દહ્યમાનઃ સ શોકેન દિવારાત્રમતન્દ્રિતઃ। નિશાકાલે સ્મરંસ્તસ્યાઃ શ્લોકમેકં સ્મ ગાયતિ
એ માણસ શોકથી દિવસ-રાત બળે છે, આરામ વિના. રાત્રે એ સ્ત્રીને યાદ કરીને એક જ શ્લોક ગાય છે.
સ વિભ્રમન્મહીં સર્વાં ક્વચિદાસાદ્ય કિંચન। વસત્યનર્હસ્તદ્દુઃખં ભૂય એવાનુસંસ્મરન્
એ આખી ધરતી પર ભટકતો રહે છે, ક્યાંક-ક્યાંક થોડીવાર રહે છે, છતાં એ દુઃખને ફરી-ફરીને યાદ કરે છે, ભલે એ દુઃખને લાયક પણ ન હોય.
સા તુ તં પુરુષં નારી કૃચ્છેઽપ્યનુગતા વને। ત્યક્તા તેનાલ્પભાગ્યેન દુષ્કરં યદિ જીવતિ
એ સ્ત્રી, કઠિનાઈમાં પણ, જંગલમાં પતિ સાથે રહી હતી. પણ એ દુર્ભાગ્યશાળી પુરુષે તેને છોડી દીધી. જો એ જીવતી હશે તો એ ખરેખર મુશ્કેલ છે.
એકા બાલાઽનભિજ્ઞા ચ માર્ગમાણાઽતથોચિતા। ક્ષુત્પિપાસાપરીતાઙ્ગી દુષ્કરં યદિ જીવતિ
એકલી, નાની, અજાણી, રસ્તો શોધતી, કઠિનાઈઓની આદત ન હોય, ભૂખ અને તરસથી પીડાયેલી – જો એ જીવતી હશે તો એ ખરેખર અઘરું છે.
શ્વાપદાચરિતે નિત્યં વને મહતિ દારુણે। ત્યક્તા તેનાલ્પભાગ્યેન મન્દપ્રજ્ઞેન મારિષ
એ દુર્ભાગ્યશાળી, ધીમી બુદ્ધિ ધરાવનાર પુરુષે તેને છોડી દીધી. એ સ્ત્રી મોટાં, ભયાનક જંગલમાં, હંમેશાં જંગલી પ્રાણીઓ વચ્ચે રહે છે.
ઇત્યેવં નૈષધો રાજા દમયન્તીમનુસ્મરન્। અજ્ઞાતવાસં ન્યવસદ્રાજ્ઞસ્તસ્ય નવેશને
એ રીતે, નિષધના રાજા નળ દમયંતીને યાદ કરતાં, એ રાજાના નવા મહેલમાં અજાણ્યા નામે રહેતો રહ્યો.
હૃતરાજ્યે નલે ભીમઃ સભાર્યેઽદર્શનં ગતે। `ચિન્તયામાસ બહુશઃ સહામાત્યૈર્નરાધિપઃ
જ્યારે નળનું રાજ્ય છીનવાઈ ગયું અને એ પત્ની સાથે અદૃશ્ય થઈ ગયો, ત્યારે ભીમ રાજાએ પોતાના મંત્રીઓ સાથે વારંવાર ઊંડા વિચારો કર્યા.
સમાહૂય દ્વિજાન્સર્વાનિદં વચનમબ્રવીત્। અગ્રહારં ચ દાસ્યામિગ્રામં નગરસંમિતમ્
પછી તેણે બધા બ્રાહ્મણોને બોલાવીને કહ્યું: 'હું તમને શહેર જેટલું મોટું ગામ દાનમાં આપીશ.'
દમયન્તીં નલં ચૈવ પર્યન્વેષતિ યો દ્વિજઃ। ગવાં શતસહસ્રાણિ દાતા તસ્મૈ દ્વિજાતયે
જે બ્રાહ્મણ દમયંતી અને નલને શોધશે, તેને હું લાખ ગાય આપીસ.
ઇત્યુક્ત્વા બ્રાહ્મણાન્સર્વાન્સમાહૂય દ્વિજોત્તમાન્। પ્રસ્થાપયામાસ તદા તયોર્દર્શનકાઙ્ક્ષયા
આવી વાત કહીને ભીમે બધા શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને બોલાવી, બંનેને જોવા માટે તેમને દિશા-દિશામાં મોકલ્યા.
