તદવસ્થાં તુ તાં દૃષ્ટ્વા સર્વમન્તઃપુરં તદા। હાહાભૂતમતીવાસીદ્ભૃશં ચ પ્રરુરોદ હ
તેણી એવી હાલતમાં છે એ જોઈને, આખું અંતઃપુર દુઃખથી ભરાઈ ગયું અને ત્યાં ભારે રડાણ અને આક્રંદ ઊઠ્યો.
તતો ભીમં મહારાજં ભાર્યા વચનામબ્રવીત્। દમયન્તી નૃપ ભૃશં ભર્તારમનુશોચતિ
પછી દમયંતીએ પોતાના પતિ માટે ખૂબ જ દુઃખી થઈને રાજા ભીમને આ રીતે કહ્યું.
અપકૃષ્ય ચ લજ્જાં સા સ્વયમુક્તવતી વિભો। પ્રયતન્તુ તવપ્રેષ્યાઃ પુણ્યશ્લોકસ્ય દર્શને
લજ્જા છોડીને, દમયંતીએ પોતે જ કહ્યું: 'તમારા સેવકોને કહો કે તેઓ પુણ્યશ્લોકને શોધવા પ્રયત્ન કરે.'
તયાપ્રયોદિતો રાજા બ્રાહ્મણાન્વશવર્તિનઃ। પ્રાશ્થાપયદ્દિશઃ સર્વા યતધ્વં નલદર્શને
દમયંતીના આગ્રહથી રાજાએ આજ્ઞાકારી બ્રાહ્મણોને ચારેય દિશામાં મોકલ્યા અને કહ્યું: 'તમે નલને શોધવા જાઓ.'
તતો વિદર્ભાધિપતેર્નિયોગાદ્બ્રાહ્મણાસ્તદા। દમયન્તીમથાપૃચ્છ્ય પ્રસ્થિતાસ્તે તથાઽવ્રુવન્
પછી વિદર્ભના રાજાની આજ્ઞાથી, એ બ્રાહ્મણોએ દમયંતી પાસે પૂછીને, તેમ કહ્યું અને શોધવા નીકળી પડ્યા.
અથ તાનબ્રવીદ્ભૈમી સર્વરાષ્ટ્રેષ્વિદં વચઃ। બ્રૂત વૈ જનસંસત્સુ તત્રતત્ર પુનઃ પુનઃ
પછી દમયંતીએ તેમને કહ્યું: 'તમારે આ વચન બધા રાજ્યોમાં, લોકોમાં વારંવાર કહેવું.'
ક્વનુ ત્વં કિતવ ચ્છિત્ત્વા વસ્ત્રાર્ધં પ્રસ્થિતો મમ। ઉત્સૃજ્ય વપિને સુપ્તામનુરક્તાં પ્રિયાં પ્રિય
'તમે ક્યાં છો, હે જુગારી, જેણે મારા કપડાનું અડધું ફાડી, મને જંગલમાં ઊંઘતી છોડી, પ્રેમથી જોડાયેલી પત્નીને ત્યજી દીધી?'
સા વૈ યથા ત્વયા દૃષ્ટા તથાઽઽસ્તે ત્વત્પ્રતીક્ષિણી। દહ્યમાના ભૃશં બાલા વસ્ત્રાર્ધેનાભિસંવૃતા
'જેવી રીતે તમે તેને જોયા હતા, એ જ રીતે એ તમારી રાહ જોઈ રહી છે, દુઃખથી બળી રહી છે, અને અડધા કપડામાં ઢંકાઈને બેઠી છે.'
તસ્યા રુદન્ત્યાઃ સતતં તેન શોકેન પાર્થિવ। પ્રસાદં કુરુ વૈ દેવ પ્રતિવાક્યં વદસ્વ ચ
'એ સતત રડતી રહે છે, એ દુઃખથી પીડાયેલી છે; હે રાજા, કૃપા કરો અને કોઈ જવાબ મોકલો.'
એવમન્યચ્ચ વક્તવ્યં કૃપાં કુર્યાદ્યથા મયિ। વાયુના ધૂયમાનો હિ વનં દહતિ પાવકઃ
'અને એવું પણ કહો કે, જે કંઈ પણ મને દયા આવે એવું હોય, એ કહો; કેમ કે પવનથી જંગલ બળી જાય છે એ રીતે હું પણ દુઃખથી બળી રહી છું.'
