પ્રાણયાત્રાં પરિપ્રેપ્સોઃ શકુનૈર્હૃતવાસસઃ। આધિભિર્દહ્યમાનસ્ય શ્યામા ન ક્રોદ્ધુમર્હતિ
જ્યારે કોઈ પુરુષ પક્ષીઓથી કપડાં ગુમાવી બેઠો હોય અને દુઃખથી પીડાય છે, ત્યારે એ જીવતરની જ ચિંતામાં હોય, ત્યારે શ્યામાએ ગુસ્સો કરવો જોઈએ નહીં.
સત્કૃતાઽસત્કૃતા વાઽપિ પતિં દૃષ્ટ્વા તથાગતમ્। ભ્રષ્ટરાજ્યં શ્રિત્યા હીનં શ્યામા ન ક્રોદ્ધુમર્હતિ
પતિને સન્માન મળ્યો હોય કે અપમાન, રાજ્ય ગુમાવ્યા પછી અને દુઃખી હાલતમાં જોઈને પણ શ્યામાએ ગુસ્સો કરવો જોઈએ નહીં.
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા ત્વરિતોઽહમિહાગતઃ। શ્રુત્વા પ્રમાણં ભવતી રાજ્ઞશ્ચૈવ નિવેદયઃ
એના મોઢેથી આ વાત સાંભળીને હું તરત અહીં આવ્યો છું; હવે તું આ પુરાવો સાંભળીને રાજાને જાણ કરજે.
એતચ્છ્રુત્વાઽશ્રુપૂર્ણાક્ષી પર્ણાદસ્ય વિશાંપતે। દમયન્તી રહોઽભ્યેત્ય માતરં પ્રત્યભાપત
આ સાંભળીને દમયંતીના આંખોમાં આંસુ આવી ગયા; પછી એ એકાંતમાં જઈને પોતાની માતા પાસે પહોંચી.
અયમર્થૌ ન સંવેદ્યો ભીમે માતઃ કદાચન। ત્વત્સન્નિધૌ નિયોક્ષ્યેઽહંસુદેવં દ્વિજસત્તમમ્
માતા, આ વાત ક્યારેય ભીમને ખબર પડવી જોઈએ નહીં; તારી હાજરીમાં હું સુદેવ બ્રાહ્મણને કહેશે.
યથા ન નૃપતિર્ભીમઃ પ્રતિપદ્યેત મે મતમ્। યથા ત્વયા પ્રકર્તવ્યં મમ ચેત્પ્રિયમિચ્છસિ
એવું કરજે કે રાજા ભીમને મારા ઈરાદાની ખબર ન પડે; જો તું મને ખુશ કરવી હોય તો મારી વાત પ્રમાણે જ કરજે.
યથા ચાહં સમાનીતા સુદેવેનાશુ બાન્ધવાન્। તેનૈવ મઙ્ગલેનાદ્ય સુદેવો યાતુ મા ચિરમ્
જેમ મને સુદેવએ ઝડપથી મારા સગાં પાસે લાવ્યો હતો, એ જ શુભતાથી આજે સુદેવ પણ વિલંબ કર્યા વિના પરત જાય.
સમાનેતું નલં માતરયોધ્યાં નગરીમિતઃ। `ઋતુપર્ણસ્ય નગરે નિવસન્તમરિન્દમમ્
હવે સુદેવ અયોધ્યામાંથી નલને લાવે, જે રિતુપર્ણના શહેરમાં રહે છે અને દુશ્મનોને હરાવનાર છે.
વિશ્રાન્તં તુ તતઃ પશ્ચાત્પર્ણાદં દ્વિજસત્તમમ્। અર્ચયામાસ વૈદર્ભી ધનેનાતીવ ભામિની
પછી, જ્યારે પર્ણાદે આરામ કર્યો, ત્યારે દમયંતીએ તેને ઘણું ધન આપી સન્માનપૂર્વક આદર આપ્યો.
લવાચ ચૈનં મહતા સંપૂજ્ય દ્રવિણેન વૈ।' નલે ચેહાગતે વિપ્ર ભૂયો દાસ્યાભિ તે વસુ
અને તેણે પર્ણાદને ધનથી બહુ આદર આપી કહ્યું: 'જો નલ અહીં આવે, તો હું તને વધુ ધન આપીસ.'