સંદિદેશ ચ તાન્ભીમો વસુ દત્તા ચ પુષ્કલમ્। મૃગયધ્વં નલં ચૈવ દમયન્તીં ચ મે સુતામ્
ભીમે તેમને ઘણું ધન આપીને કહ્યું, 'મારા માટે નલ અને દમયંતીને શોધો.'
અસ્મિન્કર્મણિ નિષ્પન્ને વિજ્ઞાતે નિષધાધિપે। ગવાં સહસ્રં દાસ્યામિ યો વસ્તાવાનયિષ્યતિ
આ કામ પૂરૂં થાય અને નિષધના રાજાને શોધી લાવનારને હું હજાર ગાય આપીસ.
અગ્રહારાંશ્ચ દાસ્યામિ ગ્રામં નગરસંમિતમ્। હિરણ્યંચ સુવર્ણં ચ દાસીદાસં તથૈવ
માટે હું આપમુખ ગામ, શહેર જેટલું ગામ, સોનુ-ચાંદી અને દાસ-દાસી પણ આપીસ.
ન ચેચ્છક્યાવિહાનેતું દમયન્તી નલોઽપિ વા। જ્ઞાતમાત્રેઽપિ દાસ્યામિ ગવાં દશશતં ધનમ્
જો દમયંતી કે નલને અહીં લાવી શકાય નહીં, તો પણ તેમનું સ્થાન ખબર પડે તો દસ હજાર ગાય અને ધન આપીસ.
ઇત્યુક્તાસ્તે યયુર્હૃષ્ટા બ્રાહ્મણાઃ સર્વતો દિશમ્। પુરરાષ્ટ્રાણિ ચિન્વન્તો નૈષધં સહ ભાર્યયા। નૈવ ક્વાપિ પ્રપશ્યન્તિ નલં વા ભીમપુત્રિકામ્
આવી વાત સાંભળી બધા બ્રાહ્મણો ખુશ થઈને ચારેય દિશામાં ગયા, શહેરો અને રાજ્યોમાં શોધ્યા, પણ ક્યાંયે નલ કે ભીમની દીકરી દેખાઈ નહીં.
તતશ્ચેદિપુરીં રમ્યાં સુદેવો નામ વૈ દ્વિજઃ। વિચિન્વાનોઽથ વૈદર્ભીમપશ્યદ્રાજવેશ્મનિ
પછી ચેદી શહેરમાં સુદેવ નામનો બ્રાહ્મણ શોધતો-શોધતો રાજમહેલમાં વિદર્ભની રાજકન્યાને જોઈ.
તયૈવ રાજમાતા ચ બ્રાહ્મણાન્પર્યવેષયત્। ભોજનાર્થે સુદેવોઽપિ તત્રૈવ પ્રવિવેશ હ
ત્યાં રાણીમાતાએ સુનંદા સાથે મળીને બ્રાહ્મણોને ભોજન માટે બોલાવ્યા અને સુદેવ પણ અંદર ગયો.
કૃશાં વિવર્ણાં મલિનાં ભર્તૃશોકપરાયણામ્। પુણ્યાહવાચને રાજ્ઞઃ સુનન્દાસહિતાં સ્થિતામ્
તેણે દમયંતીને જોઈ, જે દુબળી, ફિક્કી, મેલવાળી અને પતિના દુઃખમાં ગરકાવ હતી, સુનંદા સાથે રાજમહેલમાં ઊભી હતી.
મન્દં પ્રખ્યાયમાનેન રૂપેણાપ્રતિમેન તામ્। નિબદ્ધાં ધૂમજાલેન પ્રભામિવ વિભાવસોઃ
તેની સુંદરતા તો ધૂંધળી પડી ગઈ હતી, છતાં એ બેનમૂન હતી, જાણે ધૂમાડામાં છુપાયેલી જ્યોત જેવી.
તાં સમીક્ષ્ય વિશાલાક્ષીમધિકં મલિનાં કૃશામ્। તર્કયામાસ ભૈમીતિ કારણૈરુપપાદયન્
એવી વિશાળ આંખોવાળી, બહુ દુબળી અને મેલવાળી સ્ત્રીને જોઈને તેણે નિશ્ચય કર્યો કે આ તો ભીમની દીકરી જ છે.
