દુષ્કરં કુરુતેઽત્યન્તં હીનો યદનયા નલઃ। ધારયત્યાત્મનો દેહં ન શોકેનાપિ સીદતિ
નળ એના વિના જે અતિ કઠિન કાર્ય કરે છે, એ આશ્ચર્યજનક છે. એ પોતાનું શરીર જાળવી રાખે છે અને દુઃખથી તૂટી પડતો નથી.
ઇમામસિતકેશાન્તાં શતપત્રાયતેક્ષણામ્। સુખાર્હાં દુઃખિતાં દૃષ્ટ્વા મમાપિ વ્યથતે મનઃ
કાળી વાળવાળી, કમળ જેવી વિશાળ આંખોવાળી, સુખ માટે લાયક છતાં દુઃખી, આવી એને જોઈને મારું મન પણ દુઃખી થઈ જાય છે.
કદા નુ ખલુઃ દુઃખસ્ય પારં યાસ્યતિ વૈ શુભા। ભર્તુઃ સમાગમાત્સાધ્વીરોહિણી શશિનો યથા
આ સતી સ્ત્રીને પતિના મિલનથી ક્યારે દુઃખનો અંત આવશે? જાણે રોહિણીને ચાંદ્રમાના સંગથી આનંદ મળે એમ.
અસ્યા નૂનં પુનર્લાભાન્નૈષધઃ પ્રીતિમેષ્યતિ। રાજા રાજ્યપરિભ્રષ્ટઃ પુનર્લબ્ધ્વેવ મેદિનીમ્
નિશ્ચય છે કે, એને ફરીથી મેળવે ત્યારે નળને ફરી આનંદ મળશે, જેમ રાજા પોતાના રાજ્ય ગુમાવીને પાછું મેળવે ત્યારે ખુશી અનુભવતો હોય છે.
તુલ્યશીલવયોયુક્તાં તુલ્યાભિજનસંવૃતમ્। નૈષધોઽર્હતિ વૈદર્ભીં તં ચેયમસિતેક્ષણા
જેના સ્વભાવ, ઉંમર અને કુળ બન્ને સરખાં છે, એવી વૈદર્ભી નળને યોગ્ય છે અને આ કાળી આંખવાળી પણ એના લાયક છે.
યુક્તં તસ્યાપ્રમેયસ્ય વીર્યસત્વવતો મયા। સમાશ્વાસયિતું ભાર્યાં પતિદર્શનલાલસામ્
અપાર બળ અને ધૈર્ય ધરાવનારા એ નાયકની પત્ની, જે પતિના દર્શન માટે તરસી છે, એને શાંતવના આપવું મારા માટે યોગ્ય છે.
અહમાશ્વાસયામ્યેનાં પૂર્ણચન્દ્રનિભાનનામ્। અદૃષ્ટદુઃખાં દુઃખાર્તાં ધ્યાનરોદનતત્પરામ્
હું એને શાંતવના આપીશ, જેના ચહેરો પૂર્ણચંદ્ર જેવો છે, જે દુઃખ જોઈ habituated નથી છતાં દુઃખથી પીડાયેલી છે અને ધ્યાનમાં અને રડવામાં લીન છે.
એવં વિમૃશ્ય વિવિધૈઃ કારણૈર્લક્ષણૈશ્ચ તામ્। ઉપગમ્ય તતો ભૈમીં સુદેવો બ્રાહ્મણોઽબ્રવીત્
આવી રીતે અનેક કારણો અને લક્ષણોથી વિચાર કરીને, પછી સુદેવ બ્રાહ્મણ ભીમની દીકરી પાસે ગયો અને એની સાથે વાત કરી.
અહં સુદેવો વૈદર્ભિ ભ્રાતુસ્તે દયિતઃ સખા। ભીમસ્ય વચનાદ્રાજ્ઞસ્ત્વામન્વેષ્ટુમિહાગતઃ
હું સુદેવ છું, હે વૈદર્ભી, તારો ભાઈ જેનો પ્રિય મિત્ર છે. ભીમ રાજાના કહેવા પર હું તને શોધવા અહીં આવ્યો છું.
કુશલી તે પિતા રાજ્ઞિ જનની ભ્રાતરશ્ચ તે। આયુષ્મન્તૌ કુશલિનૌ તત્રસ્થૌ દારકૌ ચ તે
તારો પિતા રાજા, માતા અને ભાઈઓ બધા સુખી છે. તારા બે પુત્રો પણ ત્યાં આરોગ્યથી અને આયુષ્યવાળા છે.
