અયોધ્યાં નગરીં રમ્યામદ્ય વૈ નિષધેશ્વર। સ તેઽક્ષહૃદયં દાતા રાજાઽશ્વહૃદયેન વૈ
નિષધના રાજા, આજે તું સુંદર અયોધ્યા નગરીમાં જા; એ રાજા તને ઘોડાંની કળા બદલ પાશાની કળાનું રહસ્ય આપશે.
ઇક્ષ્વાકુકુલજઃ શ્રીમાન્મિત્રં ચૈવ ભવિષ્યતિ। ભવિષ્યસિ યદાઽક્ષજ્ઞઃ શ્રેયસા યોક્ષ્યસે તદા
એ ઇક્ષ્વાકુ વંશનો તેજસ્વી વંશજ છે અને તારો મિત્ર બનશે; જ્યારે તું પાશાની કળામાં પારંગત થાશે, ત્યારે તને સુખ-સમૃદ્ધિ મળશે.
સંયોક્ષ્યસે સ્વદારૈસ્ત્વં મા સ્મ શોકે મનઃ કૃથાઃ। રાજ્યેન તનયાભ્યાં ચ સત્યમેતદ્બ્રવીમિ તે
તને ફરીથી પોતાની પત્ની સાથે મિલન થશે; તું દુઃખમાં મન ન લગાડ. તને પોતાનું રાજ્ય અને પુત્રો પાછા મળશે—હું તને સાચું કહું છું.
સ્વં રૂપં ચ યદા દ્રષ્ટુમિચ્છેથાસ્ત્વં નરાધિપ। સંસ્મર્તવ્યસ્તદા તેઽહંવાસશ્ચદં વિવાસયેઃ
રાજા, જ્યારે તને પોતાનું મૂળ રૂપ જોવું હોય, ત્યારે મને યાદ કરજે અને આ વસ્ત્ર ઉતારી દેજે.
અનેન વાસસાચ્છન્નઃ સ્વં રૂપં પ્રતિપત્સ્યસે। ઇત્યુક્ત્વા પ્રદદૌ તસ્મૈ દિવ્યં વાસોયુગં તદા
આ વસ્ત્ર પહેરીને તું પોતાનું સાચું રૂપ પાછું મેળવે છે; એવું કહીને એણે નલને દિવ્ય વસ્ત્રોનું જોડી આપ્યું.
એવં નલં ચ સંદિશ્ય વાસો દત્તાવ ચ કૌરવ। નાગરાજસ્તતો રાજંસ્તત્રૈવાન્તરધીયત
આ રીતે નલને માર્ગદર્શન આપી અને વસ્ત્ર આપ્યા પછી, નાગરાજ ત્યાંથી અદૃશ્ય થઈ ગયો, હે કૌરવ.
તસ્મિન્નન્તર્હિતે નાગે પ્રયયૌ નૈષધો નલઃ। ઋતુપર્ણસ્ય નગરં પ્રાવિશદ્દશમેઽહનિ
નાગ અદૃશ્ય થયો પછી, નિષધરાજ નલ રવાના થયો અને દસમા દિવસે ઋતુપર્ણના શહેરમાં પહોંચ્યો.
સ રાજાનમુપાતિષ્ઠદ્બાહુકોઽહમિતિ બ્રુવન્। અશ્વાનાં વાહને યુક્તઃ પૃથિવ્યાં નાસ્તિ મત્સમઃ
એ રાજાને મળવા ગયો અને કહ્યું: 'હું બાહુક છું; ઘોડા ચલાવામાં પૃથ્વી પર મારો કોઈ સાની નથી.'
અર્થકૃચ્છ્રેષુ ચૈવાહં પ્રષ્ટવ્યો નૈપુણેષુ ચ। અન્નસંસ્કારમપિ ચ જાનામ્યન્યૈર્વિશેષતઃ
'મુશ્કેલીના સમયે કે કોઈ કળામાં તું મને પૂછે તો હું જવાબ આપી શકું; મને રસોઈ બનાવવામાં પણ ખાસ કુશળતા છે.'
યાનિ શિલ્પાનિ લોકેઽસ્મિન્યચ્ચૈવાન્યત્સુદુષ્કરમ્। સર્વં યતિષ્યે તત્કર્તુમૃતુપર્ણ ભરસ્વ મામ્
'આ દુનિયામાં જે કળાઓ છે, કે જે કંઈ અતિ કઠિન છે, એ બધું કરવા માટે હું પ્રયત્ન કરીશ—ઋતુપર્ણ, તું મને રાખી લે.'
