વિદર્ભરાજો ધર્માત્મા ભીમો ભીમપરાક્રમઃ। સુતેયં તસ્ય કલ્યાણી દમયન્તીતિ વિશ્રુતા
વિદર્ભનો ધર્મનિષ્ઠ અને પરાક્રમી રાજા ભીમ એના પિતા છે; આ શુભદાયિ સ્ત્રી એની દીકરી છે, જેને દમયંતી તરીકે ઓળખાય છે.
રાજા તુ નૈષધો નામ વીરસેનસુતો નલઃ। ભાર્યેયં તસ્ય કલ્યાણી પુણ્યશ્લોકસ્ય ધીમતઃ
વીરસેનાનો પુત્ર, નિષધ દેશનો રાજા નલ, એનો પતિ છે; આ શુભદાયિ સ્ત્રી એ વિખ્યાત અને બુદ્ધિશાળી નલની પત્ની છે.
સ દ્યૂતેન જિતો ભ્રાત્રા હૃતરાજ્યો મહામનાઃ। દમયન્ત્યા ગતઃ સાર્ધં ન પ્રાજ્ઞાયત કસ્યચિત્
એ મહાન આત્માવાળા નલ પોતાના ભાઈથી જૂવામાં હારીને રાજ્ય ગુમાવ્યું; પછી દમયંતી સાથે નીકળી ગયા અને કોઈએ એમને ઓળખ્યા નહીં.
તે વયં દમયન્ત્યર્થે ચરામઃ પૃથિવીમિમામ્। સેયમાસાદિતા બાલા તવ દેવિ નિવેશને
અમે દમયંતીને શોધવા માટે આખી ધરતી પર ફર્યા છીએ; આ બાળિકા, દેવી, તારા મહેલમાં મળી છે.
અસ્યા રૂપેણ સદૃશી માનુષી ન હિ વિદ્યતે। અસ્યા હ્યેષ ભ્રુવોર્મધ્યે સહજઃ પિપ્લુરુત્તમઃ
એના સૌંદર્ય જેવી બીજી કોઇ માનવી સ્ત્રી નથી; એના ભ્રૂમધ્યમાં કુદરતી અને ઉત્તમ પિપ્લુ ચિહ્ન છે.
શ્યામાયાઃ પદ્મસંકાશો લક્ષિતોઽન્તર્હિતો મયા। મલેન સંવૃતોહ્યસ્યાશ્છન્નોઽભ્રેણેવ ચન્દ્રમાઃ
એના શ્યામવર્ણ પર કમળ જેવું ચિહ્ન મને દેખાયું, પણ માટીથી ઢંકાયેલું હતું; જેમ મેઘથી ચાંદ્રમા છુપાય છે એમ.
ચિહ્નભૂતો વિભૂત્યર્થમયં ધાત્રા વિનિર્મિતઃ। પ્રતિપત્કલુષેવેન્દોર્લેખા નાતિવિરાજતે
આ ચિહ્ન ભગવાને વિશેષતા માટે બનાવ્યું છે; જેમ ચાંદ્રમાની કલંક ઝાંખી હોય છે, એમ આ પણ તેજસ્વી નથી.
ન ચાસ્યા નશ્યતે રૂપં વપુર્મલસમાચિતમ્। અસંસ્કૃતમપિ વ્યક્તં ભાતિ કાઞ્ચનસન્નિભમ્
એના શરીર પર માટી લાગેલી હોવા છતાં એનું સૌંદર્ય ક્યારેય ઓળખાતું નથી; એ શણગાર વિના પણ સ્પષ્ટ અને સોનાની જેમ તેજસ્વી લાગે છે.
અનેન વપુષા બાલા પિપ્લુનાઽનેન સૂચિતા। લક્ષિતેયં મયા દેવી પિહિતોઽગ્નિરિવોષ્મણા
આ રૂપ અને પિપ્લુ ચિહ્નથી જ આ બાળિકા ઓળખાય છે; હું, દેવી, એને ઓળખી શક્યો, ભલે એ અગ્નિ જેવી છુપાયેલી હતી.
તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય સુદેવસ્ય વિશાંપતે। સુનન્દા શોધયામાસ પિપ્લુપ્રચ્છાદનં મલમ્
સુદેવના શબ્દો સાંભળીને, રાણી સુનંદાએ પિપ્લુ પરની માટી સાફ કરી.
સ મલેનાપકૃષ્ટન પિપ્લુસ્તસ્યા વ્યરોચત। દમયન્ત્યા યથા વ્યભ્રે નભસીવ નિશાકરઃ
જ્યારે માટી દૂર કરી, ત્યારે દમયંતી પર પિપ્લુ ચિહ્ન તેજથી ઝળહળ્યું, જેમ વાદળ દૂર થાય ત્યારે આકાશમાં ચાંદ્રમા દેખાય છે.
પિપ્લું દૃષ્ટ્વા સુનન્દા ચ રાજમાતા ચ ભારત। રુદન્ત્યૌ તાં પરિષ્વજ્યમુહૂર્તમિવ તસ્થતુઃ
પિપ્લુ જોઈને સુનંદા અને રાણી, રડતાં રડતાં, એને ભેટી પકડીને થોડો સમય ઊભી રહી.
ઉત્સૃજ્ય બાષ્પં શનકૈ રાજમાતેદમબ્રવીત્। ભગિન્યા દુહિતા મેઽસિ પિપ્લુનાનેન સૂચિતા
રાણી ધીમે ધીમે આંસુ રોકીને કહ્યું: 'તું મારી બહેનની દીકરી છે, આ સ્નાનથી એ વાત સ્પષ્ટ થઈ છે.'
અહં ચ તવ માતા ચ રાજન્યસ્ય મહાત્મનઃ। સુતે દશાર્ણાધિપતેઃ સુદામ્નશ્ચારુદર્શને
હું અને તારી માતા, બંને મહાન ક્ષત્રિય રાજાના પુત્રીઓ છીએ, અને તું, સુંદર દમયંતી, દશારણના રાજા સુદામનની દીકરી છે.
ભીમસ્ય રાજ્ઞઃ સા દત્તા વીરબાહોરહં પુનઃ। ત્વં તુ જાતા મયા દૃષ્ટા દશાર્ણેષુ પિતુર્ગૃહે
એ દીકરી ભીમ રાજાને વિવાહમાં આપી હતી; પણ તું દશારણમાં, તારા પિતાના ઘરમાં જન્મી હતી અને હું તને ત્યાં જ જોઈ હતી.
યથૈવ તે પિતુર્ગેહં તથેદમપિ ભામિતિ। યથૈવ ચ મમૈશ્વર્યં દમયન્તિ તથા તવ
જેમ તું તારા પિતાના ઘરમાં રહી છે, તેમ આ ઘર પણ તારું જ છે; અને જેમ દમયંતી મારા સૌ સંપત્તિમાં ભાગીદાર છે, તેમ તું પણ છે.
તાં પ્રહૃષ્ટેન મનસા દમયન્તી વિશાંપતે। પ્રણમ્ય માતુર્ભગિનીમિદં વચનમબ્રવીત્
પછી દમયંતી આનંદથી, માતાની બહેનને વંદન કરીને, આ રીતે બોલી:
અજ્ઞાયમાનાઽપિસતી સુખમસ્મ્યુષિતા ત્વયિ। સર્વકામૈઃ સુવિહિતા રક્ષ્યમાણા સદા ત્વયા
'હું તને ઓળખતી નહોતી છતાં, તારા ઘરે ખૂબ સુખથી રહી છું, તું મને સર્વે સુખ-સગવડ આપી, હંમેશા મારી રક્ષા કરી.'
સુખાત્સુખતરો વાસો ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ। ચિરવિપ્રોષિતાં માતર્મામનુજ્ઞાતુમર્હસિ
'મારે અહીં રહેવું ખૂબ આનંદદાયક રહ્યું છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી; પણ, મા, હવે હું લાંબા સમયથી વિયોગમાં છું, કૃપા કરીને મને પરવાનગી આપ.'
દારકૌ ચ હિ મે નીતૌ વસતસ્તત્ર બાલકૌ। પિત્રા વિહીનૌ શોકાર્તૌ મયા ચૈવ કથં નુ તૌ
'મારા બે નાના બાળકો અહીં રહેતી વખતે ત્યાં રહી ગયા છે; તેઓ પિતાના વિયોગથી દુઃખી છે, હવે તેઓ કેમ છે?'
યદિ ચાપિ પ્રિયં કિંચિન્મયિ કર્તુમિહેચ્છસિ। વિદર્ભાન્યાતુમિચ્છામિ શીઘ્રં મે યાનમાદિશ
'અને જો તું મારા માટે કંઈક પ્રિય કરવું ઈચ્છે છે, તો હું વિદર્ભ પાછી જવા માંગું છું; કૃપા કરીને મારી જવાની તજવીજ તુરંત કર.'
બાઢમિત્યેવ તામુક્ત્વા હૃષ્ટ્વા માતૃષ્વસા નૃપ। ગુપ્તાં બલેન મહતા પુત્રસ્યાનુમતે તતઃ
માતા ખૂબ આનંદથી કહ્યું: 'જેમ તારે મન હોય તેમ.' પછી પુત્રની મંજૂરીથી, દમયંતીને મોટી રક્ષા સાથે વિદાય આપી.
પ્રાસ્થાપયદ્રાજમાતા શ્રીમતીં નરવાહિના। યાનેન ભરતશ્રેષ્ઠ સ્વન્નપાનપરિચ્છદામ્
રાજમાતાએ દમયંતીને સૈનિકો સાથે, ભરપૂર ભોજન, પાણી અને તમામ સુવિધાઓ આપીને વિદર્ભ તરફ મોકલી.
તતઃ સા નચિરાદેવ વિદર્ભાનગમચ્છુભા। તાં તુ બન્ધુજનઃ સર્વઃ પ્રહૃષ્ટઃ સમપૂજયત્
પછી એ શુભ દમયંતી વિલંબ વિના વિદર્ભ પહોંચી, અને બધા સગા-સંબંધીઓએ આનંદથી તેનું સ્વાગત કર્યું.
સર્વાન્કુશલિનો દૃષ્ટ્વા બાન્ધવાન્દારકૌ ચ તૌ। માતરં પિતરં ચોભૌ સર્વં ચૈવ સખીજનમ્
ત્યાં દમયંતીએ બધા સગા-સંબંધીઓ અને પોતાના બે બાળકોને સુખી જોઈ, માતા-પિતા અને તમામ સખીઓને મળી.
દેવતાઃ પૂજયામાસ બ્રાહ્મણાંશ્ચ યશસ્વિની। પરેણ વિધિના દેવી દમયન્તી વિશાંપતે
દમયંતીએ, રાજા, દેવતાઓ અને બ્રાહ્મણોને શ્રેષ્ઠ રીતથી પૂજા કરી.
અતર્પયત્સુદેવં ચ ગોસહસ્રેણ પાર્થિવઃ। પ્રીતો દૃષ્ટ્વૈવ તનયાં ગ્રામેણ દ્રવિણેન ચ
રાજાએ દીકરીને જોઈને આનંદથી સુદેવને હજાર ગાયો, ગામ અને ધન આપ્યું.
સા વ્યુષ્ટા રજનીં તત્રપિતુર્વેશ્મનિ ભામિની। વિશ્રાન્તા માતરં રાજન્નિદં વચનમબ્રવીત્
પછી દમયંતીએ પિતાના ઘરે રાત વિતાવી, આરામ કર્યા પછી માતાને કહ્યું:
માં ચેદિચ્છસિ જીવન્તીં માતઃ સત્યં બ્રવીમિતે। નલસ્ય નરવીરસ્ય યતસ્વાનયને પુનઃ
'મા, જો તું મને જીવતી જોઈ શકે છે, તો સાચું કહું છું: નલ રાજાને પાછા લાવવાનો પ્રયત્ન કર.'
દમયન્ત્યા તથોક્તા તુ સા દેવી ભૃશદુઃખિતા। બાષ્પેણાપિહિતા રાજ્ઞી નોત્તરં કિંચિદબ્રવીત્
દમયંતીના આ શબ્દો સાંભળીને રાણી ખૂબ દુઃખી થઈ, આંખોમાંથી આંસુ આવી ગયા અને એ કંઈ જવાબ આપી શકી નહીં.