ત્વયા હિ મે બહુકૃતંયદન્યો ન કરિષ્યતિ। યદ્ભર્ત્રાઽહં સમેષ્યામિ શીઘ્રમેવ દ્વિજોત્તમ
'તમે મારા માટે જે કર્યું, એ બીજું કોઈ નથી કરી શકતું; જલ્દી જ હું મારા પતિ સાથે ફરી મળીશ, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ.'
સ એવમુક્તોઽથાશ્વાસ્ય આશીર્વાદૈઃ સુમઙ્ગલૈઃ। ગૃહાનુપયયૌ ચાપિ કૃતાર્થઃ સુમહામનાઃ
આ રીતે કહ્યું પછી, શુભ આશીર્વાદ આપી, પર્ણાદ આનંદથી અને મનમાં સંતોષ લઈને પોતાના ઘરે ગયો.
તતઃ સુદેવમાનાય્ય દમયન્તી યુધિષ્ઠિર। અબ્રવીત્સન્નિદૌ માતુર્દુઃખશોકસમન્વિતા
પછી દુઃખ અને શોકથી ભરેલી દમયંતીએ સુદેવને બોલાવ્યો અને માતાના હાજરમાં તેને કહ્યું, હે યુધિષ્ઠિર.
ગત્વા સુદેવ નગરીમયોધ્યાવાસિનં નૃપમ્। ઋતુપર્ણં વચો બ્રૂહિ પતિમન્યં ચિકીર્ષતી
'સુદેવ, તું અયોધ્યા જઈને ત્યાંના રાજા રિતુપર્ણને આ વાત કહેજે, જે બીજી પત્ની લેવા ઈચ્છે છે.'
આસ્થાસ્યતિ પુનર્ભૈમી દમયન્તી સ્વયંવરમ્। તત્ર ગચ્છન્તિ રાજાનો રાજપુત્રાશ્ચ સર્વશઃ
'ભીમની દીકરી દમયંતી ફરીથી સ્વયંવર કરશે; એમાં બધા રાજા અને રાજકુમારો આવશે.'
તથા ચ ગણિતઃ કાલઃ શ્વોભૂતે સ ભવિષ્યતિ। યદિ સંભાવિનીયં તે ગચ્છ શીઘ્રમરિંદમ
'સમય નક્કી થયો છે અને એ કાલે જ છે; જો તને યોગ્ય લાગે તો, તું ઝડપથી જઈશ, હે દુશ્મનને હરાવનાર.'
સૂર્યોદયે દ્વતીયં સા ભર્તારં વરયિષ્યતિ। ન હિ સ જ્ઞાયતે વીરો નલો જીવન્મૃતોપિ વા
'બીજા દિવસે સૂર્યોદયે દમયંતી પતિ પસંદ કરશે; કેમ કે કોઈને ખબર નથી કે નલ જીવતો છે કે મરી ગયો.'
એવં તથા યથોક્તો વૈ ગત્વા રાજાનમબ્રવીત્। ઋતુપર્ણં મહારાજ સુદેવો બ્રાહ્મણસ્તદા
આ રીતે કહ્યા પ્રમાણે સુદેવ રાજા રિતુપર્ણ પાસે ગયો અને બધું કહી દીધું, હે મહારાજા.
શ્રુત્વા વચઃ સુદેવસ્ય ઋતુપર્ણો નરાધિપઃ। `સારથીન્સ સમાનીય વાર્ષ્ણેયપ્રભૃતીન્નૃપઃ। કથયામાસ યદ્વૃત્તં બ્રાહ્મણેન શ્રુતં તથા
સુદેવની વાત સાંભળી, રાજા રિતુપર્ણે પોતાના રથચાલકોને, જેમાં વાર્ષ્ણેય પણ હતો, બોલાવ્યા અને બ્રાહ્મણ પાસેથી જે સાંભળ્યું તે બધું તેમને કહ્યું.
બાહુકં ચ સમાહૂય દમયન્ત્યાઃ સ્વયંવરમ્'। સાન્ત્યઞ્શ્ર્લક્ષ્ણયા વાચા બાહુકં પ્રત્યભાષત
પછી તેણે બાહુકને પણ બોલાવ્યો અને મીઠા તથા શુભ શબ્દોમાં દમયંતીના સ્વયંવર વિશે કહ્યું.
