વિદર્ભાન્યાતુમિચ્છામિ દમયન્ત્યાઃ સ્વયંવરમ્। એકાહ્ના હયતત્ત્વજ્ઞ મન્યસે યદિ બાહુક
'હું દમયંતીના સ્વયંવર માટે વિદર્ભ જવું છું; જો તને શક્ય લાગે, હે બાહુક, તો એક જ દિવસે ત્યાં પહોંચી જઈએ, કેમ કે તું ઘોડાની રીત જાણે છે.'
એવમુક્તસ્ય કૌન્તેય તેન રાજ્ઞા નલસ્ય હ। વ્યદીર્યત મનો દુઃખાત્પ્રદધ્યૌ ચ મહામનાઃ
રાજાએ આવું કહ્યાથી નલનું મન દુઃખથી છિદ્રાય ગયું અને તે ઊંડા વિચારોમાં પડી ગયો.
દમયન્તી ભવેદેવં કિંનુ દુઃખેન મોહિતા। અસ્મદર્થે ભવેદ્બાઽયમુપાયશ્ચિન્તિતો મહાન્
'શું ખરેખર દમયંતી દુઃખથી ગૂંચવાઈને આવું કરી શકે? કે પછી મારા માટે કોઈ મોટો ઉપાય વિચાર્યો હશે?'
નૃશંસં બત વૈદર્ભી કર્તુકામા તપસ્વિની। યયા ક્ષુદ્રેણ નિકૃતાકૃપણા પાપબુદ્ધિના। સ્ત્રીસ્વભાવશ્ચલો લોકે મમ દોષશ્ચ દારુણઃ
'અરે, ધર્મવાળી દમયંતી પણ હવે કઠોર કામ કરવા ઈચ્છે છે; તેને કોઈ નિકૃષ્ટ, દુર્ભાગી અને દુષ્ટ માણસે ભટકાવી છે. સ્ત્રીઓનું સ્વભાવ દુનિયામાં ચંચળ છે અને મારું પણ મોટું દોષ છે.'
મમ શોકેન સંવિગ્ના નૈરાશ્યાત્તનુમધ્યમા। નૈવં સા કર્હિચિત્કુર્યાત્સાપત્યા ચ વિશેષતઃ
મારા દુઃખ અને નિરાશાથી વ્યાકુળ થયેલી, પાતળી કમરવાળી એ સ્ત્રી, ખાસ કરીને જ્યારે તેને સંતાન છે, ત્યારે ક્યારેય આવું વર્તન ન કરે.
યદત્ર સત્યં વાઽસત્યં ગત્વા વેત્સ્યામિ નિશ્ચયમ્। ઋતુપર્ણસ્ય વૈ કામમાત્માર્થં ચ કરોમ્યહમ્
આ સાચું છે કે ખોટું, એ જાણવા માટે હું જઇશ અને સાચી વાત જાણીશ; ઋતુપર્ણની ઇચ્છા હું મારા હિત માટે પૂર્ણ કરીશ.
ઇતિ નિશ્ચિત્ય મનસા બાહુકો દીનમાનસઃ। કૃતાલુરુવાચેદમૃતુપર્ણં જનાધિપમ્
આ રીતે મનમાં નક્કી કરીને, દુઃખી મનવાળા બાહુકે વિનમ્રતાથી ઋતુપર્ણ રાજાને કહ્યું.
પ્રતિજાનામિ તે વાક્યં ગમિષ્યામિ નરાધિપ। એકાહ્ના પુરુષવ્યાઘ્ર વિદર્ભનગરીં નૃપ। `તત્રાદિત્યોદયે કાલે શ્વો વિદર્ભાન્ગમિષ્યસિ
હું તને વચન આપું છું, રાજા, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, એક જ દિવસે હું તને વિદર્ભ નગરીમાં લઇ જઈશ; કાલે સૂર્યોદયે તું વિદર્ભ પહોંચી જશ.
એવમુક્તોઽબ્રવીદ્રાજા બાહુકં પ્રહસન્નિવ। કિં તે કામં કરોમ્યદ્ય તુષ્ટોઽસ્મિ તવ બાહુક
આવું સાંભળીને રાજાએ હસતાં બાહુકને કહ્યું: 'આજે તને શું જોઈએ છે? હું તારા પર પ્રસન્ન છું.'
યાવદ્યાનમિદં સજ્જમૃતુપર્ણ કરોમ્યહમ્
ઋતુપર્ણ, હું આ રથને તુરંત તૈયાર કરી દઉં.
