અશોચત્તત્ર વૈદર્ભી કિંનુ મે દુષ્કતં કૃતમ્। યોપિ મે નિર્જનેઽરણ્યે સંપ્રાપ્તોઽયં જનાર્ણવઃ
ત્યાં વિદર્ભની રાજકુમારી દુઃખી થઈને બોલી: 'મેં એવું શું ખરાબ કર્યું છે? આ બધી પ્રજાનું ટોળું આ સુનસાન જંગલમાં મારા પર કેમ આવી પડ્યું?'
સ હતો હસ્તિયૂથેન મન્દભાગ્યાન્મમૈવ તત્। પ્રાપ્તવ્યં સુચિરં દુઃખં નૂનમદ્યાપિ વૈ મયા
મારા દુર્ભાગ્યને કારણે, તે હાથીઓના ઝુંડથી મારી પતિ માર્યા ગયા. હવે મને લાંબા સમય સુધી આ દુઃખ સહન કરવું પડશે.
નાપ્રાપ્તકાલો મ્રિયતે શ્રુતં વૃદ્ધાનુશાસનમ્। યા નાહમદ્ય મૃદિતા હસ્તિયૂથેન દુઃખિતા
કોઈ પણ વ્યક્તિ પોતાના નક્કી થયેલા સમય પહેલા મરતો નથી—આ વડીલોએ શીખવાડ્યું છે. આજે હું હાથીઓના ઝુંડથી પીસાઈ ન ગઈ, એનું કારણ એ છે કે મારું સમય હજી આવ્યું નથી.
ન હ્યદૈવકૃતંકિંચિન્નરાણામિહ વિદ્યતે। ન ચ મે બાલભાવેઽપિ કિંચિત્પાપકૃતં કૃતમ્
આ દુનિયામાં જે કંઈ થાય છે, એ બધું ભાગ્યના કારણે જ થાય છે. અને હું તો બાળપણથી ક્યારેય કોઈ પાપનું કામ કર્યું નથી.
કર્મણા મનસા વાચા યદિદં દુઃખમાગતમ્। મન્યે સ્વયંવરકૃતેલોકપાલા સમાગતાઃ
કર્મ, મન કે વાણીથી જે દુઃખ મને મળ્યું છે, એ કદાચ એ માટે છે કે મારા સ્વયંવરમાં દેવતાઓ ભેગા થયા હતા.
પ્રત્યાખ્યાતા મયા તત્ર નલસ્યાર્થાય દેવતાઃ। નૂનં તેષાં પ્રભાવેન વિયોગં પ્રાપ્તવત્યહમ્
ત્યાં, નલના કારણે, મેં દેવતાઓને નકારી દીધા હતા. જરૂર છે કે તેમના પ્રભાવથી જ હું આ વિયોગમાં આવી છું.
એવમાદીનિ દુઃખાર્તા સા વિલપ્ય વરાઙ્ગના। પ્રલાપાનિ તદા તાનિ દમયન્તી પતિવ્રતા
આ રીતે દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, પતિવ્રતા દમયંતી એ સમયે આવા શોકભરી વાણી બોલી.
હતશેષૈઃ સહ તદા બ્રાહ્મણૈર્વેદપારગૈઃ। અગચ્છદ્રાજશાર્દૂલ દુઃખશોકપરાયણા
પછી, જે બ્રાહ્મણો બચી ગયા હતા અને વેદોમાં પારંગત હતા, તેમના સાથે દમયંતી દુઃખ અને શોકમાં ડૂબેલી ચાલી નીકળી.
ગચ્છન્તી સા ચિરાદ્બાલા પુરમાસાદયન્મહત્। સાયાહ્નિ ચેદિરાજસ્ સુબાહોઃ સત્યવાદિનઃ
લાંબા સમય પછી, એ બાળિકા એક મહાન શહેરમાં પહોંચી, સાંજના સમયે, જે ચેદિ દેશના સત્યવંત રાજા સુબાહુનું હતું.
સા તુ તચ્ચારુસર્વાઙ્ગી સુબાહોસ્તુઙ્ગગોપુરમ્।' વસ્ત્રાર્ધેન ચ સંવીતા પ્રવિવેશ પુરોત્તમમ્
સુંદર અંગવાળી એ સ્ત્રી, અડધા કપડાંમાં લપેટાયેલી, સુબાહુના ઊંચા દરવાજા દ્વારા એ સુંદર શહેરમાં પ્રવેશી.
