ભર્તવ્યા રક્ષણીયા ત્વ પત્ની પત્યા હિ નિત્યદા। તન્નષ્ટમુભયં કસ્માદ્ધર્મજ્ઞસ્ય સતસ્તવ
'પત્નીનું હંમેશા પતિએ રક્ષણ અને પાલન કરવું જોઈએ; તો પછી, હે ધર્મજ્ઞ, બંનેને આવું દુઃખ કેમ મળ્યું?'
ખ્યાતઃ પ્રાજ્ઞઃ કુલીનશ્ સાનુક્રોશો ભવાન્સદા। સંવૃત્તો નિરનુક્રોશઃ શઙ્કે મદ્ભાગ્યસંક્ષયાત્
'તમે તો બુદ્ધિશાળી, ઊંચા કુળના અને હંમેશા દયાળુ તરીકે જાણીતા છો; પણ હવે તમે દયાવાન નથી રહ્યા એવું લાગે છે, કદાચ મારા દુર્ભાગ્યને કારણે.'
તત્કુરુષ્વ નરવ્યાઘ્ર દયાં મયિ નરર્પભ। આનૃશંસ્યં પરો ધર્મસ્ત્વત્ત એવ હિ મે શ્રુતઃ
'હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, એટલે મારા પર દયા કરો; કેમ કે તમે જ મને શીખવ્યું છે કે દયાળુપણું સર્વોથી શ્રેષ્ઠ ધર્મ છે.'
એવંબ્રુવાણાન્યદિ વઃ પ્રતિબ્રૂયાદ્ધિ કશ્ચન। સ નરઃ સર્વથા જ્ઞેયઃ કશ્ચાસૌ ક્વનુ વર્તતે
'જો તમેમાંથી કોઈને આ વચનનો જવાબ મળે, તો એ માણસ કોણ છે અને ક્યાં રહે છે એ ચોક્કસ જાણી લેવું.'
યશ્ચૈવં વચનં શ્રુત્ય્વા બૂયાત્પ્રતિવચો નરઃ। તદાદાય વચસ્તસ્ય મમાવેદ્યં દ્વિજોત્તમાઃ
'અને જો કોઈ એ વચન સાંભળી જવાબ આપે, તો એનું વચન લઈને મને આવીને કહો, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો.'
યથા ચ વો ન જાનીયાચ્ચરતો ભીમશાસનાત્। પુનરાગમનં ચેહ તથા કાર્યમતન્દ્રિતૈઃ
'અને ભીમને તમારી સફરની ખબર ન પડે એ રીતે, તમે જલદી અને ખૂબ કાળજીપૂર્વક પાછા આવવું.'
યદિ વાઽસૌ સમૃદ્ધઃ સ્યાદ્યદિ વાઽપ્યધનો ભવેત્। યદિઽવાપ્યસમર્થઃ સ્યાજ્જ્ઞેયમસ્ય ચિકીર્ષિતમ્
'એ સમૃદ્ધ હોય કે ગરીબ, કે અસમર્થ હોય, એ શું ઈચ્છે છે એ પણ જાણી લેવું.'
એવમુક્તાસ્ત્વગચ્છંસ્તે બ્રાહ્મણાઃ સર્વતો દિશમ્। નલં મૃગયિતું રાજંસ્તદા વ્યસનિનં તથા
આ રીતે કહ્યા પછી, એ બધા બ્રાહ્મણો ચારેય દિશામાં નલ રાજાને, જે દુઃખમાં હતો, શોધવા નીકળી પડ્યા.
તે પુરાણિ સરાષ્ટ્રાણિ ગ્રામાન્ધોપાંસ્તથાઽઽશ્રમાન્। અન્વેષન્તો નલં રાજન્નાધિજગ્મુર્દવિજાતયઃ
હે રાજા, તે બ્રાહ્મણો નળને શોધતા જૂના પ્રદેશો, ગામડાં, નગરો અને આશ્રમોમાં ફર્યા, પણ તેમને નળ ક્યાંય મળ્યા નહીં.
તચ્ચ વાક્યં તથા સર્વેતત્રતત્ર વિશાંપતે। શ્રાવયાંચક્રિરે વિપ્રા દમયન્ત્યા યથેરિતમ્
હે જનપતિ, તે બધા બ્રાહ્મણોએ જ્યાં જ્યાં ગયા ત્યાં ત્યાં દમયંતીએ જે કહેલું એ સંદેશો લોકો સુધી પહોંચાડ્યો.
અથ દીર્ઘસ્ય કાલસ્ય પર્ણાદો નામ વૈ દ્વિજઃ। પ્રત્યેત્ય નગરં ભૈમીમિદં વચનમબ્રવીત્
પછી લાંબા સમય પછી પર્ણાદ નામનો એક બ્રાહ્મણ ભીમના શહેરમાં આવ્યો અને આ રીતે બોલ્યો.
નૈષધં મૃગયાણેન દમયન્તિ દિવાનિશમ્। અયોધ્યાં નગરીં ગત્વા ભાગસ્વરિરુપસ્થિતઃ
દમયંતી નળને દિવસ-રાત શોધતી અયોધ્યા શહેરમાં ગઈ અને ત્યાં ગાયિકા તરીકે રહી.
શ્રાવિતશ્ચ મયા વાક્યં ત્વદીયં સ મહાજને। ઋતુપર્ણો મહાભાગો યથોક્તં વરવર્ણિનિ
હે સુંદર દમયંતી, મેં તારો સંદેશો ત્યાંની સભામાં બધાને કહ્યું, જેમ તું કહેલું, અને રાજા ઋતુપર્ણએ પણ એ સાંભળ્યું.
તચ્છ્રુત્વા નાબ્રવીત્કિંચિદૃતુપર્ણો નરાધિપઃ। ન ચ પારિષદઃ કશ્ચિદ્ભાષ્યમાણો મયાઽસકૃત્
આ સાંભળીને રાજા ઋતુપર્ણે કંઈ બોલ્યું નહીં અને તેના કોઈ પણ સભ્યે પણ, હું વારંવાર કહું છતાં, કંઈ કહ્યું નહીં.
અનુજ્ઞાતં તુ માં રાજ્ઞા વિજને કશ્ચિદબ્રવીત્। ઋતુપર્ણસ્ય પુરુષો બાહુકો નામ નામતઃ
પછી જ્યારે હું એકાંતમાં હતો ત્યારે રાજાની આજ્ઞાથી કોઈએ મને કહ્યું: ઋતુપર્ણના દરબારમાં બાહુક નામનો માણસ છે.
સૂતસ્તસ્ય નરેન્દ્રસ્ય વિરૂપો હ્રસ્વબાહુકઃ। શીઘ્રયાનેષુ કુશલો મૃષ્ટકર્તા ચ ભોજને
એ રાજાનો રથચાલક છે, દેખાવમાં વિકલાંગ અને ટૂંકો છે, ઝડપથી રથ ચલાવવામાં અને રસોઈ બનાવવામાં ખૂબ કુશળ છે.
સ વિનિઃશ્વસ્ય બંહુશો રુદિત્વા ચ ષુનઃપુનઃ। કુશલં ચૈવ માં પૃષ્ટ્વા પશ્ચાદિદમભાષત
એ માણસ વારંવાર ઊંડા શ્વાસે રડતો રહ્યો, પછી મારી ખબરપૂછ કર્યા પછી એ બોલ્યો.
વૈષમ્યમપિ સંપ્રાપ્તા ગોપાયન્તિ કુલસ્ત્રિયઃ। આત્માનમાત્મના સત્યો જિતઃ સ્વર્ગો ન સંશયઃ
મુશ્કેલી આવે ત્યારે પણ સારા કુટુંબની સ્ત્રીઓ પોતાને સંયમથી બચાવે છે; સત્યથી સ્વર્ગ મળે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
રહિતા ભર્તૃભિશ્ચૈવ ન કુપ્યન્તિ કદાચન। ્રાણાંશ્ચારિત્રકવચાન્ધારયન્તિ વરસ્ત્રિયઃ
પતિથી દૂર હોવા છતાં પણ સારા સ્ત્રીઓ ક્યારેય ગુસ્સો કરતી નથી અને સદાચારનું રક્ષણ કરે છે.
વિષમસ્થેન મૂઢેન પરિભ્રષ્ટસુખેન ચ। યત્સા તેન પરિત્યક્તા તત્ર ન ક્રોદ્ધુમર્હતિ
જો કોઈ પુરુષ મુશ્કેલીમાં, ગૂંચવણમાં અને સુખથી વંચિત થઈ પત્નીને છોડી દે, તો સ્ત્રીએ એ પર ગુસ્સો કરવો જોઈએ નહીં.
