તતઃ પરીક્ષામશ્વાનાં ચક્રે રાજન્સ બાહુકઃ। અશ્વશાલામુપાગમ્ય ભાગસ્વરિનૃપાજ્ઞયા
પછી બાહુકે રાજાની આજ્ઞાથી ઘોડાઓની શાળામાં જઈને ઘોડાઓની તપાસ શરૂ કરી.
સ ત્વર્યમાણો બહુશ ઋતુપર્ણન બાહુકઃ। અશ્વાઞ્જિજ્ઞાસમાનો વૈ વિચાર્ય ચ પુનઃપુનઃ। અધ્યગચ્છત્કૃશાનશ્વાન્સમર્થાનધ્વનિ ક્ષમાન્
ઋતુપર્ણ વારંવાર ઉતાવળ કરતા, બાહુકે ફરી ફરી ઘોડાઓને ધ્યાનથી જોયા અને થોડા દુર્બળ પણ લાંબી મુસાફરી સહન કરી શકે એવા ઘોડાઓ પસંદ કર્યા.
તેજોબલસમાયુક્તાન્કુલશીલસમન્વિતાન્। વર્જિતાઁલ્લક્ષણૈર્હીનૈઃ પૃથુપ્રોથાન્મહાહનૂન્
એ ઘોડાઓમાં તેજ અને બળ હતું, તેઓ ઉત્તમ વંશ અને સારા સ્વભાવવાળા હતા, કોઈ ખામી નહોતી, છાતી પહોળી અને મોઢા મોટા હતા.
શુદ્ધાન્દશભિરાવર્તૈઃ સિન્ધુજાન્વાતરંહસઃ। `દૃશ્યમાનાન્કૃશાનઙ્ગૈર્જવેનાપ્રતિમાન્પથિ
તેઓ શુદ્ધ હતા, વાળમાં દસ વળાંકો હતા, સિંધુ દેશના અને પવન જેટલા ઝડપી હતા; તેમનું દુર્બળ શરીર દેખાતું હતું, પણ રસ્તા પર તેમની ઝડપ બેઉપમ હતી.
તાન્દૃષ્ટ્વા દુર્બલાન્નાજા પ્રાહ કોપસમન્વિતઃ। કિમિદં પ્રાર્થિતં કર્તું પ્રલબ્ધવ્યા ન તે વચમ્
આ દુર્બળ ઘોડાઓ જોઈને સારથીએ ગુસ્સાથી કહ્યું: 'આ શું છે? જે તું ઈચ્છે છે એ શક્ય નથી; તારા શબ્દો ફળશે નહીં.'
કથમલ્પબલપ્રાણા વક્ષ્યન્તીમે હયા રથમ્। મહાનધ્વા સ ચૈકાહ્ના ગન્તવ્યઃ કથમીદૃશૈઃ
આ ઘોડાઓમાં બળ અને શ્વાસ ઓછો છે, તો એ રથને કેવી રીતે ખેંચશે? રસ્તો લાંબો છે, અને આવા ઘોડાઓ એક જ દિવસે કેવી રીતે પહોંચી શકે?
[એકો લલાટે દ્વે મૂર્ધ્નિ દ્વૌદ્વૌ પાર્શ્વોપપાર્શ્વયોઃ। દ્વૌદ્વૌ વક્ષસિ વિજ્ઞૈર્યૌ પ્રયાણે ચૈક એવ તુ ।।]
[એક લલાટ પર, બે માથા પર, બે-બે બાજુ અને બાજુની પાસે, બે-બે છાતી પર—આ ચિહ્નો જાણકારો ઓળખે છે, અને મુસાફરી માટે એક જ યોગ્ય છે.]
એતે હયા ગમિષ્યન્તિ વિદર્ભાન્નાત્ર સંશયઃ। યાનન્યાન્મન્યસે રાજન્બ્રૂહિ તાન્યોજયામિતે
આ ઘોડાઓ વિદર્ભ પહોંચી જશે, એમાં કોઈ શંકા નથી; જો તને બીજા વધુ યોગ્ય લાગે, રાજા, તો કહેજે, હું એ જોડી દઉં.
ત્વમેવ હયતત્ત્વજ્ઞઃ કુશલો હ્યસિ બાહુક। યાન્મન્યસે સમર્થાસ્ત્વં ક્ષિપ્રં તાનેવ યોજય
બાહુક, તું જ ઘોડાઓના ગુણ જાણે છે અને કુશળ છે; જે તારે યોગ્ય લાગે, એ જ તુરંત જોડ.
