસ્ત્ર પડી ગયું છે, અને શત્રુઓના વિજેતા રાજાએ પણ એ જોયું.
તતઃ સ ત્વરમાણસ્તુ પટે નિપતિતે તદા। ગ્રહીષ્યામીતિ તં રાજા નલમાહ મહામનાઃ
પછી જ્યારે એ વસ્ત્ર ઝડપથી જમીન પર પડ્યું, ત્યારે મહાન મનવાળો રાજા નળને કહ્યું: 'હું એ ઉઠાવી લઉં.'
નિગૃહ્ણીષ્વ મહાબુદ્ધે હયાનેતાન્મહાજવાન્। વાર્ષ્ણેયો યાવદેનં મે પટમાનયતામિહ
હે વિદ્વાન, આ ઘોડાઓને થોડીવાર રોકી રાખો, જ્યાં સુધી વાર્ષ્ણેયો મારા માટે એ વસ્ત્ર પાછું લાવે.
નલસ્તં પ્રત્યુવાચાથ દૂરે ભ્રષ્ટઃ પટસ્તવ। યોજનં સમતિક્રાન્તો નાહર્તું શક્યતે પુનઃ
નલે કહ્યું: તમારું વસ્ત્ર બહુ દૂર પડી ગયું છે, એક યોજનથી પણ આગળ છે; હવે એ પાછું લાવવું શક્ય નથી.
એવમુક્તે નલેનાથ નાતિપ્રીતમના નૃપઃ। આસસાદ વને રાજન્ફલવન્તં બિભીતકમ્
નલે આવું કહ્યું ત્યારે રાજા મનમાં ખાસ ખુશ રહ્યો નહિ અને પછી જંગલમાં ફળોથી ભરેલો બિભીતક વૃક્ષ પાસે ગયો.
તં દૃષ્ટ્વા બાહુકં રાજા ત્વરમાણોઽભ્યભાપત। મમાપિ સૂત પશ્ય ત્વં સંખ્યાને પરમં બલમ્
બાહુકને જોઈને રાજા ઉતાવળથી તેની પાસે ગયો અને કહ્યું: 'હે સારથી, હવે તું પણ મારી ગણતરીની કળા જોઈ લે.'
સર્વઃ સર્વં ન જાનાતિ સર્વજ્ઞો નાસ્તિ કશ્ચન। નૈકત્ર પરિનિષ્ઠાઽસ્તિ જ્ઞાનસ્ય પુરુષે ક્વચિત્
કોઈ પણ બધું જાણતો નથી; જગતમાં કોઈ સર્વજ્ઞ નથી. કોઈ એક માણસમાં સંપૂર્ણ જ્ઞાન ક્યારેય નથી હોતું.
વૃક્ષેઽસ્મિન્યાનિ પર્ણાનિ ફલામેકં ચ બાહુક। પતિતાન્યપિ યાન્યત્રતત્રૈકમધિકં કૃતમ્
હે બાહુક, આ વૃક્ષ પર કેટલીય પાંદડીઓ છે અને એક જ ફળ છે; ઘણી પાંદડીઓ અહીં-ત્યાં પડી ગઈ છે, પણ એક ફળ વધારે છે.
એવપત્રાધિકં ચાત્ર ફલમેકં ચ બાહુક। ફલકોટ્યપિ પત્રાણાં દ્વયોરપિ ચ શાખયોઃ। `પ્રવક્ષ્યામિ ફલાન્યત્ર યાનિ સંખ્યાસ્યતે ભવાન્
હે બાહુક, અહીં પાંદડીઓ કરતાં એક ફળ વધારે છે; અને બંને ડાળીઓ પર ફળોની સંખ્યા પાંદડીઓ કરતાં બે વધારે છે. હવે તું ગણતરી કર, હું તને ફળોની સંખ્યા કહું છું.
પ્રચિનુહ્યસ્ય શાખે દ્વે યાશ્ચાપ્યન્યાઃ પ્રશાખિકાઃ। આભ્યાં ફલસહસ્રે દ્વે પઞ્ચોનં શતમેવ ચ
આ વૃક્ષની બે મુખ્ય ડાળીઓ અને બીજી શાખાઓ પણ ગણ. એમાં મળીને ફળો બે હજાર છે, પણ પાંચસો ઓછા છે.
તતો રથાદવપ્લુત્ય રાજાનં બાહુકોઽબ્રવીત્। પરોક્ષમિવ મે રાજન્કત્થસે શત્રુકર્શન
પછી બાહુક રથમાંથી નીચે ઊતર્યો અને રાજાને કહ્યું: 'હે શત્રુઓને હરાવનારા, તમે તો મારા સામે પરોક્ષ રીતે ગર્વ કરો છો.'
પ્રત્યક્ષમેતત્કર્તાઽસ્મિ શાતયિત્વા વિભીતકમ્। અથ તે ગણિતે રાજન્દ્વિજામામ્યપરોક્ષતામ્
હું તમારી સામે જ આ બિભીતક વૃક્ષના ફળો ઉતારીને ગણાવીશ; અને જ્યારે હું ગણાવીશ, ત્યારે તમે જોઈ શકશો કે હું સીધો જવાબ આપું છું.