ઇત્યુક્તઃ સ નલેનાથ ઋતુપર્ણો નરાધિપઃ। ઉવાચ સુપ્રીતમનાસ્તં પ્રેક્ષ્ય ચ મહીપતે
નળે આ રીતે કહ્યું ત્યારે ઋતુપર્ણ રાજાએ આનંદથી તેને જોયો અને ખુશીથી બોલ્યો.
વસબાહુક ભદ્રં તે સર્વમેતત્કરિષ્યસિ। શીઘ્રયાને સદા બુદ્ધિર્ધ્રિયતે મે વિશેષતઃ
વાસબાહુક, તને શુભકામનાઓ! તું આ બધું જરૂર કરી શકીશ. મને હંમેશાં ઝડપી રથ ચલાવવાનો ખાસ શોખ છે.
સ ત્વમાતિષ્ઠ યોગં તં યેન શીધ્રાં હયા મમ। ભવેયુરશ્વાધ્યક્ષોસિ વેતનં તે શતંશતમ્
હવે, તું એ કળા અપનાવ કે મારા ઘોડા ઝડપથી દોડે. હવે તું મારા ઘોડાઓનો મુખ્ય સંભાળનાર બન અને તને હજારોનું વેતન મળશે.
ત્વામુપસ્થાસ્યતશ્ચૈવ નિત્યં વાર્ષ્ણેયજીવલૌ। એતાભ્યાં રંસ્યસે સાર્ધં વસ વૈ મયિ બાહુક
જીવાલ અને વાર્ષ્ણેયા હંમેશાં તારી સેવા કરશે. તું એ બંને સાથે આનંદથી રહે અને મારા ઘરે વાસ કર, બાહુક.
એવમુક્તો નલસ્તેન ન્યવસત્તત્રપૂજિતઃ। ઋતુપર્ણસ્ય નગરે સહવાર્ષ્ણેયજીવલઃ
એ રીતે સન્માન પામીને નળે ઋતુપર્ણના શહેરમાં, વાર્ષ્ણેયા અને જીવાલ સાથે રહેવાનું શરૂ કર્યું.
સ વૈ તત્રાવસદ્રાજા વૈદર્ભીમનુચિન્તયન્। સાયંસાયં સદા ચેમં શ્લોકમેકં જગાદ હ
એ રાજા ત્યાં રહેતો રહ્યો, મનમાં વારંવાર વિદર્ભની પુત્રીનું સ્મરણ કરતો અને દર સાંજે એક જ શ્લોક બોલતો.
ક્વ નુ સા ક્ષુત્પિપાસાર્તા શ્રાન્તા શેતે તપસ્વિની। સ્મરન્તી તસ્ય મન્દસ્ય કં વાઽઽસાદ્યોપતિષ્ઠતિ
એ તપસ્વિ સ્ત્રી, ભૂખ અને તરસથી પીડાયેલી, થાકેલી, ક્યાં હશે? એ પોતાના ધીમી બુદ્ધિ ધરાવતા પતિને યાદ કરતી હશે. એ કોણ પાસે ગઈ હશે અને કોણ તેની સેવા કરે છે?
એવં બ્રુવન્તં રાજાનં નિશાયાં જીવલોઽબ્રવીત્। કામેનાં શોચસે નિત્યં શ્રોતુમિચ્છામિ બાહુક। આયુષ્મન્કસ્ય વા નારી યામેવમનુશોચસિ
રાજા જ્યારે રાત્રે આવું બોલતો, ત્યારે જીવાલે પૂછ્યું: 'બાહુક, તું કોને માટે હંમેશાં આટલી વ્યથા અનુભવે છે? હું સાંભળવા ઇચ્છું છું – એ સ્ત્રી કોણ છે, જેના માટે તું 이렇게 દુઃખી છે?'
તમુવાચ નલો રાજા મન્દપ્રજ્ઞસ્ય કસ્યચિત્। આસીદ્બહુમતા નારી તસ્યા દૃઢતરશ્ચ સઃ
નળ રાજાએ જવાબ આપ્યો: 'કોઈ ધીમી બુદ્ધિ ધરાવતા માણસને એક સ્ત્રી બહુ પ્રિય હતી અને એ પણ તેને ખૂબ જ લાગતી હતી.'
સ વૈ કેનચિદર્થેન તયા મન્દો વ્યયુજ્યત। વિપ્રયુક્તઃ સ મન્દાત્મા ભ્રમત્યસુખપીડિતઃ
કોઈ કારણસર એ ધીમી બુદ્ધિ ધરાવતો પુરુષ એની પત્નીથી અલગ પડી ગયો. હવે એ વિયોગમાં, દુઃખથી પીડાઈને, ભટકતો રહે છે.
