ઉત્સૃજ્ય દમયન્તીં તુ નલો રાજા વિશાંપતે। દદર્શ દાવં દહ્યન્તં મહાન્તં ગહને વને
પછી નલ રાજાએ દમયંતીને છોડી દીધી અને ઘનઘોર જંગલમાં એક મોટો જંગલનો અગ્નિકાંડ જોયો.
તત્ર સુશ્રાવ શબ્દંવૈ મધ્યે ભૂતસ્ય કસ્યચિત્। અભિધાવ નલેત્યુચ્ચૈઃ પુણ્યશ્લોકેતિ ચાસકૃત્
ત્યાં એ આગની વચ્ચે કોઈકનો અવાજ સ્પષ્ટ સંભળાયો, જે વારંવાર ઉંચે બોલતો હતો: 'નલ! હે યશસ્વી!'
મા ભૈરિતિ નલશ્ચોક્ત્વા મધ્યમગ્નેઃ પ્રવિશ્ય તમ્। દદ્રશ નાગરાજાનં શયાનં કુણ્ડલીકૃતમ્
નલએ કહ્યું, 'ડર નહિ,' અને એ આગના મધ્યમાં ગયો, ત્યાં તેણે એક સાપરાજાને વળાંકો મારીને પડેલો જોયો.
સ નાગઃ પ્રઞ્જલિર્ભૂત્વા વેપમાનો નલં તદા। ઉવાચ માં વિદ્ધિરાજન્નાગં કર્કોટકં નૃપ
એ સાપે હાથ જોડીને, કાંપતો-કાંપતો નલને કહ્યું: 'હે રાજા, મને કાર્કોટક નામનો સાપ જાણ.'
મયા પ્રલબ્ધો બ્રહ્મર્ષિરનાગાઃ સુમહાતપાઃ। તેન મન્યુપરીતેન શપ્તોસ્મિ મનુજાધિપ
મારે બ્રહ્મર્ષિ નારદે સાથે છેતરપિંડી કરી, એ મહાન તપસ્વીએ ગુસ્સામાં મને શાપ આપ્યો.
તિષ્ઠ ત્વં સ્થાવર ઇવ યાવદેતિ નલઃ ક્વચિત્। ઇતો નેતાસિ તત્સ ત્વં શાપાન્મોક્ષ્યસિ મત્કૃતાત્
'તુ અહીં સ્થાવર જેવી રીતે ઊભો રહેજે, જ્યાં સુધી નલ અહીં ન આવે; તું અહીંથી જઈ શકતો નથી. પછી મારા કારણે તું શાપથી મુક્ત થશ.'
તસ્ય શાપાન્ન શક્નોમિ પદાદ્વિચલિતું પદમ્। ઉપદેક્ષ્યામિ તે શ્રેયસ્ત્રાતુમર્હતિ માં ભવાન્
એના શાપથી હું અહીંથી પગ પણ ખસેડી શકતો નથી. હું તને કલ્યાણનું ઉપદેશ આપીશ; તું મને બચાવવાનો છે.
સખા ચ તે ભવિષ્યામિ મત્સમો નાસ્તિ પન્નગઃ। લઘુશ્ચ તે ભવિષ્યામિ શીઘ્રમાદાય ગચ્છ મામ્
હું પણ તારો મિત્ર બનીશ; મારા જેવો બીજો સાપ નથી. હું તને બહુ હલકો બની જઈશ—મને ઝડપથી ઉઠાવી લઈ જા.
એવમુક્ત્વા સ નાગેન્દ્રો બભૂવાઙ્ગુષ્ઠમાત્રકઃ। દં ગૃહીત્વા નલઃ પ્રાયાદ્દેશં દાવવિવર્જિતમ્
આવું કહીને એ સાપરાજા અંગૂઠા જેટલો નાનો થઈ ગયો; નલે એને લઈને અગ્નિથી દૂર સ્થળે ગયો.
આકાશદેશમાસાદ્ય વિમુક્તં કૃષ્ણવર્ત્મના। ઉત્સ્રષ્ટુકામં તં નાગઃ પુનઃ કર્કોટકોઽબ્રવીત્
પછી ખુલ્લા અને કાળાં દાઝેલા રસ્તાથી દૂર સ્થળે પહોંચીને, જ્યારે નલ એને છોડવા લાગ્યો, ત્યારે કાર્કોટક સાપે ફરી કહ્યું:
પદાનિ ગણયન્ગચ્છ સ્વાનિ નૈષધ કાનિચિત્। તત્રતેઽહં મહાબાહો શ્રેયો ધાસ્યામિ યત્પરમ્
'હે નિષધ, તું તારા પગલાં ગણતો જા; એક નિશ્ચિત પગલાંએ, હે મહાબાહુ, હું તને શ્રેષ્ઠ કલ્યાણ આપીસ.'
