તાં વિહ્વલાં કૃશાં દીનાં મુક્તકેશીમમાર્જિતામ્। ઉન્મત્તામિવ ગચ્છન્તીં દદૃશુઃ પુરવાસિનઃ
શહેરના લોકો એ સ્ત્રીને જોયી—એ ખૂબ દુઃખી, દુર્બળ, બેચેન, વાળ ખુલ્લા અને ગેરવેશમાં, જાણે કોઈ પાગલ હોય એમ ભટકી રહી હતી.
પ્રવિશન્તીં તુ તાં દૃષ્ટ્વા ચેદિરાજપુરીં તદા। અનુજગ્મુસ્તત્ર બાલા ગ્રામિપુત્રાઃ કુતૂહલાત્
જ્યારે એ ચેદિ રાજાની રાજધાનીમાં પ્રવેશી, ત્યારે ગામના બાળકો જિજ્ઞાસાથી તેના પાછળ પાછળ ચાલ્યા.
સા તૈઃ પરિવૃતાઽગચ્છત્સમીપં રાજવેશ્મનઃ। તાં પ્રાસાદગતાઽપશ્યદ્રાજમાતા જનૈર્વૃતામ્
એ લોકોથી ઘેરાયેલી દમયંતી રાજમહેલની નજીક પહોંચી. મહેલમાં બેઠેલી રાણી એ સ્ત્રીને લોકોથી ઘેરાયેલી જોઈ.
ધાત્રીમુવાચ ચ્છૈનામાનયેહ મમાન્તિકમ્। જનેન ક્લિશ્યતે બાલા દુઃખિતા શરણાર્થિની
રાણીએ પોતાની ધાયીને કહ્યું: 'આ બાળિકાને મારા પાસે લાવ, એ લોકોથી પરેશાન છે, દુઃખી છે અને આશ્રય શોધી રહી છે.'
તાદૃગ્રૂપં ચ પશ્યામિ વિદ્યોતયતિ મે ગૃહમ્। ઉન્મત્તવેષા કલ્યાણી શ્રીરિવાયતલોચના
મારે એમાં એવી સુંદરતા દેખાય છે કે મારું ઘર તેજવંત બની જાય છે. પાગલ જેવી વેશમાં હોવા છતાં, વિશાળ આંખોવાળી આ શુભ સ્ત્રી જાણે લક્ષ્મી જેવી લાગે છે.
સા જનં વારયિત્વા તં પ્રાસાદતલમુત્તમમ્। આરોપ્ય વિસ્મિતા રાજન્દમયન્તીમપૃચ્છત
પછી ધાયીએ લોકો દૂર કર્યા અને દમયંતીને મહેલની ઊંચી મંજિલ પર લઈ ગઈ. રાણી એના રૂપથી આશ્ચર્યચકિત થઈ, દમયંતીને પ્રશ્નો પૂછવા લાગી.
એવમપ્યસુખાવિષ્ટા બિભર્ષિ પરમં વપુઃ। ભાસિ વિદ્યુદિવાભ્રેષુ શંસ મે કાઽસિકસ્ય વા
તમે દુઃખથી ઘેરાયેલા હોવા છતાં, તમારું રૂપ તો અતિ સુંદર છે; તમે તો દિવસના વાદળોમાં વીજળી જેવી તેજસ્વી દેખાવ છો. કહો, તમે કોણ છો? શું તમે કાશી દેશની રાણી છો?
ન હિ તે માનુષં રૂપં ભૂષણૈરપિ વર્જિતમ્। અસહાયા નરેભ્યશ્ચ નોદ્વિજસ્યમરપ્રભે
તમારું રૂપ માનવ જેવી લાગતું નથી, ભલે તમે કોઈ આભૂષણ પહેર્યા ન હોય. તમે એકલી હોવા છતાં, પુરુષોથી ડરતી નથી, હે દેવતાની જેમ પ્રકાશમાન સ્ત્રી.
તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્યા ભૈમી વચનમબ્રવીત્। માનુષીં માં વિજાનીહિ ભર્તારં સમનુવ્રતામ્
આ સાંભળીને ભીમપુત્રી એ કહ્યું: 'મને માનવ સ્ત્રી જ જાણો, હું મારા પતિને સંપૂર્ણ રીતે સમર્પિત છું.'
સૈરન્ધ્રીં જાતિસંપન્નાં ભુજિષ્યાં કામવાસિનીમ્। ફલમૂલાશનામેકાં યત્રસાયંપ્રતિશ્રયામ્
હું જન્મથી સૈરંધ્રી છું, ઉત્તમ કુળમાં જન્મેલી, પહેલા ગૃહSwamini હતી, હવે મનગમતું જીવન જીવું છું, ફળ-મૂળ ખાઈને એકલી રહી, રોજ સાંજે જ્યાં શક્ય હોય ત્યાં આશરો લઉં છું.
