યથેયં મે પુરા દૃષ્ટા તથારૂપેયમઙ્ગના। કૃતાર્થોસ્મ્યદ્ય દૃષ્ટ્વેમાં લોકકાન્તામિવ શ્રિયં
જેવી એ પહેલાં હતી, એવડી જ આજે છે; આખી દુનિયાને પ્રિય એવી આ સ્ત્રીને જોઈને આજે મારું કામ પૂરું થયું.
પૂર્ણચન્દ્રાનનાં શ્યામાં ચારુવૃત્તપયોધરામ્। કુર્વન્તીં પ્રભયા દેવીં સર્વાવિતિમિરા દિશઃ
પૂર્ણચંદ્ર જેવું ચહેરું, શ્યામવર્ણ, સુંદર ગોળ સ્તનોવાળી, જેની કાંતિથી એ દેવી બધે અંધકાર દૂર કરી દેતી હતી.
ચારુપદ્મવિશાલાક્ષીં મન્મથસ્ય રતીમિવ। ઇષ્ટાં સમસ્તલોકસ્ય પૂર્ણચન્દ્રપ્રભામિવ
સુંદર કમળ જેવી વિશાળ આંખો, કામદેવની પ્રિય રતી જેવી, આખા જગતને પ્રિય, પૂર્ણચંદ્ર જેવી તેજસ્વી.
વિદર્ભસરસસ્તસ્માદ્દૈવદોષાદિવોદ્ધૃતામ્। મલપઙ્કાનુલિપ્તાઙ્ગીં પ્રમ્લાનાં નલિનીમિવ
હવે જાણે વિદર્ભના સરોવરમાંથી દુર્ભાગ્યે ખેંચાઈ ગઈ હોય, શરીર પર માટી લગેલી, મલિન અને કુમળી કમળ જેવી લાગી.
પૌર્ણમાસીમિવ નિશાં રાહુગ્રસ્તનિશાકરામ્। પતિશોકાકુલાં દીનાં કૃશસ્ત્રોતાં નદીમિવ
જેમ પૂર્ણિમાની રાત્રે રાહુએ ચંદ્રને ગ્રસ્યો હોય, પતિના શોકથી દુઃખી અને દુબળી નદી જેવી લાગી.
વિધ્વસ્તપર્ણકમલાં વિત્રાસિતવિહંગમામ્। હસ્તિહસ્તપરિક્લિષ્ટાં વ્યાકુલામિવ પદ્મિનીમ્
પાંદડા અને કમળ તૂટી ગયેલા, પક્ષીઓ ઉડાડી દેવામાં આવેલા, હાથીના સુંડથી કચડાયેલી, વ્યાકુળ સરોવર જેવી લાગી.
સુકુમારીં સુજાતાઙ્ગીં રત્નગર્ભગૃહોચિતામ્। દહ્યમાનામિવાર્કેણ મૃણાલીમિવ ચોદ્ધૃતામ્
નાજુક અને સુંદર અંગવાળી, રત્નોથી ભરેલા ઘરમાં ઉછેરાયેલી, જાણે તડકામાં સુકાઈ રહી હોય એવી, અને જેમ જળમાંથી તોડેલી કમળની ડાળી હોય એમ, એ દયનીય લાગી રહી હતી.
રૂપૌદાર્યગુણોપેતાં મણ્ડનાર્હામમણ્ડિતામ્। ચન્દ્રલેખામિવ નવાંવ્યોમ્નિ નીલાભ્રસંવૃતામ્
સુંદરતા, ઉદારતા અને ગુણોથી ભરપૂર, શણગારવા લાયક છતાં અશણગારેલી, જાણે આકાશમાં નવા ચાંદની કિરણને ઘેરા વાદળે ઢાંકી દીધું હોય એવી લાગતી હતી.
કામભોગૈઃ પ્રિયૈર્હીનાં હીનાં બન્ધુજનેન ચ। દેહં ધારયતીં દીનં ભર્તૃદર્શનકાઙ્ક્ષયા
સુખ અને પ્રિયજનોથી વિહોણી, પરિવારથી દૂર, દુઃખમાં પણ પતિના દર્શનની આશામાં પોતાનું નબળું શરીર જાળવી રહી હતી.
ભર્તા નામ પરં નાર્યા ભૂષણં ભૂષણૈર્વિના। એષા હિ રહિતા તેન શોભમાના ન શોભતે
સ્ત્રી માટે પતિ એ સૌથી મોટું શણગાર છે, બીજાં શણગાર વિના પણ. એના વિના, ભલે એ તેજસ્વી હોય, પણ એમાં તેજ દેખાતું નથી.