દહ્યમાનઃ સ શોકેન દિવારાત્રમતન્દ્રિતઃ। નિશાકાલે સ્મરંસ્તસ્યાઃ શ્લોકમેકં સ્મ ગાયતિ
એ માણસ શોકથી દિવસ-રાત બળે છે, આરામ વિના. રાત્રે એ સ્ત્રીને યાદ કરીને એક જ શ્લોક ગાય છે.
સ વિભ્રમન્મહીં સર્વાં ક્વચિદાસાદ્ય કિંચન। વસત્યનર્હસ્તદ્દુઃખં ભૂય એવાનુસંસ્મરન્
એ આખી ધરતી પર ભટકતો રહે છે, ક્યાંક-ક્યાંક થોડીવાર રહે છે, છતાં એ દુઃખને ફરી-ફરીને યાદ કરે છે, ભલે એ દુઃખને લાયક પણ ન હોય.
સા તુ તં પુરુષં નારી કૃચ્છેઽપ્યનુગતા વને। ત્યક્તા તેનાલ્પભાગ્યેન દુષ્કરં યદિ જીવતિ
એ સ્ત્રી, કઠિનાઈમાં પણ, જંગલમાં પતિ સાથે રહી હતી. પણ એ દુર્ભાગ્યશાળી પુરુષે તેને છોડી દીધી. જો એ જીવતી હશે તો એ ખરેખર મુશ્કેલ છે.
એકા બાલાઽનભિજ્ઞા ચ માર્ગમાણાઽતથોચિતા। ક્ષુત્પિપાસાપરીતાઙ્ગી દુષ્કરં યદિ જીવતિ
એકલી, નાની, અજાણી, રસ્તો શોધતી, કઠિનાઈઓની આદત ન હોય, ભૂખ અને તરસથી પીડાયેલી – જો એ જીવતી હશે તો એ ખરેખર અઘરું છે.
શ્વાપદાચરિતે નિત્યં વને મહતિ દારુણે। ત્યક્તા તેનાલ્પભાગ્યેન મન્દપ્રજ્ઞેન મારિષ
એ દુર્ભાગ્યશાળી, ધીમી બુદ્ધિ ધરાવનાર પુરુષે તેને છોડી દીધી. એ સ્ત્રી મોટાં, ભયાનક જંગલમાં, હંમેશાં જંગલી પ્રાણીઓ વચ્ચે રહે છે.
ઇત્યેવં નૈષધો રાજા દમયન્તીમનુસ્મરન્। અજ્ઞાતવાસં ન્યવસદ્રાજ્ઞસ્તસ્ય નવેશને
એ રીતે, નિષધના રાજા નળ દમયંતીને યાદ કરતાં, એ રાજાના નવા મહેલમાં અજાણ્યા નામે રહેતો રહ્યો.
હૃતરાજ્યે નલે ભીમઃ સભાર્યેઽદર્શનં ગતે। `ચિન્તયામાસ બહુશઃ સહામાત્યૈર્નરાધિપઃ
જ્યારે નળનું રાજ્ય છીનવાઈ ગયું અને એ પત્ની સાથે અદૃશ્ય થઈ ગયો, ત્યારે ભીમ રાજાએ પોતાના મંત્રીઓ સાથે વારંવાર ઊંડા વિચારો કર્યા.
સમાહૂય દ્વિજાન્સર્વાનિદં વચનમબ્રવીત્। અગ્રહારં ચ દાસ્યામિગ્રામં નગરસંમિતમ્
પછી તેણે બધા બ્રાહ્મણોને બોલાવીને કહ્યું: 'હું તમને શહેર જેટલું મોટું ગામ દાનમાં આપીશ.'
દમયન્તીં નલં ચૈવ પર્યન્વેષતિ યો દ્વિજઃ। ગવાં શતસહસ્રાણિ દાતા તસ્મૈ દ્વિજાતયે
જે બ્રાહ્મણ દમયંતી અને નલને શોધશે, તેને હું લાખ ગાય આપીસ.
ઇત્યુક્ત્વા બ્રાહ્મણાન્સર્વાન્સમાહૂય દ્વિજોત્તમાન્। પ્રસ્થાપયામાસ તદા તયોર્દર્શનકાઙ્ક્ષયા
આવી વાત કહીને ભીમે બધા શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને બોલાવી, બંનેને જોવા માટે તેમને દિશા-દિશામાં મોકલ્યા.