અસઙ્ખ્યેયગુણો ભર્તા માં ચ નિત્યમનુવ્રતઃ। ભક્તાઽહમપિ તં વીરં છાયેવાનુગતા પથિ
મારા પતિમાં અનંત ગુણો છે અને તે હંમેશા મારા પ્રત્યે વફાદાર છે; હું પણ એ વિરુદ્ધ વીરને, પંથમાં પડછાયાની જેમ, સતત અનુસરી રહી છું.
તસ્ય દૈવાત્પ્રસઙ્ગોઽભૂદતિમાત્રં સુદેવને। દ્યૂતે સ નિર્જિતશ્ચૈવ વનમેક ઉપેયિવાન્
દૈવના પ્રભાવે, એક દિવસ તેમને જંગલમાં મોટી મુશ્કેલી આવી; જુગારમાં હાર્યા પછી, તેઓ એકલા જંગલમાં ગયા.
તમેકવસનચ્છન્નમુન્મ્તમિવ વિહ્વલમ્। આશ્વાસયન્તી ભર્તારમહમપ્યગમં વનમ્
મારા પતિ એક જ વસ્ત્રમાં, ઉન્મત્ત જેવા વિહ્વળ થઈ ફરતા હતા, ત્યારે હું પણ તેમને ધીરજ આપતી જંગલમાં સાથે ગઈ.
સ કદાચિદ્વને વીરઃ કસ્મિંશ્ચિત્કારણાન્તરે। ક્ષુત્પરીતસ્તુ વિમના વાસશ્ચૈકં વ્યસર્જયત્
એક વખત જંગલમાં, કોઈ કારણસર, એ વીર ભૂખથી પીડાઈને, ઉદાસ થઈ, પોતાનું એકમાત્ર વસ્ત્ર પણ ઉતારી દીધું.
તમેકવસના નગ્નમુન્મત્તવદચેતસમ્। અનુવ્રજન્તી બહુલા ન સ્વપામિ નિશાઃ સદા
હું એમના પાછળ એક જ વસ્ત્રમાં, ક્યારેક નગ્ન અને ઉન્મત્ત જેવા પતિને અનુસરી રહી છું; તેથી હું રાતે ક્યારેય ઊંઘતી નથી, હંમેશા એમની સાથે જ રહું છું.
તતો બહુતિથે કાલે સુપ્તામુત્સૃજ્ય માં ક્વચિત્। વાસસોઽર્ધં પરિચ્છિદ્ય ત્યક્તવાન્મામનાગસમ્
પછી લાંબા સમય પછી, એક દિવસ તેમણે મને ક્યાંક સુતી છોડી, પોતાનું વસ્ત્ર અડધું ફાડી દીધું અને નિર્દોષ હોવા છતાં મને ત્યજી દીધું.
તં માર્ગમાણા ભર્તારં દહ્યમાના દિવાનિશમ્। ન વિન્દામ્યમરપ્રખ્યં પ્રિયં પ્રાણેશ્વરં પ્રભુમ્
હું મારા પતિને શોધી રહી છું, દિવસ-રાત દુઃખમાં બળી રહી છું, પણ દેવ સમાન મારા પ્રિય, પ્રાણપ્રભુને ક્યાંય શોધી શકતી નથી.
ઇત્યુક્ત્વા સાઽનવદ્યાઙ્ગી રાજમાતરમપ્યુત। સ્થિતાઽશ્રુપરિપૂર્ણાક્ષી વેપમાના સુદુઃખિતા
આ રીતે કહીને, તે નિર્દોષ સ્ત્રી, આંખોમાં આંસુ ભરાઈ, ધ્રૂજતી અને અત્યંત દુઃખી થઈ, રાણી માતા સામે ઊભી રહી.
તામશ્રુપરિપૂર્ણાક્ષીં વિલપન્તીં તથા બહુ। રાજમાતાઽબ્રવીદાર્તા ભૈમીમાર્તસ્વરાં સ્વયમ્
એવી રીતે અનેક રીતે રડતી, આંખોમાં આંસુ ભરેલી ભીમપુત્રીને જોઈ, રાણી માતા પણ દુઃખી થઈ, દુઃખથી કંપતી અવાજે કહ્યું.
વસ ત્વમિહ કલ્યાણિ પ્રીતિર્મે પરમા ત્વયિ। મૃગયિષ્યન્તિ તે ભદ્રે ભર્તારં પુરુષા મમ
હે સુખદાયિ, તું અહીં જ રહે; મને તારી પર ખૂબ સ્નેહ છે. મારા માણસો તારા પતિને શોધશે, હે ભદ્રા.
અપિ વા સ્વયમાગચ્છેત્પરિધાવન્નિતસ્તતઃ। ઇહૈવ વસતી ભદ્રે ભર્તારમુપલપ્સ્યસે
કેવું પણ થાય, કદાચ તારો પતિ પણ અહીં-અહીં ફરતો ફરતો પોતે આવી જાય; તું અહીં રહે, તો તને તારો પતિ મળી જશે.
રાજમાતુર્વચઃ શ્રુત્વા દમયન્તી વચોઽબ્રવીત્। સમયેનોત્સહે વસ્તું ત્વિ વીરપ્રજાયિનિ
રાણી માતાના શબ્દો સાંભળી, દમયંતીએ કહ્યું: 'હે વીરપુત્રોની માતા, જો તમે મારી શરતો માનો તો હું અહીં રહેવા તૈયાર છું.'
ઉચ્છિષ્ટં નૈવ ભુઞ્જીયાં ન કુર્યાં પાદધાવનમ્। ન ચાહં પુરુષાનન્યાન્પ્રભાષેયં કથંચન
હું ક્યારેય ઉચ્છિષ્ટ ખાઈશ નહીં, કોઈના પગ ધોઈશ નહીં અને કોઈ અજાણ્યા પુરુષ સાથે ક્યારેય વાત પણ નહીં કરું.
પ્રાર્થયેદ્યદિ માં કશ્ચિદ્દણ્ડ્યસ્તે સ પુમાન્ભવેત્। વધ્યશ્ચ તે સકૃન્મન્દ ઇતિમે વ્રતમાહિતમ્
જો કોઈ પુરુષ મને દુર્ભાવનાથી વળગી પડે, તો તેને દંડ આપવો; અને જો કોઈ વારંવાર આવું કરે, તો તેને મૃત્યુદંડ આપવો — આ મારું વ્રત છે.
ભર્તુરન્વેષણાર્થં તુ પશ્યેયં બ્રાહ્મણાનહમ્। યદ્યેવમિહ વત્સ્યામિ ત્વત્સકાશે ન સંશયઃ। અતોઽન્યથા ન મે વાસો વર્તતે હૃદયે ક્વચિત્
પતિની શોધ માટે હું બ્રાહ્મણોને મળવા જઇશ; પણ જો આવું જ છે, તો હું નિશ્ચયે તારી પાસે રહીશ. નહિંતર, મારા દિલમાં ક્યાંયે રહેવાનું સ્થાન નથી.
ઇત્યુક્તા દમયન્ત્યા તુ રાજમાતેદમબ્રવીત્। સર્વમેતત્કરિષ્યામિ દિષ્ટ્યા તે વ્રતમીદૃશમ્
દમયંતીએ આવું કહ્યું ત્યારે રાણીમાતાએ કહ્યું: 'હું બધું કરીશ; તું ધન્ય છે, કે તારો સંકલ્પ એવો છે.'
એવમુક્ત્વા તતો ભૈમીં રાજમાતા વિશાંપતે। ઉવાચેદં દુહિતરં સુનન્દાં નામ ભારત
આવી વાત કરીને, હે રાજા, રાણીમાતાએ પોતાની દીકરી સુનંદાને કહ્યું:
સૈરન્ધ્રીમભિજાનીષ્વ સુનન્દે દેવરૂપિણીમ્। વયસા તુલ્યતાં પ્રાપ્તા સખી તવ ભવત્વિયમ્। એતયા સહ મોદસ્વ નિરુદ્વિગ્રમના સદા
સુનંદે, તું સૈરંધ્રીને ઓળખી લે, એ દેવતાની જેમ સુંદર છે અને તારી જ ઉમરની છે. હવે એ તારી સાથી બને. તું હંમેશા એની સાથે નિરભય રહી આનંદ કર.
તતઃ પરમસંહૃષ્ટા સુનન્દા ગૃહણાગમત્। દમયન્તીમુપાદાય સખીભિઃ પરિવારિતા
પછી સુનંદા ખૂબ ખુશ થઈને દમયંતીને લઈને, પોતાની સખીઓ સાથે પોતાના ઓરડા તરફ ગઈ.
સહસા ન્યવસદ્રાજન્રાજપુત્ર્યા સુનન્દયા। ચિન્તયન્તી નલં વીરમનિશં વામલોચના
ત્યાં સુનંદા સાથે દમયંતી રહી, પણ એની આંખોમાં હંમેશા નલની યાદ રહી, એ દિવસ-રાત વીર નલને જ વિચારતી રહી.