તાં વિહ્વલાં કૃશાં દીનાં મુક્તકેશીમમાર્જિતામ્। ઉન્મત્તામિવ ગચ્છન્તીં દદૃશુઃ પુરવાસિનઃ
શહેરના લોકો એ સ્ત્રીને જોયી—એ ખૂબ દુઃખી, દુર્બળ, બેચેન, વાળ ખુલ્લા અને ગેરવેશમાં, જાણે કોઈ પાગલ હોય એમ ભટકી રહી હતી.
પ્રવિશન્તીં તુ તાં દૃષ્ટ્વા ચેદિરાજપુરીં તદા। અનુજગ્મુસ્તત્ર બાલા ગ્રામિપુત્રાઃ કુતૂહલાત્
જ્યારે એ ચેદિ રાજાની રાજધાનીમાં પ્રવેશી, ત્યારે ગામના બાળકો જિજ્ઞાસાથી તેના પાછળ પાછળ ચાલ્યા.
સા તૈઃ પરિવૃતાઽગચ્છત્સમીપં રાજવેશ્મનઃ। તાં પ્રાસાદગતાઽપશ્યદ્રાજમાતા જનૈર્વૃતામ્
એ લોકોથી ઘેરાયેલી દમયંતી રાજમહેલની નજીક પહોંચી. મહેલમાં બેઠેલી રાણી એ સ્ત્રીને લોકોથી ઘેરાયેલી જોઈ.
ધાત્રીમુવાચ ચ્છૈનામાનયેહ મમાન્તિકમ્। જનેન ક્લિશ્યતે બાલા દુઃખિતા શરણાર્થિની
રાણીએ પોતાની ધાયીને કહ્યું: 'આ બાળિકાને મારા પાસે લાવ, એ લોકોથી પરેશાન છે, દુઃખી છે અને આશ્રય શોધી રહી છે.'
તાદૃગ્રૂપં ચ પશ્યામિ વિદ્યોતયતિ મે ગૃહમ્। ઉન્મત્તવેષા કલ્યાણી શ્રીરિવાયતલોચના
મારે એમાં એવી સુંદરતા દેખાય છે કે મારું ઘર તેજવંત બની જાય છે. પાગલ જેવી વેશમાં હોવા છતાં, વિશાળ આંખોવાળી આ શુભ સ્ત્રી જાણે લક્ષ્મી જેવી લાગે છે.
સા જનં વારયિત્વા તં પ્રાસાદતલમુત્તમમ્। આરોપ્ય વિસ્મિતા રાજન્દમયન્તીમપૃચ્છત
પછી ધાયીએ લોકો દૂર કર્યા અને દમયંતીને મહેલની ઊંચી મંજિલ પર લઈ ગઈ. રાણી એના રૂપથી આશ્ચર્યચકિત થઈ, દમયંતીને પ્રશ્નો પૂછવા લાગી.
એવમપ્યસુખાવિષ્ટા બિભર્ષિ પરમં વપુઃ। ભાસિ વિદ્યુદિવાભ્રેષુ શંસ મે કાઽસિકસ્ય વા
તમે દુઃખથી ઘેરાયેલા હોવા છતાં, તમારું રૂપ તો અતિ સુંદર છે; તમે તો દિવસના વાદળોમાં વીજળી જેવી તેજસ્વી દેખાવ છો. કહો, તમે કોણ છો? શું તમે કાશી દેશની રાણી છો?
ન હિ તે માનુષં રૂપં ભૂષણૈરપિ વર્જિતમ્। અસહાયા નરેભ્યશ્ચ નોદ્વિજસ્યમરપ્રભે
તમારું રૂપ માનવ જેવી લાગતું નથી, ભલે તમે કોઈ આભૂષણ પહેર્યા ન હોય. તમે એકલી હોવા છતાં, પુરુષોથી ડરતી નથી, હે દેવતાની જેમ પ્રકાશમાન સ્ત્રી.
તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્યા ભૈમી વચનમબ્રવીત્। માનુષીં માં વિજાનીહિ ભર્તારં સમનુવ્રતામ્
આ સાંભળીને ભીમપુત્રી એ કહ્યું: 'મને માનવ સ્ત્રી જ જાણો, હું મારા પતિને સંપૂર્ણ રીતે સમર્પિત છું.'
સૈરન્ધ્રીં જાતિસંપન્નાં ભુજિષ્યાં કામવાસિનીમ્। ફલમૂલાશનામેકાં યત્રસાયંપ્રતિશ્રયામ્
હું જન્મથી સૈરંધ્રી છું, ઉત્તમ કુળમાં જન્મેલી, પહેલા ગૃહSwamini હતી, હવે મનગમતું જીવન જીવું છું, ફળ-મૂળ ખાઈને એકલી રહી, રોજ સાંજે જ્યાં શક્ય હોય ત્યાં આશરો લઉં છું.