તતઃ સદશ્વાંશ્ચતુરઃ કુલશીલસમન્વિતાન્। યોજયામાસ કુશલો જવયુક્તાન્રથે નલઃ
પછી કુશળ નલએ ચાર ઉત્તમ, સારા વંશ અને સ્વભાવવાળા, ઝડપી ઘોડાઓ રથમાં જોડ્યા.
તતો યુક્તં રથં રાજા સમારોહત્ત્વરાન્વિતઃ। અથ પર્યપતન્ભૂમૌ જાનુભિસ્તે હયોત્તમાઃ
પછી ઉત્સુક રાજાએ જોડાયેલો રથ ચડ્યો; અને શ્રેષ્ઠ ઘોડાઓએ જમીન પર ઘૂંટણથી પગરવ કર્યો.
તતો નરવરઃ શ્રીમાન્નલો રાજા વિશાંપતે। સાન્ત્વયામાસ તાનશ્વાંસ્તેજોબલસમન્વિતાન્
પછી પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, તેજસ્વી નલ રાજાએ, તેજ અને બળવાળા એ ઘોડાઓને શાંત અને પ્રોત્સાહિત કર્યા.
રશ્મિભિશ્ચ સમુદ્યમ્ય નલો યાતુમિયેષ સઃ। સૂતમારોપ્ય વાર્ષ્ણેયં જવમાસ્થાય વૈ પરમ્
નળે લગામો સંભાળી, જવા માટે તૈયાર થયો. તેણે વૃષ્ણિવંશી નાયકને રથચાલક તરીકે બેસાડ્યો અને રથને ખૂબ જ ઝડપથી હંકાર્યો.
તે ચોદ્યમાના વિધિવદ્બાહુકેન હયોત્તમાઃ। સમુત્પેતુરિવાકાશં રથિનં મોહયન્તિ ચ
તે ઉત્તમ ઘોડાઓ, બાહુકના હાથથી યોગ્ય રીતે ઉશ્કેરાતા, જાણે આકાશમાં ઉડી ગયા હોય એમ દોડ્યા અને રથચાલકને આશ્ચર્યમાં મૂકી દીધા.
તથા તુ દૃષ્ટ્વા તાનશ્વાન્વહતો વાતરંહસઃ। અયોધ્યાધિપતિઃ શ્રીમાન્વિસ્મયં પરમં યયૌ
પવન જેવી ઝડપથી દોડતા એ ઘોડાઓને જોઈને અયોધ્યાના તેજસ્વી રાજાએ ખૂબ જ આશ્ચર્ય અનુભવ્યું.
રથઘોષં તુ તં શ્રુત્વા હયસંગ્રહણં ચ તત્। વાર્ષ્ણેયશ્ચિન્તયામાસ બાહુકસ્ય હયજ્ઞતામ્
રથનો ઘોંઘાટ અને ઘોડાઓને એકઠા કરવાનું સાંભળી વૃષ્ણિવંશી નાયક બાહુકની ઘોડા સંભાળવાની કળા વિશે વિચારવા લાગ્યો.
કિંનુ સ્યાન્માતલિરયં દેવરાજસ્ય સારથિઃ। તથા તલ્લક્ષણં વીરે બાહુકે દૃશ્યતે મહત્
શું આ દેવરાજના રથચાલક માતલિ તો નથી? આવી મહાન લાક્ષણિકતાઓ તો બાહુકમાં દેખાય છે.
શાલિહોત્રોઽથ કિંતુ સ્યાદ્ધયાનાં કુલતત્ત્વવિત્। માનુપં સમનુપ્રાપ્તો વપુઃ પરમશોભનમ્
કે પછી આ ઘોડાઓના કુળના જાણકાર શાલિહોત્ર તો નથી? માનવ સ્વરૂપે આવ્યાં છે અને તેમનું રૂપ પણ અતિ સુંદર છે.
ઉતાહોસ્વિદ્ભવેદ્રાજા નલઃ પરપુરંજયઃ। સોયં નૃપતિરાયાત ઇત્યેવં સમચિન્તયત્
કે પછી આ શત્રુઓના નાશક રાજા નળ તો નથી? આ રાજા અહીં આવ્યા છે—એવી વિચારણા તેણે કરી.
અથવાઽયંનલાત્પ્રાપ્તો વિદ્યાં તામેવ બાહુકઃ। તુલ્યં હિ લક્ષયે જ્ઞાનં બાહુકસ્ય નલસ્ય ચ
કે પછી બાહુકે એ જ વિદ્યા નળ પાસેથી મેળવી હશે; કેમ કે બાહુક અને નળ બંનેમાં સમાન કૌશલ્ય હું જોઈ રહ્યો છું.