તતઃ સંખ્યાતુમારબ્ધમદશદ્દશમે પદે। તસ્ય દષ્ટસ્ય તદ્રૂપં ક્ષિપ્રમન્તરધીયત
પછી, જ્યારે નલ પગલાં ગણવા લાગ્યો, દસમા પગલાંએ સાપે એને દંશ દીધો, અને તરત જ નલનું પહેલાનું રૂપ અદૃશ્ય થઈ ગયું.
સ દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતસ્તસ્થાવાત્માનં વિકૃતં નલઃ। સ્વરૂપધારિણં નાગં દદર્શ સ મહીપતિઃ
પોતાનું રૂપ બદલાયું જોઈને નલ આશ્ચર્યમાં ઊભો રહ્યો; એ મહારાજાએ પોતાના સાચા સ્વરૂપમાં સાપને જોયો.
તતઃ કર્કોટકો નાગઃ સાન્ત્વયન્નલમબ્રવીત્। મયા તેઽન્તર્હિતં રૂપં ન ત્વાં વિદ્યુર્જના ઇતિ
પછી કર્કોટક નામનો સાપ નલને શાંત પાડતાં બોલ્યો: 'હું તારો રૂપ છુપાવી દીધું છે, જેથી લોકો તને ઓળખી ન શકે.'
યત્કૃતે ચાસિ નિકૃતો દુઃખેન મહતા નલ। વિષેણ સ મદીયેન ત્વયિ દુઃખં નિવત્સ્યતિ
જેને કારણે તારે ઘણું દુઃખ સહન કરવું પડ્યું છે, એના માટે હવે મારા ઝેરથી દુઃખ થશે.
વિષેણ સંવૃતૈર્ગાત્રૈર્યાવત્ત્વાં ન વિમોક્ષ્યતિ। તાવત્તુ ત્વાં મહારાજ ક્લેશેઽસ્મિન્સ નિયોક્ષ્યતિ
મારા ઝેરથી તારું શરીર ઢંકાયેલું રહેશે ત્યાં સુધી, એ માણસ તને મુશ્કેલીમાં રાખશે, મહારાજ, અને હું છોડું ત્યાં સુધી એ આવું જ કરશે.
અનાગા યેન નિકૃતસ્ત્વમનર્હો જનાધિપ। ક્રોધાદસૂયયિત્વા તં રક્ષા મે ભવતઃ કૃતા
તમે નિર્દોષ હોવા છતાં, એક અયોગ્ય માણસે તને દુઃખ આપ્યું; તેના ક્રોધ અને ઈર્ષાથી તને હાનિ પહોંચી, પણ હવે મેં તારી રક્ષા કરી છે.
ન તે ભયં નરવ્યાઘ્ર દંષ્ટ્રિભ્યઃ શત્રુતોપિ વા। બ્રહ્મવિત્ત્વં ચ ભવિતા મત્પ્રસાદાન્નરાધિપ
પુરૂષશાર્દૂલ, હવે તને દાંતવાળાં પ્રાણીઓ કે દુશ્મનોનું કોઈ ડર રહેશે નહીં; મારા આશીર્વાદથી તને બ્રહ્મવિદ્યાનું જ્ઞાન મળશે, રાજા.
રાજન્વિષનિમિત્તા ચ ન તે પીડા ભવિષ્યતિ। સંગ્રામેષુ ન રાજેન્દ્રશશ્વજ્જયમવાપ્સ્યસિ
રાજા, આ ઝેરથી તને કોઈ પીડા નહીં થાય; અને યુદ્ધમાં, રાજાધિરાજ, તું હંમેશાં વિજયી રહેશે.
ગચ્છ રાજન્નિતઃ સૂતો બાહુકોઽહમિતિ બ્રુવન્। સમીપમૃતુપર્ણસ્ય સ હિ વેદાક્ષનૈપુણમ્
હવે અહીંથી જા, રાજા, અને કહેજે કે હું બાહુક નામનો રથચાલક છું; તું ઋતુપર્ણ પાસે જા, કારણ કે એ પાશાની કળામાં નિપુણ છે.