દુષ્કરં કુરુતેઽત્યન્તં હીનો યદનયા નલઃ। ધારયત્યાત્મનો દેહં ન શોકેનાપિ સીદતિ
નળ એના વિના જે અતિ કઠિન કાર્ય કરે છે, એ આશ્ચર્યજનક છે. એ પોતાનું શરીર જાળવી રાખે છે અને દુઃખથી તૂટી પડતો નથી.
ઇમામસિતકેશાન્તાં શતપત્રાયતેક્ષણામ્। સુખાર્હાં દુઃખિતાં દૃષ્ટ્વા મમાપિ વ્યથતે મનઃ
કાળી વાળવાળી, કમળ જેવી વિશાળ આંખોવાળી, સુખ માટે લાયક છતાં દુઃખી, આવી એને જોઈને મારું મન પણ દુઃખી થઈ જાય છે.
કદા નુ ખલુઃ દુઃખસ્ય પારં યાસ્યતિ વૈ શુભા। ભર્તુઃ સમાગમાત્સાધ્વીરોહિણી શશિનો યથા
આ સતી સ્ત્રીને પતિના મિલનથી ક્યારે દુઃખનો અંત આવશે? જાણે રોહિણીને ચાંદ્રમાના સંગથી આનંદ મળે એમ.
અસ્યા નૂનં પુનર્લાભાન્નૈષધઃ પ્રીતિમેષ્યતિ। રાજા રાજ્યપરિભ્રષ્ટઃ પુનર્લબ્ધ્વેવ મેદિનીમ્
નિશ્ચય છે કે, એને ફરીથી મેળવે ત્યારે નળને ફરી આનંદ મળશે, જેમ રાજા પોતાના રાજ્ય ગુમાવીને પાછું મેળવે ત્યારે ખુશી અનુભવતો હોય છે.
તુલ્યશીલવયોયુક્તાં તુલ્યાભિજનસંવૃતમ્। નૈષધોઽર્હતિ વૈદર્ભીં તં ચેયમસિતેક્ષણા
જેના સ્વભાવ, ઉંમર અને કુળ બન્ને સરખાં છે, એવી વૈદર્ભી નળને યોગ્ય છે અને આ કાળી આંખવાળી પણ એના લાયક છે.
યુક્તં તસ્યાપ્રમેયસ્ય વીર્યસત્વવતો મયા। સમાશ્વાસયિતું ભાર્યાં પતિદર્શનલાલસામ્
અપાર બળ અને ધૈર્ય ધરાવનારા એ નાયકની પત્ની, જે પતિના દર્શન માટે તરસી છે, એને શાંતવના આપવું મારા માટે યોગ્ય છે.
અહમાશ્વાસયામ્યેનાં પૂર્ણચન્દ્રનિભાનનામ્। અદૃષ્ટદુઃખાં દુઃખાર્તાં ધ્યાનરોદનતત્પરામ્
હું એને શાંતવના આપીશ, જેના ચહેરો પૂર્ણચંદ્ર જેવો છે, જે દુઃખ જોઈ habituated નથી છતાં દુઃખથી પીડાયેલી છે અને ધ્યાનમાં અને રડવામાં લીન છે.
એવં વિમૃશ્ય વિવિધૈઃ કારણૈર્લક્ષણૈશ્ચ તામ્। ઉપગમ્ય તતો ભૈમીં સુદેવો બ્રાહ્મણોઽબ્રવીત્
આવી રીતે અનેક કારણો અને લક્ષણોથી વિચાર કરીને, પછી સુદેવ બ્રાહ્મણ ભીમની દીકરી પાસે ગયો અને એની સાથે વાત કરી.
અહં સુદેવો વૈદર્ભિ ભ્રાતુસ્તે દયિતઃ સખા। ભીમસ્ય વચનાદ્રાજ્ઞસ્ત્વામન્વેષ્ટુમિહાગતઃ
હું સુદેવ છું, હે વૈદર્ભી, તારો ભાઈ જેનો પ્રિય મિત્ર છે. ભીમ રાજાના કહેવા પર હું તને શોધવા અહીં આવ્યો છું.