યથેયં મે પુરા દૃષ્ટા તથારૂપેયમઙ્ગના। કૃતાર્થોસ્મ્યદ્ય દૃષ્ટ્વેમાં લોકકાન્તામિવ શ્રિયં
જેવી એ પહેલાં હતી, એવડી જ આજે છે; આખી દુનિયાને પ્રિય એવી આ સ્ત્રીને જોઈને આજે મારું કામ પૂરું થયું.
પૂર્ણચન્દ્રાનનાં શ્યામાં ચારુવૃત્તપયોધરામ્। કુર્વન્તીં પ્રભયા દેવીં સર્વાવિતિમિરા દિશઃ
પૂર્ણચંદ્ર જેવું ચહેરું, શ્યામવર્ણ, સુંદર ગોળ સ્તનોવાળી, જેની કાંતિથી એ દેવી બધે અંધકાર દૂર કરી દેતી હતી.
ચારુપદ્મવિશાલાક્ષીં મન્મથસ્ય રતીમિવ। ઇષ્ટાં સમસ્તલોકસ્ય પૂર્ણચન્દ્રપ્રભામિવ
સુંદર કમળ જેવી વિશાળ આંખો, કામદેવની પ્રિય રતી જેવી, આખા જગતને પ્રિય, પૂર્ણચંદ્ર જેવી તેજસ્વી.
વિદર્ભસરસસ્તસ્માદ્દૈવદોષાદિવોદ્ધૃતામ્। મલપઙ્કાનુલિપ્તાઙ્ગીં પ્રમ્લાનાં નલિનીમિવ
હવે જાણે વિદર્ભના સરોવરમાંથી દુર્ભાગ્યે ખેંચાઈ ગઈ હોય, શરીર પર માટી લગેલી, મલિન અને કુમળી કમળ જેવી લાગી.
પૌર્ણમાસીમિવ નિશાં રાહુગ્રસ્તનિશાકરામ્। પતિશોકાકુલાં દીનાં કૃશસ્ત્રોતાં નદીમિવ
જેમ પૂર્ણિમાની રાત્રે રાહુએ ચંદ્રને ગ્રસ્યો હોય, પતિના શોકથી દુઃખી અને દુબળી નદી જેવી લાગી.
વિધ્વસ્તપર્ણકમલાં વિત્રાસિતવિહંગમામ્। હસ્તિહસ્તપરિક્લિષ્ટાં વ્યાકુલામિવ પદ્મિનીમ્
પાંદડા અને કમળ તૂટી ગયેલા, પક્ષીઓ ઉડાડી દેવામાં આવેલા, હાથીના સુંડથી કચડાયેલી, વ્યાકુળ સરોવર જેવી લાગી.
સુકુમારીં સુજાતાઙ્ગીં રત્નગર્ભગૃહોચિતામ્। દહ્યમાનામિવાર્કેણ મૃણાલીમિવ ચોદ્ધૃતામ્
નાજુક અને સુંદર અંગવાળી, રત્નોથી ભરેલા ઘરમાં ઉછેરાયેલી, જાણે તડકામાં સુકાઈ રહી હોય એવી, અને જેમ જળમાંથી તોડેલી કમળની ડાળી હોય એમ, એ દયનીય લાગી રહી હતી.
રૂપૌદાર્યગુણોપેતાં મણ્ડનાર્હામમણ્ડિતામ્। ચન્દ્રલેખામિવ નવાંવ્યોમ્નિ નીલાભ્રસંવૃતામ્
સુંદરતા, ઉદારતા અને ગુણોથી ભરપૂર, શણગારવા લાયક છતાં અશણગારેલી, જાણે આકાશમાં નવા ચાંદની કિરણને ઘેરા વાદળે ઢાંકી દીધું હોય એવી લાગતી હતી.
કામભોગૈઃ પ્રિયૈર્હીનાં હીનાં બન્ધુજનેન ચ। દેહં ધારયતીં દીનં ભર્તૃદર્શનકાઙ્ક્ષયા
સુખ અને પ્રિયજનોથી વિહોણી, પરિવારથી દૂર, દુઃખમાં પણ પતિના દર્શનની આશામાં પોતાનું નબળું શરીર જાળવી રહી હતી.
ભર્તા નામ પરં નાર્યા ભૂષણં ભૂષણૈર્વિના। એષા હિ રહિતા તેન શોભમાના ન શોભતે
સ્ત્રી માટે પતિ એ સૌથી મોટું શણગાર છે, બીજાં શણગાર વિના પણ. એના વિના, ભલે એ તેજસ્વી હોય, પણ એમાં તેજ દેખાતું નથી.