અયોધ્યાં નગરીં રમ્યામદ્ય વૈ નિષધેશ્વર। સ તેઽક્ષહૃદયં દાતા રાજાઽશ્વહૃદયેન વૈ
નિષધના રાજા, આજે તું સુંદર અયોધ્યા નગરીમાં જા; એ રાજા તને ઘોડાંની કળા બદલ પાશાની કળાનું રહસ્ય આપશે.
ઇક્ષ્વાકુકુલજઃ શ્રીમાન્મિત્રં ચૈવ ભવિષ્યતિ। ભવિષ્યસિ યદાઽક્ષજ્ઞઃ શ્રેયસા યોક્ષ્યસે તદા
એ ઇક્ષ્વાકુ વંશનો તેજસ્વી વંશજ છે અને તારો મિત્ર બનશે; જ્યારે તું પાશાની કળામાં પારંગત થાશે, ત્યારે તને સુખ-સમૃદ્ધિ મળશે.
સંયોક્ષ્યસે સ્વદારૈસ્ત્વં મા સ્મ શોકે મનઃ કૃથાઃ। રાજ્યેન તનયાભ્યાં ચ સત્યમેતદ્બ્રવીમિ તે
તને ફરીથી પોતાની પત્ની સાથે મિલન થશે; તું દુઃખમાં મન ન લગાડ. તને પોતાનું રાજ્ય અને પુત્રો પાછા મળશે—હું તને સાચું કહું છું.
સ્વં રૂપં ચ યદા દ્રષ્ટુમિચ્છેથાસ્ત્વં નરાધિપ। સંસ્મર્તવ્યસ્તદા તેઽહંવાસશ્ચદં વિવાસયેઃ
રાજા, જ્યારે તને પોતાનું મૂળ રૂપ જોવું હોય, ત્યારે મને યાદ કરજે અને આ વસ્ત્ર ઉતારી દેજે.
અનેન વાસસાચ્છન્નઃ સ્વં રૂપં પ્રતિપત્સ્યસે। ઇત્યુક્ત્વા પ્રદદૌ તસ્મૈ દિવ્યં વાસોયુગં તદા
આ વસ્ત્ર પહેરીને તું પોતાનું સાચું રૂપ પાછું મેળવે છે; એવું કહીને એણે નલને દિવ્ય વસ્ત્રોનું જોડી આપ્યું.
એવં નલં ચ સંદિશ્ય વાસો દત્તાવ ચ કૌરવ। નાગરાજસ્તતો રાજંસ્તત્રૈવાન્તરધીયત
આ રીતે નલને માર્ગદર્શન આપી અને વસ્ત્ર આપ્યા પછી, નાગરાજ ત્યાંથી અદૃશ્ય થઈ ગયો, હે કૌરવ.
તસ્મિન્નન્તર્હિતે નાગે પ્રયયૌ નૈષધો નલઃ। ઋતુપર્ણસ્ય નગરં પ્રાવિશદ્દશમેઽહનિ
નાગ અદૃશ્ય થયો પછી, નિષધરાજ નલ રવાના થયો અને દસમા દિવસે ઋતુપર્ણના શહેરમાં પહોંચ્યો.
સ રાજાનમુપાતિષ્ઠદ્બાહુકોઽહમિતિ બ્રુવન્। અશ્વાનાં વાહને યુક્તઃ પૃથિવ્યાં નાસ્તિ મત્સમઃ
એ રાજાને મળવા ગયો અને કહ્યું: 'હું બાહુક છું; ઘોડા ચલાવામાં પૃથ્વી પર મારો કોઈ સાની નથી.'
અર્થકૃચ્છ્રેષુ ચૈવાહં પ્રષ્ટવ્યો નૈપુણેષુ ચ। અન્નસંસ્કારમપિ ચ જાનામ્યન્યૈર્વિશેષતઃ
'મુશ્કેલીના સમયે કે કોઈ કળામાં તું મને પૂછે તો હું જવાબ આપી શકું; મને રસોઈ બનાવવામાં પણ ખાસ કુશળતા છે.'
યાનિ શિલ્પાનિ લોકેઽસ્મિન્યચ્ચૈવાન્યત્સુદુષ્કરમ્। સર્વં યતિષ્યે તત્કર્તુમૃતુપર્ણ ભરસ્વ મામ્
'આ દુનિયામાં જે કળાઓ છે, કે જે કંઈ અતિ કઠિન છે, એ બધું કરવા માટે હું પ્રયત્ન કરીશ—ઋતુપર્ણ, તું મને રાખી લે.'