અસઙ્ખ્યેયગુણો ભર્તા માં ચ નિત્યમનુવ્રતઃ। ભક્તાઽહમપિ તં વીરં છાયેવાનુગતા પથિ
મારા પતિમાં અનંત ગુણો છે અને તે હંમેશા મારા પ્રત્યે વફાદાર છે; હું પણ એ વિરુદ્ધ વીરને, પંથમાં પડછાયાની જેમ, સતત અનુસરી રહી છું.
તસ્ય દૈવાત્પ્રસઙ્ગોઽભૂદતિમાત્રં સુદેવને। દ્યૂતે સ નિર્જિતશ્ચૈવ વનમેક ઉપેયિવાન્
દૈવના પ્રભાવે, એક દિવસ તેમને જંગલમાં મોટી મુશ્કેલી આવી; જુગારમાં હાર્યા પછી, તેઓ એકલા જંગલમાં ગયા.
તમેકવસનચ્છન્નમુન્મ્તમિવ વિહ્વલમ્। આશ્વાસયન્તી ભર્તારમહમપ્યગમં વનમ્
મારા પતિ એક જ વસ્ત્રમાં, ઉન્મત્ત જેવા વિહ્વળ થઈ ફરતા હતા, ત્યારે હું પણ તેમને ધીરજ આપતી જંગલમાં સાથે ગઈ.
સ કદાચિદ્વને વીરઃ કસ્મિંશ્ચિત્કારણાન્તરે। ક્ષુત્પરીતસ્તુ વિમના વાસશ્ચૈકં વ્યસર્જયત્
એક વખત જંગલમાં, કોઈ કારણસર, એ વીર ભૂખથી પીડાઈને, ઉદાસ થઈ, પોતાનું એકમાત્ર વસ્ત્ર પણ ઉતારી દીધું.
તમેકવસના નગ્નમુન્મત્તવદચેતસમ્। અનુવ્રજન્તી બહુલા ન સ્વપામિ નિશાઃ સદા
હું એમના પાછળ એક જ વસ્ત્રમાં, ક્યારેક નગ્ન અને ઉન્મત્ત જેવા પતિને અનુસરી રહી છું; તેથી હું રાતે ક્યારેય ઊંઘતી નથી, હંમેશા એમની સાથે જ રહું છું.
તતો બહુતિથે કાલે સુપ્તામુત્સૃજ્ય માં ક્વચિત્। વાસસોઽર્ધં પરિચ્છિદ્ય ત્યક્તવાન્મામનાગસમ્
પછી લાંબા સમય પછી, એક દિવસ તેમણે મને ક્યાંક સુતી છોડી, પોતાનું વસ્ત્ર અડધું ફાડી દીધું અને નિર્દોષ હોવા છતાં મને ત્યજી દીધું.
તં માર્ગમાણા ભર્તારં દહ્યમાના દિવાનિશમ્। ન વિન્દામ્યમરપ્રખ્યં પ્રિયં પ્રાણેશ્વરં પ્રભુમ્
હું મારા પતિને શોધી રહી છું, દિવસ-રાત દુઃખમાં બળી રહી છું, પણ દેવ સમાન મારા પ્રિય, પ્રાણપ્રભુને ક્યાંય શોધી શકતી નથી.
ઇત્યુક્ત્વા સાઽનવદ્યાઙ્ગી રાજમાતરમપ્યુત। સ્થિતાઽશ્રુપરિપૂર્ણાક્ષી વેપમાના સુદુઃખિતા
આ રીતે કહીને, તે નિર્દોષ સ્ત્રી, આંખોમાં આંસુ ભરાઈ, ધ્રૂજતી અને અત્યંત દુઃખી થઈ, રાણી માતા સામે ઊભી રહી.
તામશ્રુપરિપૂર્ણાક્ષીં વિલપન્તીં તથા બહુ। રાજમાતાઽબ્રવીદાર્તા ભૈમીમાર્તસ્વરાં સ્વયમ્
એવી રીતે અનેક રીતે રડતી, આંખોમાં આંસુ ભરેલી ભીમપુત્રીને જોઈ, રાણી માતા પણ દુઃખી થઈ, દુઃખથી કંપતી અવાજે કહ્યું.
વસ ત્વમિહ કલ્યાણિ પ્રીતિર્મે પરમા ત્વયિ। મૃગયિષ્યન્તિ તે ભદ્રે ભર્તારં પુરુષા મમ
હે સુખદાયિ, તું અહીં જ રહે; મને તારી પર ખૂબ સ્નેહ છે. મારા માણસો તારા પતિને શોધશે, હે ભદ્રા.