ત્વત્કૃતેબન્ધુવર્ગાશ્ચ ગતસત્વા ઇવાસતે। અન્વેષ્ટારો બ્રાહ્મણાશ્ચ ભ્રમન્તિ શતશો મહીમ્
તારા માટે તારા સગાં જાણે જીવ વગર બેઠા છે. અને બ્રાહ્મણો સૈકડો સંખ્યામાં ધરતી પર તને શોધવા ફરે છે.
અભિજ્ઞાય સુદેવં તં દમયન્તી યુધિષ્ઠિર। પર્યપૃચ્છત તાન્સર્વાન્ક્રમેણ સુહૃદઃ સ્વકાન્
સુદેવને ઓળખીને, દમયંતીએ પોતાના બધા મિત્રોને એક પછી એક પૂછપરછ કરી.
રુરોદ ચ ભૃશં રાજન્વૈદર્ભી શોકકર્શિતા। દૃષ્ટ્વા સુદેવં સહસા ભ્રાતુરિષ્ટં દ્વિજોત્તમમ્
શોકથી ખીંચાઈ ગયેલી વૈદર્ભીએ, ભાઈના પ્રિય મિત્ર અને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ સુદેવને અચાનક જોઈને, રાજા, ખૂબ રડી પડી.
તતો રુદન્તીં તાં દૃષ્ટ્વા સુનન્દા શોકકર્શિતા। સુદેવેન સહૈકાન્તે કથયન્તીં ચ ભારત
પછી, એને રડતી જોઈને, દુઃખથી પીડાયેલી સુનંદાએ, સુદેવ સાથે એકાંતમાં વાત કરી.
જનિત્ર્યાઃ પ્રેષયામાસ સૈરન્ધ્રી રુદતે ભૃશમ્। બ્રાહ્મણેન સહાગમ્ય તાંવિદ્ધિ યદિ મન્યસે
માતાએ રડતી સૈરંધ્રીને, એક બ્રાહ્મણ સાથે, તારી પાસે મોકલી હતી — જો તું એમ માને તો.
અથ ચેદિપતેર્માતા રાજ્ઞશ્ચાન્તઃપુરાત્તદા। જગામ યત્રસા બાલા બ્રાહ્મણેન સહાભવત્
પછી ચેદી દેશના રાજાની માતા રાજમહેલમાંથી નીકળી, જ્યાં એ બાળિકા હતી ત્યાં બ્રાહ્મણ સાથે પહોંચી.
તતઃ સુદેવમાનાય્ય રાજમાતા વિશાંપતે। પપ્રચ્છ ભાર્યા કસ્યેયં સુતા વા કસ્ય ભામિની
પછી રાણી સુદેવને બોલાવીને પૂછ્યું: 'આ કોની પત્ની છે? આ સુંદર સ્ત્રી કોની દીકરી છે?'
કથં ચ નષ્ટા જ્ઞાતિભ્યો ભર્તુર્વા વામલોચના। ત્વયા ચ વિદિતા વિપ્ર કથમેવંગતા સતી
આ સુંદર આંખોવાળી સ્ત્રી પોતાનાં સગાં કે પતિથી કેવી રીતે વિખૂટા પડી? અને બ્રાહ્મણ, તને એ કેવી રીતે મળી અને તું એને અહીં લાવ્યો?
એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું ત્વત્તઃ સર્વમશેષતઃ। તત્ત્વેન હિ મમાચક્ષ્વ પૃચ્છન્ત્યાદેવરૂપિણીમ્
હું આ બધું તારી પાસેથી સંપૂર્ણ રીતે સાંભળવા ઇચ્છું છું; સાચું-સાચું કહેજે, કેમ કે હું આ દેવતાસમાન સ્ત્રી વિશે પૂછું છું.
એવમુક્તસ્તયા રાજન્સુદેવો દ્વિજસત્તમઃ। સુખોપવિષ્ટ આચષ્ટ દમયન્ત્યા યથાતથમ્
આ રીતે પૂછતાં, રાજા, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ સુદેવ આરામથી બેસીને દમયંતીની સાચી વાત કહેવા લાગ્યા.