ભર્તવ્યા રક્ષણીયા ત્વ પત્ની પત્યા હિ નિત્યદા। તન્નષ્ટમુભયં કસ્માદ્ધર્મજ્ઞસ્ય સતસ્તવ
'પત્નીનું હંમેશા પતિએ રક્ષણ અને પાલન કરવું જોઈએ; તો પછી, હે ધર્મજ્ઞ, બંનેને આવું દુઃખ કેમ મળ્યું?'
ખ્યાતઃ પ્રાજ્ઞઃ કુલીનશ્ સાનુક્રોશો ભવાન્સદા। સંવૃત્તો નિરનુક્રોશઃ શઙ્કે મદ્ભાગ્યસંક્ષયાત્
'તમે તો બુદ્ધિશાળી, ઊંચા કુળના અને હંમેશા દયાળુ તરીકે જાણીતા છો; પણ હવે તમે દયાવાન નથી રહ્યા એવું લાગે છે, કદાચ મારા દુર્ભાગ્યને કારણે.'
તત્કુરુષ્વ નરવ્યાઘ્ર દયાં મયિ નરર્પભ। આનૃશંસ્યં પરો ધર્મસ્ત્વત્ત એવ હિ મે શ્રુતઃ
'હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, એટલે મારા પર દયા કરો; કેમ કે તમે જ મને શીખવ્યું છે કે દયાળુપણું સર્વોથી શ્રેષ્ઠ ધર્મ છે.'
એવંબ્રુવાણાન્યદિ વઃ પ્રતિબ્રૂયાદ્ધિ કશ્ચન। સ નરઃ સર્વથા જ્ઞેયઃ કશ્ચાસૌ ક્વનુ વર્તતે
'જો તમેમાંથી કોઈને આ વચનનો જવાબ મળે, તો એ માણસ કોણ છે અને ક્યાં રહે છે એ ચોક્કસ જાણી લેવું.'
યશ્ચૈવં વચનં શ્રુત્ય્વા બૂયાત્પ્રતિવચો નરઃ। તદાદાય વચસ્તસ્ય મમાવેદ્યં દ્વિજોત્તમાઃ
'અને જો કોઈ એ વચન સાંભળી જવાબ આપે, તો એનું વચન લઈને મને આવીને કહો, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો.'
યથા ચ વો ન જાનીયાચ્ચરતો ભીમશાસનાત્। પુનરાગમનં ચેહ તથા કાર્યમતન્દ્રિતૈઃ
'અને ભીમને તમારી સફરની ખબર ન પડે એ રીતે, તમે જલદી અને ખૂબ કાળજીપૂર્વક પાછા આવવું.'
યદિ વાઽસૌ સમૃદ્ધઃ સ્યાદ્યદિ વાઽપ્યધનો ભવેત્। યદિઽવાપ્યસમર્થઃ સ્યાજ્જ્ઞેયમસ્ય ચિકીર્ષિતમ્
'એ સમૃદ્ધ હોય કે ગરીબ, કે અસમર્થ હોય, એ શું ઈચ્છે છે એ પણ જાણી લેવું.'
એવમુક્તાસ્ત્વગચ્છંસ્તે બ્રાહ્મણાઃ સર્વતો દિશમ્। નલં મૃગયિતું રાજંસ્તદા વ્યસનિનં તથા
આ રીતે કહ્યા પછી, એ બધા બ્રાહ્મણો ચારેય દિશામાં નલ રાજાને, જે દુઃખમાં હતો, શોધવા નીકળી પડ્યા.
તે પુરાણિ સરાષ્ટ્રાણિ ગ્રામાન્ધોપાંસ્તથાઽઽશ્રમાન્। અન્વેષન્તો નલં રાજન્નાધિજગ્મુર્દવિજાતયઃ
હે રાજા, તે બ્રાહ્મણો નળને શોધતા જૂના પ્રદેશો, ગામડાં, નગરો અને આશ્રમોમાં ફર્યા, પણ તેમને નળ ક્યાંય મળ્યા નહીં.
તચ્ચ વાક્યં તથા સર્વેતત્રતત્ર વિશાંપતે। શ્રાવયાંચક્રિરે વિપ્રા દમયન્ત્યા યથેરિતમ્
હે જનપતિ, તે બધા બ્રાહ્મણોએ જ્યાં જ્યાં ગયા ત્યાં ત્યાં દમયંતીએ જે કહેલું એ સંદેશો લોકો સુધી પહોંચાડ્યો.