અસઙ્ખ્યેયગુણો ભર્તા માં ચ નિત્યમનુવ્રતઃ। ભક્તાઽહમપિ તં વીરં છાયેવાનુગતા પથિ
મારા પતિમાં અનંત ગુણો છે અને તે હંમેશા મારા પ્રત્યે વફાદાર છે; હું પણ એ વિરુદ્ધ વીરને, પંથમાં પડછાયાની જેમ, સતત અનુસરી રહી છું.
તસ્ય દૈવાત્પ્રસઙ્ગોઽભૂદતિમાત્રં સુદેવને। દ્યૂતે સ નિર્જિતશ્ચૈવ વનમેક ઉપેયિવાન્
દૈવના પ્રભાવે, એક દિવસ તેમને જંગલમાં મોટી મુશ્કેલી આવી; જુગારમાં હાર્યા પછી, તેઓ એકલા જંગલમાં ગયા.
તમેકવસનચ્છન્નમુન્મ્તમિવ વિહ્વલમ્। આશ્વાસયન્તી ભર્તારમહમપ્યગમં વનમ્
મારા પતિ એક જ વસ્ત્રમાં, ઉન્મત્ત જેવા વિહ્વળ થઈ ફરતા હતા, ત્યારે હું પણ તેમને ધીરજ આપતી જંગલમાં સાથે ગઈ.
સ કદાચિદ્વને વીરઃ કસ્મિંશ્ચિત્કારણાન્તરે। ક્ષુત્પરીતસ્તુ વિમના વાસશ્ચૈકં વ્યસર્જયત્
એક વખત જંગલમાં, કોઈ કારણસર, એ વીર ભૂખથી પીડાઈને, ઉદાસ થઈ, પોતાનું એકમાત્ર વસ્ત્ર પણ ઉતારી દીધું.
તમેકવસના નગ્નમુન્મત્તવદચેતસમ્। અનુવ્રજન્તી બહુલા ન સ્વપામિ નિશાઃ સદા
હું એમના પાછળ એક જ વસ્ત્રમાં, ક્યારેક નગ્ન અને ઉન્મત્ત જેવા પતિને અનુસરી રહી છું; તેથી હું રાતે ક્યારેય ઊંઘતી નથી, હંમેશા એમની સાથે જ રહું છું.
તતો બહુતિથે કાલે સુપ્તામુત્સૃજ્ય માં ક્વચિત્। વાસસોઽર્ધં પરિચ્છિદ્ય ત્યક્તવાન્મામનાગસમ્
પછી લાંબા સમય પછી, એક દિવસ તેમણે મને ક્યાંક સુતી છોડી, પોતાનું વસ્ત્ર અડધું ફાડી દીધું અને નિર્દોષ હોવા છતાં મને ત્યજી દીધું.
તં માર્ગમાણા ભર્તારં દહ્યમાના દિવાનિશમ્। ન વિન્દામ્યમરપ્રખ્યં પ્રિયં પ્રાણેશ્વરં પ્રભુમ્
હું મારા પતિને શોધી રહી છું, દિવસ-રાત દુઃખમાં બળી રહી છું, પણ દેવ સમાન મારા પ્રિય, પ્રાણપ્રભુને ક્યાંય શોધી શકતી નથી.
ઇત્યુક્ત્વા સાઽનવદ્યાઙ્ગી રાજમાતરમપ્યુત। સ્થિતાઽશ્રુપરિપૂર્ણાક્ષી વેપમાના સુદુઃખિતા
આ રીતે કહીને, તે નિર્દોષ સ્ત્રી, આંખોમાં આંસુ ભરાઈ, ધ્રૂજતી અને અત્યંત દુઃખી થઈ, રાણી માતા સામે ઊભી રહી.
તામશ્રુપરિપૂર્ણાક્ષીં વિલપન્તીં તથા બહુ। રાજમાતાઽબ્રવીદાર્તા ભૈમીમાર્તસ્વરાં સ્વયમ્
એવી રીતે અનેક રીતે રડતી, આંખોમાં આંસુ ભરેલી ભીમપુત્રીને જોઈ, રાણી માતા પણ દુઃખી થઈ, દુઃખથી કંપતી અવાજે કહ્યું.
વસ ત્વમિહ કલ્યાણિ પ્રીતિર્મે પરમા ત્વયિ। મૃગયિષ્યન્તિ તે ભદ્રે ભર્તારં પુરુષા મમ
હે સુખદાયિ, તું અહીં જ રહે; મને તારી પર ખૂબ સ્નેહ છે. મારા માણસો તારા પતિને શોધશે, હે ભદ્રા.