વિદર્ભાન્યાતુમિચ્છામિ દમયન્ત્યાઃ સ્વયંવરમ્। એકાહ્ના હયતત્ત્વજ્ઞ મન્યસે યદિ બાહુક
'હું દમયંતીના સ્વયંવર માટે વિદર્ભ જવું છું; જો તને શક્ય લાગે, હે બાહુક, તો એક જ દિવસે ત્યાં પહોંચી જઈએ, કેમ કે તું ઘોડાની રીત જાણે છે.'
એવમુક્તસ્ય કૌન્તેય તેન રાજ્ઞા નલસ્ય હ। વ્યદીર્યત મનો દુઃખાત્પ્રદધ્યૌ ચ મહામનાઃ
રાજાએ આવું કહ્યાથી નલનું મન દુઃખથી છિદ્રાય ગયું અને તે ઊંડા વિચારોમાં પડી ગયો.
દમયન્તી ભવેદેવં કિંનુ દુઃખેન મોહિતા। અસ્મદર્થે ભવેદ્બાઽયમુપાયશ્ચિન્તિતો મહાન્
'શું ખરેખર દમયંતી દુઃખથી ગૂંચવાઈને આવું કરી શકે? કે પછી મારા માટે કોઈ મોટો ઉપાય વિચાર્યો હશે?'
નૃશંસં બત વૈદર્ભી કર્તુકામા તપસ્વિની। યયા ક્ષુદ્રેણ નિકૃતાકૃપણા પાપબુદ્ધિના। સ્ત્રીસ્વભાવશ્ચલો લોકે મમ દોષશ્ચ દારુણઃ
'અરે, ધર્મવાળી દમયંતી પણ હવે કઠોર કામ કરવા ઈચ્છે છે; તેને કોઈ નિકૃષ્ટ, દુર્ભાગી અને દુષ્ટ માણસે ભટકાવી છે. સ્ત્રીઓનું સ્વભાવ દુનિયામાં ચંચળ છે અને મારું પણ મોટું દોષ છે.'
મમ શોકેન સંવિગ્ના નૈરાશ્યાત્તનુમધ્યમા। નૈવં સા કર્હિચિત્કુર્યાત્સાપત્યા ચ વિશેષતઃ
મારા દુઃખ અને નિરાશાથી વ્યાકુળ થયેલી, પાતળી કમરવાળી એ સ્ત્રી, ખાસ કરીને જ્યારે તેને સંતાન છે, ત્યારે ક્યારેય આવું વર્તન ન કરે.
યદત્ર સત્યં વાઽસત્યં ગત્વા વેત્સ્યામિ નિશ્ચયમ્। ઋતુપર્ણસ્ય વૈ કામમાત્માર્થં ચ કરોમ્યહમ્
આ સાચું છે કે ખોટું, એ જાણવા માટે હું જઇશ અને સાચી વાત જાણીશ; ઋતુપર્ણની ઇચ્છા હું મારા હિત માટે પૂર્ણ કરીશ.
ઇતિ નિશ્ચિત્ય મનસા બાહુકો દીનમાનસઃ। કૃતાલુરુવાચેદમૃતુપર્ણં જનાધિપમ્
આ રીતે મનમાં નક્કી કરીને, દુઃખી મનવાળા બાહુકે વિનમ્રતાથી ઋતુપર્ણ રાજાને કહ્યું.
પ્રતિજાનામિ તે વાક્યં ગમિષ્યામિ નરાધિપ। એકાહ્ના પુરુષવ્યાઘ્ર વિદર્ભનગરીં નૃપ। `તત્રાદિત્યોદયે કાલે શ્વો વિદર્ભાન્ગમિષ્યસિ
હું તને વચન આપું છું, રાજા, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, એક જ દિવસે હું તને વિદર્ભ નગરીમાં લઇ જઈશ; કાલે સૂર્યોદયે તું વિદર્ભ પહોંચી જશ.
એવમુક્તોઽબ્રવીદ્રાજા બાહુકં પ્રહસન્નિવ। કિં તે કામં કરોમ્યદ્ય તુષ્ટોઽસ્મિ તવ બાહુક
આવું સાંભળીને રાજાએ હસતાં બાહુકને કહ્યું: 'આજે તને શું જોઈએ છે? હું તારા પર પ્રસન્ન છું.'
યાવદ્યાનમિદં સજ્જમૃતુપર્ણ કરોમ્યહમ્
ઋતુપર્ણ, હું આ રથને તુરંત તૈયાર કરી દઉં.