અથ દીર્ઘસ્ય કાલસ્ય પર્ણાદો નામ વૈ દ્વિજઃ। પ્રત્યેત્ય નગરં ભૈમીમિદં વચનમબ્રવીત્
પછી લાંબા સમય પછી પર્ણાદ નામનો એક બ્રાહ્મણ ભીમના શહેરમાં આવ્યો અને આ રીતે બોલ્યો.
નૈષધં મૃગયાણેન દમયન્તિ દિવાનિશમ્। અયોધ્યાં નગરીં ગત્વા ભાગસ્વરિરુપસ્થિતઃ
દમયંતી નળને દિવસ-રાત શોધતી અયોધ્યા શહેરમાં ગઈ અને ત્યાં ગાયિકા તરીકે રહી.
શ્રાવિતશ્ચ મયા વાક્યં ત્વદીયં સ મહાજને। ઋતુપર્ણો મહાભાગો યથોક્તં વરવર્ણિનિ
હે સુંદર દમયંતી, મેં તારો સંદેશો ત્યાંની સભામાં બધાને કહ્યું, જેમ તું કહેલું, અને રાજા ઋતુપર્ણએ પણ એ સાંભળ્યું.
તચ્છ્રુત્વા નાબ્રવીત્કિંચિદૃતુપર્ણો નરાધિપઃ। ન ચ પારિષદઃ કશ્ચિદ્ભાષ્યમાણો મયાઽસકૃત્
આ સાંભળીને રાજા ઋતુપર્ણે કંઈ બોલ્યું નહીં અને તેના કોઈ પણ સભ્યે પણ, હું વારંવાર કહું છતાં, કંઈ કહ્યું નહીં.
અનુજ્ઞાતં તુ માં રાજ્ઞા વિજને કશ્ચિદબ્રવીત્। ઋતુપર્ણસ્ય પુરુષો બાહુકો નામ નામતઃ
પછી જ્યારે હું એકાંતમાં હતો ત્યારે રાજાની આજ્ઞાથી કોઈએ મને કહ્યું: ઋતુપર્ણના દરબારમાં બાહુક નામનો માણસ છે.
સૂતસ્તસ્ય નરેન્દ્રસ્ય વિરૂપો હ્રસ્વબાહુકઃ। શીઘ્રયાનેષુ કુશલો મૃષ્ટકર્તા ચ ભોજને
એ રાજાનો રથચાલક છે, દેખાવમાં વિકલાંગ અને ટૂંકો છે, ઝડપથી રથ ચલાવવામાં અને રસોઈ બનાવવામાં ખૂબ કુશળ છે.
સ વિનિઃશ્વસ્ય બંહુશો રુદિત્વા ચ ષુનઃપુનઃ। કુશલં ચૈવ માં પૃષ્ટ્વા પશ્ચાદિદમભાષત
એ માણસ વારંવાર ઊંડા શ્વાસે રડતો રહ્યો, પછી મારી ખબરપૂછ કર્યા પછી એ બોલ્યો.
વૈષમ્યમપિ સંપ્રાપ્તા ગોપાયન્તિ કુલસ્ત્રિયઃ। આત્માનમાત્મના સત્યો જિતઃ સ્વર્ગો ન સંશયઃ
મુશ્કેલી આવે ત્યારે પણ સારા કુટુંબની સ્ત્રીઓ પોતાને સંયમથી બચાવે છે; સત્યથી સ્વર્ગ મળે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
રહિતા ભર્તૃભિશ્ચૈવ ન કુપ્યન્તિ કદાચન। ્રાણાંશ્ચારિત્રકવચાન્ધારયન્તિ વરસ્ત્રિયઃ
પતિથી દૂર હોવા છતાં પણ સારા સ્ત્રીઓ ક્યારેય ગુસ્સો કરતી નથી અને સદાચારનું રક્ષણ કરે છે.
વિષમસ્થેન મૂઢેન પરિભ્રષ્ટસુખેન ચ। યત્સા તેન પરિત્યક્તા તત્ર ન ક્રોદ્ધુમર્હતિ
જો કોઈ પુરુષ મુશ્કેલીમાં, ગૂંચવણમાં અને સુખથી વંચિત થઈ પત્નીને છોડી દે, તો સ્ત્રીએ એ પર ગુસ્સો કરવો જોઈએ નહીં.