અપિ વા સ્વયમાગચ્છેત્પરિધાવન્નિતસ્તતઃ। ઇહૈવ વસતી ભદ્રે ભર્તારમુપલપ્સ્યસે
કેવું પણ થાય, કદાચ તારો પતિ પણ અહીં-અહીં ફરતો ફરતો પોતે આવી જાય; તું અહીં રહે, તો તને તારો પતિ મળી જશે.
રાજમાતુર્વચઃ શ્રુત્વા દમયન્તી વચોઽબ્રવીત્। સમયેનોત્સહે વસ્તું ત્વિ વીરપ્રજાયિનિ
રાણી માતાના શબ્દો સાંભળી, દમયંતીએ કહ્યું: 'હે વીરપુત્રોની માતા, જો તમે મારી શરતો માનો તો હું અહીં રહેવા તૈયાર છું.'
ઉચ્છિષ્ટં નૈવ ભુઞ્જીયાં ન કુર્યાં પાદધાવનમ્। ન ચાહં પુરુષાનન્યાન્પ્રભાષેયં કથંચન
હું ક્યારેય ઉચ્છિષ્ટ ખાઈશ નહીં, કોઈના પગ ધોઈશ નહીં અને કોઈ અજાણ્યા પુરુષ સાથે ક્યારેય વાત પણ નહીં કરું.
પ્રાર્થયેદ્યદિ માં કશ્ચિદ્દણ્ડ્યસ્તે સ પુમાન્ભવેત્। વધ્યશ્ચ તે સકૃન્મન્દ ઇતિમે વ્રતમાહિતમ્
જો કોઈ પુરુષ મને દુર્ભાવનાથી વળગી પડે, તો તેને દંડ આપવો; અને જો કોઈ વારંવાર આવું કરે, તો તેને મૃત્યુદંડ આપવો — આ મારું વ્રત છે.
ભર્તુરન્વેષણાર્થં તુ પશ્યેયં બ્રાહ્મણાનહમ્। યદ્યેવમિહ વત્સ્યામિ ત્વત્સકાશે ન સંશયઃ। અતોઽન્યથા ન મે વાસો વર્તતે હૃદયે ક્વચિત્
પતિની શોધ માટે હું બ્રાહ્મણોને મળવા જઇશ; પણ જો આવું જ છે, તો હું નિશ્ચયે તારી પાસે રહીશ. નહિંતર, મારા દિલમાં ક્યાંયે રહેવાનું સ્થાન નથી.
ઇત્યુક્તા દમયન્ત્યા તુ રાજમાતેદમબ્રવીત્। સર્વમેતત્કરિષ્યામિ દિષ્ટ્યા તે વ્રતમીદૃશમ્
દમયંતીએ આવું કહ્યું ત્યારે રાણીમાતાએ કહ્યું: 'હું બધું કરીશ; તું ધન્ય છે, કે તારો સંકલ્પ એવો છે.'
એવમુક્ત્વા તતો ભૈમીં રાજમાતા વિશાંપતે। ઉવાચેદં દુહિતરં સુનન્દાં નામ ભારત
આવી વાત કરીને, હે રાજા, રાણીમાતાએ પોતાની દીકરી સુનંદાને કહ્યું:
સૈરન્ધ્રીમભિજાનીષ્વ સુનન્દે દેવરૂપિણીમ્। વયસા તુલ્યતાં પ્રાપ્તા સખી તવ ભવત્વિયમ્। એતયા સહ મોદસ્વ નિરુદ્વિગ્રમના સદા
સુનંદે, તું સૈરંધ્રીને ઓળખી લે, એ દેવતાની જેમ સુંદર છે અને તારી જ ઉમરની છે. હવે એ તારી સાથી બને. તું હંમેશા એની સાથે નિરભય રહી આનંદ કર.
તતઃ પરમસંહૃષ્ટા સુનન્દા ગૃહણાગમત્। દમયન્તીમુપાદાય સખીભિઃ પરિવારિતા
પછી સુનંદા ખૂબ ખુશ થઈને દમયંતીને લઈને, પોતાની સખીઓ સાથે પોતાના ઓરડા તરફ ગઈ.
સહસા ન્યવસદ્રાજન્રાજપુત્ર્યા સુનન્દયા। ચિન્તયન્તી નલં વીરમનિશં વામલોચના
ત્યાં સુનંદા સાથે દમયંતી રહી, પણ એની આંખોમાં હંમેશા નલની યાદ રહી, એ દિવસ-રાત વીર નલને જ વિચારતી રહી.