તતઃ પરીક્ષામશ્વાનાં ચક્રે રાજન્સ બાહુકઃ। અશ્વશાલામુપાગમ્ય ભાગસ્વરિનૃપાજ્ઞયા
પછી બાહુકે રાજાની આજ્ઞાથી ઘોડાઓની શાળામાં જઈને ઘોડાઓની તપાસ શરૂ કરી.
સ ત્વર્યમાણો બહુશ ઋતુપર્ણન બાહુકઃ। અશ્વાઞ્જિજ્ઞાસમાનો વૈ વિચાર્ય ચ પુનઃપુનઃ। અધ્યગચ્છત્કૃશાનશ્વાન્સમર્થાનધ્વનિ ક્ષમાન્
ઋતુપર્ણ વારંવાર ઉતાવળ કરતા, બાહુકે ફરી ફરી ઘોડાઓને ધ્યાનથી જોયા અને થોડા દુર્બળ પણ લાંબી મુસાફરી સહન કરી શકે એવા ઘોડાઓ પસંદ કર્યા.
તેજોબલસમાયુક્તાન્કુલશીલસમન્વિતાન્। વર્જિતાઁલ્લક્ષણૈર્હીનૈઃ પૃથુપ્રોથાન્મહાહનૂન્
એ ઘોડાઓમાં તેજ અને બળ હતું, તેઓ ઉત્તમ વંશ અને સારા સ્વભાવવાળા હતા, કોઈ ખામી નહોતી, છાતી પહોળી અને મોઢા મોટા હતા.
શુદ્ધાન્દશભિરાવર્તૈઃ સિન્ધુજાન્વાતરંહસઃ। `દૃશ્યમાનાન્કૃશાનઙ્ગૈર્જવેનાપ્રતિમાન્પથિ
તેઓ શુદ્ધ હતા, વાળમાં દસ વળાંકો હતા, સિંધુ દેશના અને પવન જેટલા ઝડપી હતા; તેમનું દુર્બળ શરીર દેખાતું હતું, પણ રસ્તા પર તેમની ઝડપ બેઉપમ હતી.
તાન્દૃષ્ટ્વા દુર્બલાન્નાજા પ્રાહ કોપસમન્વિતઃ। કિમિદં પ્રાર્થિતં કર્તું પ્રલબ્ધવ્યા ન તે વચમ્
આ દુર્બળ ઘોડાઓ જોઈને સારથીએ ગુસ્સાથી કહ્યું: 'આ શું છે? જે તું ઈચ્છે છે એ શક્ય નથી; તારા શબ્દો ફળશે નહીં.'
કથમલ્પબલપ્રાણા વક્ષ્યન્તીમે હયા રથમ્। મહાનધ્વા સ ચૈકાહ્ના ગન્તવ્યઃ કથમીદૃશૈઃ
આ ઘોડાઓમાં બળ અને શ્વાસ ઓછો છે, તો એ રથને કેવી રીતે ખેંચશે? રસ્તો લાંબો છે, અને આવા ઘોડાઓ એક જ દિવસે કેવી રીતે પહોંચી શકે?
[એકો લલાટે દ્વે મૂર્ધ્નિ દ્વૌદ્વૌ પાર્શ્વોપપાર્શ્વયોઃ। દ્વૌદ્વૌ વક્ષસિ વિજ્ઞૈર્યૌ પ્રયાણે ચૈક એવ તુ ।।]
[એક લલાટ પર, બે માથા પર, બે-બે બાજુ અને બાજુની પાસે, બે-બે છાતી પર—આ ચિહ્નો જાણકારો ઓળખે છે, અને મુસાફરી માટે એક જ યોગ્ય છે.]
એતે હયા ગમિષ્યન્તિ વિદર્ભાન્નાત્ર સંશયઃ। યાનન્યાન્મન્યસે રાજન્બ્રૂહિ તાન્યોજયામિતે
આ ઘોડાઓ વિદર્ભ પહોંચી જશે, એમાં કોઈ શંકા નથી; જો તને બીજા વધુ યોગ્ય લાગે, રાજા, તો કહેજે, હું એ જોડી દઉં.
ત્વમેવ હયતત્ત્વજ્ઞઃ કુશલો હ્યસિ બાહુક। યાન્મન્યસે સમર્થાસ્ત્વં ક્ષિપ્રં તાનેવ યોજય
બાહુક, તું જ ઘોડાઓના ગુણ જાણે છે અને કુશળ છે; જે તારે યોગ્ય લાગે, એ જ તુરંત જોડ.
તતઃ સદશ્વાંશ્ચતુરઃ કુલશીલસમન્વિતાન્। યોજયામાસ કુશલો જવયુક્તાન્રથે નલઃ
પછી કુશળ નલએ ચાર ઉત્તમ, સારા વંશ અને સ્વભાવવાળા, ઝડપી ઘોડાઓ રથમાં જોડ્યા.
તતો યુક્તં રથં રાજા સમારોહત્ત્વરાન્વિતઃ। અથ પર્યપતન્ભૂમૌ જાનુભિસ્તે હયોત્તમાઃ
પછી ઉત્સુક રાજાએ જોડાયેલો રથ ચડ્યો; અને શ્રેષ્ઠ ઘોડાઓએ જમીન પર ઘૂંટણથી પગરવ કર્યો.
તતો નરવરઃ શ્રીમાન્નલો રાજા વિશાંપતે। સાન્ત્વયામાસ તાનશ્વાંસ્તેજોબલસમન્વિતાન્
પછી પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, તેજસ્વી નલ રાજાએ, તેજ અને બળવાળા એ ઘોડાઓને શાંત અને પ્રોત્સાહિત કર્યા.
રશ્મિભિશ્ચ સમુદ્યમ્ય નલો યાતુમિયેષ સઃ। સૂતમારોપ્ય વાર્ષ્ણેયં જવમાસ્થાય વૈ પરમ્
નળે લગામો સંભાળી, જવા માટે તૈયાર થયો. તેણે વૃષ્ણિવંશી નાયકને રથચાલક તરીકે બેસાડ્યો અને રથને ખૂબ જ ઝડપથી હંકાર્યો.
તે ચોદ્યમાના વિધિવદ્બાહુકેન હયોત્તમાઃ। સમુત્પેતુરિવાકાશં રથિનં મોહયન્તિ ચ
તે ઉત્તમ ઘોડાઓ, બાહુકના હાથથી યોગ્ય રીતે ઉશ્કેરાતા, જાણે આકાશમાં ઉડી ગયા હોય એમ દોડ્યા અને રથચાલકને આશ્ચર્યમાં મૂકી દીધા.
તથા તુ દૃષ્ટ્વા તાનશ્વાન્વહતો વાતરંહસઃ। અયોધ્યાધિપતિઃ શ્રીમાન્વિસ્મયં પરમં યયૌ
પવન જેવી ઝડપથી દોડતા એ ઘોડાઓને જોઈને અયોધ્યાના તેજસ્વી રાજાએ ખૂબ જ આશ્ચર્ય અનુભવ્યું.
રથઘોષં તુ તં શ્રુત્વા હયસંગ્રહણં ચ તત્। વાર્ષ્ણેયશ્ચિન્તયામાસ બાહુકસ્ય હયજ્ઞતામ્
રથનો ઘોંઘાટ અને ઘોડાઓને એકઠા કરવાનું સાંભળી વૃષ્ણિવંશી નાયક બાહુકની ઘોડા સંભાળવાની કળા વિશે વિચારવા લાગ્યો.
કિંનુ સ્યાન્માતલિરયં દેવરાજસ્ય સારથિઃ। તથા તલ્લક્ષણં વીરે બાહુકે દૃશ્યતે મહત્
શું આ દેવરાજના રથચાલક માતલિ તો નથી? આવી મહાન લાક્ષણિકતાઓ તો બાહુકમાં દેખાય છે.
શાલિહોત્રોઽથ કિંતુ સ્યાદ્ધયાનાં કુલતત્ત્વવિત્। માનુપં સમનુપ્રાપ્તો વપુઃ પરમશોભનમ્
કે પછી આ ઘોડાઓના કુળના જાણકાર શાલિહોત્ર તો નથી? માનવ સ્વરૂપે આવ્યાં છે અને તેમનું રૂપ પણ અતિ સુંદર છે.
ઉતાહોસ્વિદ્ભવેદ્રાજા નલઃ પરપુરંજયઃ। સોયં નૃપતિરાયાત ઇત્યેવં સમચિન્તયત્
કે પછી આ શત્રુઓના નાશક રાજા નળ તો નથી? આ રાજા અહીં આવ્યા છે—એવી વિચારણા તેણે કરી.
અથવાઽયંનલાત્પ્રાપ્તો વિદ્યાં તામેવ બાહુકઃ। તુલ્યં હિ લક્ષયે જ્ઞાનં બાહુકસ્ય નલસ્ય ચ
કે પછી બાહુકે એ જ વિદ્યા નળ પાસેથી મેળવી હશે; કેમ કે બાહુક અને નળ બંનેમાં સમાન કૌશલ્ય હું જોઈ રહ્યો છું.