અપિચેદં વયસ્તુલ્યં બાહુકસ્ય નલસ્ય ચ। નાયં નલો મહાવીર્યસ્તદ્વિદ્યશ્ચ ભવિષ્યતિ
ઉમર પણ બાહુક અને નળની સરખી છે; પણ આ મહાવીર નળ નથી, ભલે એ જ વિદ્યા ધરાવશે.
પ્રચ્છન્ના હિ મહાત્માનશ્ચરન્તિ પૃથિવીમિમામ્। દૈવેન વિધિના યુક્તાઃ શાસ્ત્રોક્તૈશ્ચ નિરૂપણૈઃ
મહાન આત્માઓ આ ધરતી પર છુપાઈને ફરતા હોય છે, તેઓ દૈવી વ્યવસ્થા અને શાસ્ત્રોમાં જણાવેલા લક્ષણોથી ઓળખાય છે.
ભવેન્ન મતિભેદો મે ગાત્રવૈરૂપ્યતા પ્રતિ। પ્રમાણાત્પરિહીનસ્તુ ભવેદિતિ મતિર્મમ
મારા મનમાં તેના બદલાયેલા રૂપ વિશે કોઈ ગેરસમજ ન રહે; મારી સમજ પ્રમાણે એ માત્ર આકારમાં જ બદલાયો છે.
વયઃપ્રમાણં તત્તુલ્યં રૂપેણ તુ વિપર્યયઃ। નલં સર્વગુણૈર્યુક્તં મન્યે બાહુકમન્તતઃ
ઉમર બંનેની સરખી છે, પણ રૂપમાં ફરક છે; છતાં હું માનું છું કે નળ સર્વગુણસંપન્ન છે અને બાહુક પણ એ જ છે.
એવં વિચાર્ય બહુશો વાર્ષ્ણોયઃ પર્યચિન્તયત્। હૃદયેન મહારાજ પુણ્યશ્લોકસ્ય સારથિઃ
આ રીતે વારંવાર વિચારતા વૃષ્ણિવંશી નાયકના હૃદયમાં પુણ્યશ્લોક રાજાના રથચાલક વિશે અનેક વિચારો આવ્યા.
ઋતુપર્ણશ્ચ રાજેનદ્રો બાહુકસ્ય હયજ્ઞતામ્। ચિન્તયન્મુમુદે રાજા સહવાર્ષ્ણેયસારથિઃ
રિતુપર્ણ રાજા પણ બાહુકની ઘોડા સંભાળવાની કળા વિશે વિચારીને વૃષ્ણિવંશી રથચાલક સાથે આનંદિત થયો.
ઐકાગ્ર્યં ચ તથોત્સાહં હયસંગ્રહણં ચ તત્। કૌશલં ચાપિ સંપ્રેક્ષ્ય પરાં સુદમવાપ હ
બાહુકની એકાગ્રતા, ઉત્સાહ અને ઘોડા સંભાળવાની કુશળતા જોઈને સુદામાને ખૂબ આનંદ થયો.
સ નદીઃ પર્વતાંશ્ચૈવ વનાનિ ચ સરાંસિ ચ। અચિરેણાતિચક્રામ સ્વેચરઃ ખે ચરન્નિવ
તે ઘોડાઓએ નદીઓ, પર્વતો, જંગલો અને સરોવરો ઝડપથી પાર કર્યા, જાણે આકાશમાં વિહરતા હોય એમ.
તથા પ્રયાતે તુ રથે તદા ભાગસ્વરિર્નૃપઃ। ઉત્તરીયમધોપશ્યદ્ધષ્ટં પરપુરંજયઃ
જ્યારે રથ આગળ વધતો હતો, ત્યારે ભાગસ્વરી રાજાએ જોયું કે તેનું ઉપરનું વસ્ત્ર પડી ગયું છે, અને શત્રુઓના વિજેતા રાજાએ પણ એ જોયું.
તતઃ સ ત્વરમાણસ્તુ પટે નિપતિતે તદા। ગ્રહીષ્યામીતિ તં રાજા નલમાહ મહામનાઃ
પછી જ્યારે એ વસ્ત્ર ઝડપથી જમીન પર પડ્યું, ત્યારે મહાન મનવાળો રાજા નળને કહ્યું: 'હું એ ઉઠાવી લઉં.'