કુશલી તે પિતા રાજ્ઞિ જનની ભ્રાતરશ્ચ તે। આયુષ્મન્તૌ કુશલિનૌ તત્રસ્થૌ દારકૌ ચ તે
તારો પિતા રાજા, માતા અને ભાઈઓ બધા સુખી છે. તારા બે પુત્રો પણ ત્યાં આરોગ્યથી અને આયુષ્યવાળા છે.
ત્વત્કૃતેબન્ધુવર્ગાશ્ચ ગતસત્વા ઇવાસતે। અન્વેષ્ટારો બ્રાહ્મણાશ્ચ ભ્રમન્તિ શતશો મહીમ્
તારા માટે તારા સગાં જાણે જીવ વગર બેઠા છે. અને બ્રાહ્મણો સૈકડો સંખ્યામાં ધરતી પર તને શોધવા ફરે છે.
અભિજ્ઞાય સુદેવં તં દમયન્તી યુધિષ્ઠિર। પર્યપૃચ્છત તાન્સર્વાન્ક્રમેણ સુહૃદઃ સ્વકાન્
સુદેવને ઓળખીને, દમયંતીએ પોતાના બધા મિત્રોને એક પછી એક પૂછપરછ કરી.
રુરોદ ચ ભૃશં રાજન્વૈદર્ભી શોકકર્શિતા। દૃષ્ટ્વા સુદેવં સહસા ભ્રાતુરિષ્ટં દ્વિજોત્તમમ્
શોકથી ખીંચાઈ ગયેલી વૈદર્ભીએ, ભાઈના પ્રિય મિત્ર અને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ સુદેવને અચાનક જોઈને, રાજા, ખૂબ રડી પડી.
તતો રુદન્તીં તાં દૃષ્ટ્વા સુનન્દા શોકકર્શિતા। સુદેવેન સહૈકાન્તે કથયન્તીં ચ ભારત
પછી, એને રડતી જોઈને, દુઃખથી પીડાયેલી સુનંદાએ, સુદેવ સાથે એકાંતમાં વાત કરી.
જનિત્ર્યાઃ પ્રેષયામાસ સૈરન્ધ્રી રુદતે ભૃશમ્। બ્રાહ્મણેન સહાગમ્ય તાંવિદ્ધિ યદિ મન્યસે
માતાએ રડતી સૈરંધ્રીને, એક બ્રાહ્મણ સાથે, તારી પાસે મોકલી હતી — જો તું એમ માને તો.
અથ ચેદિપતેર્માતા રાજ્ઞશ્ચાન્તઃપુરાત્તદા। જગામ યત્રસા બાલા બ્રાહ્મણેન સહાભવત્
પછી ચેદી દેશના રાજાની માતા રાજમહેલમાંથી નીકળી, જ્યાં એ બાળિકા હતી ત્યાં બ્રાહ્મણ સાથે પહોંચી.
તતઃ સુદેવમાનાય્ય રાજમાતા વિશાંપતે। પપ્રચ્છ ભાર્યા કસ્યેયં સુતા વા કસ્ય ભામિની
પછી રાણી સુદેવને બોલાવીને પૂછ્યું: 'આ કોની પત્ની છે? આ સુંદર સ્ત્રી કોની દીકરી છે?'
કથં ચ નષ્ટા જ્ઞાતિભ્યો ભર્તુર્વા વામલોચના। ત્વયા ચ વિદિતા વિપ્ર કથમેવંગતા સતી
આ સુંદર આંખોવાળી સ્ત્રી પોતાનાં સગાં કે પતિથી કેવી રીતે વિખૂટા પડી? અને બ્રાહ્મણ, તને એ કેવી રીતે મળી અને તું એને અહીં લાવ્યો?
એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું ત્વત્તઃ સર્વમશેષતઃ। તત્ત્વેન હિ મમાચક્ષ્વ પૃચ્છન્ત્યાદેવરૂપિણીમ્
હું આ બધું તારી પાસેથી સંપૂર્ણ રીતે સાંભળવા ઇચ્છું છું; સાચું-સાચું કહેજે, કેમ કે હું આ દેવતાસમાન સ્ત્રી વિશે પૂછું છું.
એવમુક્તસ્તયા રાજન્સુદેવો દ્વિજસત્તમઃ। સુખોપવિષ્ટ આચષ્ટ દમયન્ત્યા યથાતથમ્
આ રીતે પૂછતાં, રાજા, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ સુદેવ આરામથી બેસીને દમયંતીની સાચી વાત કહેવા લાગ્યા.