પ્રાણયાત્રાં પરિપ્રેપ્સોઃ શકુનૈર્હૃતવાસસઃ। આધિભિર્દહ્યમાનસ્ય શ્યામા ન ક્રોદ્ધુમર્હતિ
જ્યારે કોઈ પુરુષ પક્ષીઓથી કપડાં ગુમાવી બેઠો હોય અને દુઃખથી પીડાય છે, ત્યારે એ જીવતરની જ ચિંતામાં હોય, ત્યારે શ્યામાએ ગુસ્સો કરવો જોઈએ નહીં.
સત્કૃતાઽસત્કૃતા વાઽપિ પતિં દૃષ્ટ્વા તથાગતમ્। ભ્રષ્ટરાજ્યં શ્રિત્યા હીનં શ્યામા ન ક્રોદ્ધુમર્હતિ
પતિને સન્માન મળ્યો હોય કે અપમાન, રાજ્ય ગુમાવ્યા પછી અને દુઃખી હાલતમાં જોઈને પણ શ્યામાએ ગુસ્સો કરવો જોઈએ નહીં.
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા ત્વરિતોઽહમિહાગતઃ। શ્રુત્વા પ્રમાણં ભવતી રાજ્ઞશ્ચૈવ નિવેદયઃ
એના મોઢેથી આ વાત સાંભળીને હું તરત અહીં આવ્યો છું; હવે તું આ પુરાવો સાંભળીને રાજાને જાણ કરજે.
એતચ્છ્રુત્વાઽશ્રુપૂર્ણાક્ષી પર્ણાદસ્ય વિશાંપતે। દમયન્તી રહોઽભ્યેત્ય માતરં પ્રત્યભાપત
આ સાંભળીને દમયંતીના આંખોમાં આંસુ આવી ગયા; પછી એ એકાંતમાં જઈને પોતાની માતા પાસે પહોંચી.
અયમર્થૌ ન સંવેદ્યો ભીમે માતઃ કદાચન। ત્વત્સન્નિધૌ નિયોક્ષ્યેઽહંસુદેવં દ્વિજસત્તમમ્
માતા, આ વાત ક્યારેય ભીમને ખબર પડવી જોઈએ નહીં; તારી હાજરીમાં હું સુદેવ બ્રાહ્મણને કહેશે.
યથા ન નૃપતિર્ભીમઃ પ્રતિપદ્યેત મે મતમ્। યથા ત્વયા પ્રકર્તવ્યં મમ ચેત્પ્રિયમિચ્છસિ
એવું કરજે કે રાજા ભીમને મારા ઈરાદાની ખબર ન પડે; જો તું મને ખુશ કરવી હોય તો મારી વાત પ્રમાણે જ કરજે.
યથા ચાહં સમાનીતા સુદેવેનાશુ બાન્ધવાન્। તેનૈવ મઙ્ગલેનાદ્ય સુદેવો યાતુ મા ચિરમ્
જેમ મને સુદેવએ ઝડપથી મારા સગાં પાસે લાવ્યો હતો, એ જ શુભતાથી આજે સુદેવ પણ વિલંબ કર્યા વિના પરત જાય.
સમાનેતું નલં માતરયોધ્યાં નગરીમિતઃ। `ઋતુપર્ણસ્ય નગરે નિવસન્તમરિન્દમમ્
હવે સુદેવ અયોધ્યામાંથી નલને લાવે, જે રિતુપર્ણના શહેરમાં રહે છે અને દુશ્મનોને હરાવનાર છે.
વિશ્રાન્તં તુ તતઃ પશ્ચાત્પર્ણાદં દ્વિજસત્તમમ્। અર્ચયામાસ વૈદર્ભી ધનેનાતીવ ભામિની
પછી, જ્યારે પર્ણાદે આરામ કર્યો, ત્યારે દમયંતીએ તેને ઘણું ધન આપી સન્માનપૂર્વક આદર આપ્યો.
લવાચ ચૈનં મહતા સંપૂજ્ય દ્રવિણેન વૈ।' નલે ચેહાગતે વિપ્ર ભૂયો દાસ્યાભિ તે વસુ
અને તેણે પર્ણાદને ધનથી બહુ આદર આપી કહ્યું: 'જો નલ અહીં આવે, તો હું તને વધુ ધન આપીસ.'