વિદર્ભરાજો ધર્માત્મા ભીમો ભીમપરાક્રમઃ। સુતેયં તસ્ય કલ્યાણી દમયન્તીતિ વિશ્રુતા
વિદર્ભનો ધર્મનિષ્ઠ અને પરાક્રમી રાજા ભીમ એના પિતા છે; આ શુભદાયિ સ્ત્રી એની દીકરી છે, જેને દમયંતી તરીકે ઓળખાય છે.
રાજા તુ નૈષધો નામ વીરસેનસુતો નલઃ। ભાર્યેયં તસ્ય કલ્યાણી પુણ્યશ્લોકસ્ય ધીમતઃ
વીરસેનાનો પુત્ર, નિષધ દેશનો રાજા નલ, એનો પતિ છે; આ શુભદાયિ સ્ત્રી એ વિખ્યાત અને બુદ્ધિશાળી નલની પત્ની છે.
સ દ્યૂતેન જિતો ભ્રાત્રા હૃતરાજ્યો મહામનાઃ। દમયન્ત્યા ગતઃ સાર્ધં ન પ્રાજ્ઞાયત કસ્યચિત્
એ મહાન આત્માવાળા નલ પોતાના ભાઈથી જૂવામાં હારીને રાજ્ય ગુમાવ્યું; પછી દમયંતી સાથે નીકળી ગયા અને કોઈએ એમને ઓળખ્યા નહીં.
તે વયં દમયન્ત્યર્થે ચરામઃ પૃથિવીમિમામ્। સેયમાસાદિતા બાલા તવ દેવિ નિવેશને
અમે દમયંતીને શોધવા માટે આખી ધરતી પર ફર્યા છીએ; આ બાળિકા, દેવી, તારા મહેલમાં મળી છે.
અસ્યા રૂપેણ સદૃશી માનુષી ન હિ વિદ્યતે। અસ્યા હ્યેષ ભ્રુવોર્મધ્યે સહજઃ પિપ્લુરુત્તમઃ
એના સૌંદર્ય જેવી બીજી કોઇ માનવી સ્ત્રી નથી; એના ભ્રૂમધ્યમાં કુદરતી અને ઉત્તમ પિપ્લુ ચિહ્ન છે.
શ્યામાયાઃ પદ્મસંકાશો લક્ષિતોઽન્તર્હિતો મયા। મલેન સંવૃતોહ્યસ્યાશ્છન્નોઽભ્રેણેવ ચન્દ્રમાઃ
એના શ્યામવર્ણ પર કમળ જેવું ચિહ્ન મને દેખાયું, પણ માટીથી ઢંકાયેલું હતું; જેમ મેઘથી ચાંદ્રમા છુપાય છે એમ.
ચિહ્નભૂતો વિભૂત્યર્થમયં ધાત્રા વિનિર્મિતઃ। પ્રતિપત્કલુષેવેન્દોર્લેખા નાતિવિરાજતે
આ ચિહ્ન ભગવાને વિશેષતા માટે બનાવ્યું છે; જેમ ચાંદ્રમાની કલંક ઝાંખી હોય છે, એમ આ પણ તેજસ્વી નથી.
ન ચાસ્યા નશ્યતે રૂપં વપુર્મલસમાચિતમ્। અસંસ્કૃતમપિ વ્યક્તં ભાતિ કાઞ્ચનસન્નિભમ્
એના શરીર પર માટી લાગેલી હોવા છતાં એનું સૌંદર્ય ક્યારેય ઓળખાતું નથી; એ શણગાર વિના પણ સ્પષ્ટ અને સોનાની જેમ તેજસ્વી લાગે છે.
અનેન વપુષા બાલા પિપ્લુનાઽનેન સૂચિતા। લક્ષિતેયં મયા દેવી પિહિતોઽગ્નિરિવોષ્મણા
આ રૂપ અને પિપ્લુ ચિહ્નથી જ આ બાળિકા ઓળખાય છે; હું, દેવી, એને ઓળખી શક્યો, ભલે એ અગ્નિ જેવી છુપાયેલી હતી.
તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય સુદેવસ્ય વિશાંપતે। સુનન્દા શોધયામાસ પિપ્લુપ્રચ્છાદનં મલમ્
સુદેવના શબ્દો સાંભળીને, રાણી સુનંદાએ પિપ્લુ પરની માટી સાફ કરી.