ઉત્સૃજ્ય દમયન્તીં તુ નલો રાજા વિશાંપતે। દદર્શ દાવં દહ્યન્તં મહાન્તં ગહને વને
પછી નલ રાજાએ દમયંતીને છોડી દીધી અને ઘનઘોર જંગલમાં એક મોટો જંગલનો અગ્નિકાંડ જોયો.
તત્ર સુશ્રાવ શબ્દંવૈ મધ્યે ભૂતસ્ય કસ્યચિત્। અભિધાવ નલેત્યુચ્ચૈઃ પુણ્યશ્લોકેતિ ચાસકૃત્
ત્યાં એ આગની વચ્ચે કોઈકનો અવાજ સ્પષ્ટ સંભળાયો, જે વારંવાર ઉંચે બોલતો હતો: 'નલ! હે યશસ્વી!'
મા ભૈરિતિ નલશ્ચોક્ત્વા મધ્યમગ્નેઃ પ્રવિશ્ય તમ્। દદ્રશ નાગરાજાનં શયાનં કુણ્ડલીકૃતમ્
નલએ કહ્યું, 'ડર નહિ,' અને એ આગના મધ્યમાં ગયો, ત્યાં તેણે એક સાપરાજાને વળાંકો મારીને પડેલો જોયો.
સ નાગઃ પ્રઞ્જલિર્ભૂત્વા વેપમાનો નલં તદા। ઉવાચ માં વિદ્ધિરાજન્નાગં કર્કોટકં નૃપ
એ સાપે હાથ જોડીને, કાંપતો-કાંપતો નલને કહ્યું: 'હે રાજા, મને કાર્કોટક નામનો સાપ જાણ.'
મયા પ્રલબ્ધો બ્રહ્મર્ષિરનાગાઃ સુમહાતપાઃ। તેન મન્યુપરીતેન શપ્તોસ્મિ મનુજાધિપ
મારે બ્રહ્મર્ષિ નારદે સાથે છેતરપિંડી કરી, એ મહાન તપસ્વીએ ગુસ્સામાં મને શાપ આપ્યો.
તિષ્ઠ ત્વં સ્થાવર ઇવ યાવદેતિ નલઃ ક્વચિત્। ઇતો નેતાસિ તત્સ ત્વં શાપાન્મોક્ષ્યસિ મત્કૃતાત્
'તુ અહીં સ્થાવર જેવી રીતે ઊભો રહેજે, જ્યાં સુધી નલ અહીં ન આવે; તું અહીંથી જઈ શકતો નથી. પછી મારા કારણે તું શાપથી મુક્ત થશ.'
તસ્ય શાપાન્ન શક્નોમિ પદાદ્વિચલિતું પદમ્। ઉપદેક્ષ્યામિ તે શ્રેયસ્ત્રાતુમર્હતિ માં ભવાન્
એના શાપથી હું અહીંથી પગ પણ ખસેડી શકતો નથી. હું તને કલ્યાણનું ઉપદેશ આપીશ; તું મને બચાવવાનો છે.
સખા ચ તે ભવિષ્યામિ મત્સમો નાસ્તિ પન્નગઃ। લઘુશ્ચ તે ભવિષ્યામિ શીઘ્રમાદાય ગચ્છ મામ્
હું પણ તારો મિત્ર બનીશ; મારા જેવો બીજો સાપ નથી. હું તને બહુ હલકો બની જઈશ—મને ઝડપથી ઉઠાવી લઈ જા.
એવમુક્ત્વા સ નાગેન્દ્રો બભૂવાઙ્ગુષ્ઠમાત્રકઃ। દં ગૃહીત્વા નલઃ પ્રાયાદ્દેશં દાવવિવર્જિતમ્
આવું કહીને એ સાપરાજા અંગૂઠા જેટલો નાનો થઈ ગયો; નલે એને લઈને અગ્નિથી દૂર સ્થળે ગયો.
આકાશદેશમાસાદ્ય વિમુક્તં કૃષ્ણવર્ત્મના। ઉત્સ્રષ્ટુકામં તં નાગઃ પુનઃ કર્કોટકોઽબ્રવીત્
પછી ખુલ્લા અને કાળાં દાઝેલા રસ્તાથી દૂર સ્થળે પહોંચીને, જ્યારે નલ એને છોડવા લાગ્યો, ત્યારે કાર્કોટક સાપે ફરી કહ્યું: