રાક્ષસી વા ધ્રુવં યક્ષી પિશાચી વા ભયંકરી। તસ્યાઃ સર્વમિદં પાપં નાત્ર કાર્યા વિચારણા
'એ ચોક્કસ રાક્ષસી, યક્ષી કે ભયાનક પિશાચી હશે; આ બધું દુઃખ એના કારણે છે—અહીં વધુ વિચારવાની જરૂર નથી.'
યદિ પશ્યામ તાં પાપાં સાર્થઘ્નીં નૈકદુઃખદામ્। લોષ્ટભિઃ પાંસુભિશ્ચૈવ તૃણૈઃ કાષ્ઠૈશ્ચ મુષ્ટિભિઃ। અવશ્યમેવ હન્યામઃ સાર્થસ્ય કિલ કૃત્યકામ્
'જો એ પાપી, કારવાંનો વિનાશ લાવનારી, અનેક દુઃખ આપનારી સ્ત્રી ફરીથી દેખાય, તો આપણે અવશ્ય જ માટી, ધૂળ, ઘાસ, લાકડાં કે મુઠીઓથી એને મારી નાખવી જોઈએ, જેથી કારવાંનું ભલું થાય.'
દમયન્તી તુ તચ્છ્રુત્વા વાક્યં તેષાં સુદારુણમ્। હ્રીતા ભીતા ચ સંવિગ્રા પ્રાદ્રવદ્યત્ર કાનનમ્
પણ દમયંતીએ જ્યારે એ લોકોના ભયાનક શબ્દો સાંભળ્યા, ત્યારે એ શરમાઈ, ડરી અને ગભરાઈ ગઈ અને જંગલમાં ભાગી ગઈ.
આશઙ્કમાના તત્પાપમાત્માનં પર્યદેવયત્
એ દુઃખની આશંકા કરીને, એ પોતે જ દુઃખ કરવા લાગી.
અહો મમોપરિ વિધેઃ સંરમ્ભો દારુણો મહાન્। નાનુબધ્નાતિ કુશલં કસ્યેદં કર્મણઃ ફલમ્
'હાય, મારા ઉપર વિધાતાનું કેટલું ભયાનક અને મોટું ક્રોધ આવી પડ્યું છે! આ કઈના કર્મનું ફળ છે, જેનાથી કોઈનું ભલું થતું નથી?'
ન સ્મરામ્યશુભં કિંચિત્કૃતં કસ્યચિદણ્વપિ। કર્મણા મનસા વાચા કસ્યેદં કર્મણઃ ફલમ્
'મને યાદ નથી આવતું કે મેં ક્યારેય કોઈને, કોઈ પણ રીતે—કર્મથી, મનથી કે વાણીથી—even નાનકડું પણ દુઃખ આપ્યું હોય. તો આ કઈના કર્મનું ફળ છે?'
નૂનં જન્માન્તરકૃતં પાપાં માઽઽપતિતં મહત્। અપશ્ચિમામિમાં કષ્ટામાપદં પ્રાપ્તવત્યહમ્
'નક્કી છે કે કોઈ પૂર્વજન્મનું મોટું પાપ હવે મારા પર આવી પડ્યું છે, અને હું આ છેલ્લી, અત્યંત દુઃખદ પરિસ્થિતિમાં આવી પહોંચી છું.'
ભર્તૃરાજ્યાપહરણં સ્વજનાચ્ચ રપરાજયઃ। ભર્ત્રા સહ વિયોગશ્ચ તનયાભ્યાં ચ વિચ્યુતિઃ। નિર્નાથતા વને વાસો બહુવ્યાલનિષેવિતે
'પતિનું રાજ્ય છીનવાઈ જવું, પોતાના લોકોનો પરાજય, પતિથી વિયોગ, સંતાનોથી વિભક્ત થવું, કોઈ આધાર વગર જંગલમાં રહેવું, જ્યાં અનેક જંગલી પ્રાણીઓ છે—'
અથાપરેદ્યુઃ સંપ્રાપ્તે હતશિષ્ટા જનાસ્તદા। વનગુલ્માદ્વિનિષ્ક્રમ્ય શોચન્તે વૈશસં કૃતમ્। ભ્રાતરં પિતરં પુત્રં સખાયં ચ નરાધિપ
પછીના દિવસે, જે લોકો બચી ગયા હતા, તેઓ જંગલના ઝાડીઓમાંથી બહાર આવ્યા અને જે હત્યા થઈ હતી તેનું શોક કરવા લાગ્યા. રાજા, તેઓએ પોતાના ભાઈ, પિતા, પુત્ર અને મિત્રો માટે દુઃખ વ્યક્ત કર્યું.
હન્યમાને તદા સાર્થે દમયન્તી શુચિસ્મિતા। બ્રાહ્મણૈઃ સહિતા તત્રવને તુ ન વિનાશિતા
જ્યારે તે વાણિજ્ય દળ પર હુમલો થયો, ત્યારે શુદ્ધ સ્મિતવાળી દમયંતી બ્રાહ્મણો સાથે જંગલમાં હતી અને તે બચી ગઈ હતી.
અશોચત્તત્ર વૈદર્ભી કિંનુ મે દુષ્કતં કૃતમ્। યોપિ મે નિર્જનેઽરણ્યે સંપ્રાપ્તોઽયં જનાર્ણવઃ
ત્યાં વિદર્ભની રાજકુમારી દુઃખી થઈને બોલી: 'મેં એવું શું ખરાબ કર્યું છે? આ બધી પ્રજાનું ટોળું આ સુનસાન જંગલમાં મારા પર કેમ આવી પડ્યું?'
સ હતો હસ્તિયૂથેન મન્દભાગ્યાન્મમૈવ તત્। પ્રાપ્તવ્યં સુચિરં દુઃખં નૂનમદ્યાપિ વૈ મયા
મારા દુર્ભાગ્યને કારણે, તે હાથીઓના ઝુંડથી મારી પતિ માર્યા ગયા. હવે મને લાંબા સમય સુધી આ દુઃખ સહન કરવું પડશે.
નાપ્રાપ્તકાલો મ્રિયતે શ્રુતં વૃદ્ધાનુશાસનમ્। યા નાહમદ્ય મૃદિતા હસ્તિયૂથેન દુઃખિતા
કોઈ પણ વ્યક્તિ પોતાના નક્કી થયેલા સમય પહેલા મરતો નથી—આ વડીલોએ શીખવાડ્યું છે. આજે હું હાથીઓના ઝુંડથી પીસાઈ ન ગઈ, એનું કારણ એ છે કે મારું સમય હજી આવ્યું નથી.
ન હ્યદૈવકૃતંકિંચિન્નરાણામિહ વિદ્યતે। ન ચ મે બાલભાવેઽપિ કિંચિત્પાપકૃતં કૃતમ્
આ દુનિયામાં જે કંઈ થાય છે, એ બધું ભાગ્યના કારણે જ થાય છે. અને હું તો બાળપણથી ક્યારેય કોઈ પાપનું કામ કર્યું નથી.
કર્મણા મનસા વાચા યદિદં દુઃખમાગતમ્। મન્યે સ્વયંવરકૃતેલોકપાલા સમાગતાઃ
કર્મ, મન કે વાણીથી જે દુઃખ મને મળ્યું છે, એ કદાચ એ માટે છે કે મારા સ્વયંવરમાં દેવતાઓ ભેગા થયા હતા.
પ્રત્યાખ્યાતા મયા તત્ર નલસ્યાર્થાય દેવતાઃ। નૂનં તેષાં પ્રભાવેન વિયોગં પ્રાપ્તવત્યહમ્
ત્યાં, નલના કારણે, મેં દેવતાઓને નકારી દીધા હતા. જરૂર છે કે તેમના પ્રભાવથી જ હું આ વિયોગમાં આવી છું.
એવમાદીનિ દુઃખાર્તા સા વિલપ્ય વરાઙ્ગના। પ્રલાપાનિ તદા તાનિ દમયન્તી પતિવ્રતા
આ રીતે દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, પતિવ્રતા દમયંતી એ સમયે આવા શોકભરી વાણી બોલી.
હતશેષૈઃ સહ તદા બ્રાહ્મણૈર્વેદપારગૈઃ। અગચ્છદ્રાજશાર્દૂલ દુઃખશોકપરાયણા
પછી, જે બ્રાહ્મણો બચી ગયા હતા અને વેદોમાં પારંગત હતા, તેમના સાથે દમયંતી દુઃખ અને શોકમાં ડૂબેલી ચાલી નીકળી.
ગચ્છન્તી સા ચિરાદ્બાલા પુરમાસાદયન્મહત્। સાયાહ્નિ ચેદિરાજસ્ સુબાહોઃ સત્યવાદિનઃ
લાંબા સમય પછી, એ બાળિકા એક મહાન શહેરમાં પહોંચી, સાંજના સમયે, જે ચેદિ દેશના સત્યવંત રાજા સુબાહુનું હતું.
સા તુ તચ્ચારુસર્વાઙ્ગી સુબાહોસ્તુઙ્ગગોપુરમ્।' વસ્ત્રાર્ધેન ચ સંવીતા પ્રવિવેશ પુરોત્તમમ્
સુંદર અંગવાળી એ સ્ત્રી, અડધા કપડાંમાં લપેટાયેલી, સુબાહુના ઊંચા દરવાજા દ્વારા એ સુંદર શહેરમાં પ્રવેશી.
તાં વિહ્વલાં કૃશાં દીનાં મુક્તકેશીમમાર્જિતામ્। ઉન્મત્તામિવ ગચ્છન્તીં દદૃશુઃ પુરવાસિનઃ
શહેરના લોકો એ સ્ત્રીને જોયી—એ ખૂબ દુઃખી, દુર્બળ, બેચેન, વાળ ખુલ્લા અને ગેરવેશમાં, જાણે કોઈ પાગલ હોય એમ ભટકી રહી હતી.
પ્રવિશન્તીં તુ તાં દૃષ્ટ્વા ચેદિરાજપુરીં તદા। અનુજગ્મુસ્તત્ર બાલા ગ્રામિપુત્રાઃ કુતૂહલાત્
જ્યારે એ ચેદિ રાજાની રાજધાનીમાં પ્રવેશી, ત્યારે ગામના બાળકો જિજ્ઞાસાથી તેના પાછળ પાછળ ચાલ્યા.
સા તૈઃ પરિવૃતાઽગચ્છત્સમીપં રાજવેશ્મનઃ। તાં પ્રાસાદગતાઽપશ્યદ્રાજમાતા જનૈર્વૃતામ્
એ લોકોથી ઘેરાયેલી દમયંતી રાજમહેલની નજીક પહોંચી. મહેલમાં બેઠેલી રાણી એ સ્ત્રીને લોકોથી ઘેરાયેલી જોઈ.
ધાત્રીમુવાચ ચ્છૈનામાનયેહ મમાન્તિકમ્। જનેન ક્લિશ્યતે બાલા દુઃખિતા શરણાર્થિની
રાણીએ પોતાની ધાયીને કહ્યું: 'આ બાળિકાને મારા પાસે લાવ, એ લોકોથી પરેશાન છે, દુઃખી છે અને આશ્રય શોધી રહી છે.'
તાદૃગ્રૂપં ચ પશ્યામિ વિદ્યોતયતિ મે ગૃહમ્। ઉન્મત્તવેષા કલ્યાણી શ્રીરિવાયતલોચના
મારે એમાં એવી સુંદરતા દેખાય છે કે મારું ઘર તેજવંત બની જાય છે. પાગલ જેવી વેશમાં હોવા છતાં, વિશાળ આંખોવાળી આ શુભ સ્ત્રી જાણે લક્ષ્મી જેવી લાગે છે.
સા જનં વારયિત્વા તં પ્રાસાદતલમુત્તમમ્। આરોપ્ય વિસ્મિતા રાજન્દમયન્તીમપૃચ્છત
પછી ધાયીએ લોકો દૂર કર્યા અને દમયંતીને મહેલની ઊંચી મંજિલ પર લઈ ગઈ. રાણી એના રૂપથી આશ્ચર્યચકિત થઈ, દમયંતીને પ્રશ્નો પૂછવા લાગી.
એવમપ્યસુખાવિષ્ટા બિભર્ષિ પરમં વપુઃ। ભાસિ વિદ્યુદિવાભ્રેષુ શંસ મે કાઽસિકસ્ય વા
તમે દુઃખથી ઘેરાયેલા હોવા છતાં, તમારું રૂપ તો અતિ સુંદર છે; તમે તો દિવસના વાદળોમાં વીજળી જેવી તેજસ્વી દેખાવ છો. કહો, તમે કોણ છો? શું તમે કાશી દેશની રાણી છો?
ન હિ તે માનુષં રૂપં ભૂષણૈરપિ વર્જિતમ્। અસહાયા નરેભ્યશ્ચ નોદ્વિજસ્યમરપ્રભે
તમારું રૂપ માનવ જેવી લાગતું નથી, ભલે તમે કોઈ આભૂષણ પહેર્યા ન હોય. તમે એકલી હોવા છતાં, પુરુષોથી ડરતી નથી, હે દેવતાની જેમ પ્રકાશમાન સ્ત્રી.
તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્યા ભૈમી વચનમબ્રવીત્। માનુષીં માં વિજાનીહિ ભર્તારં સમનુવ્રતામ્
આ સાંભળીને ભીમપુત્રી એ કહ્યું: 'મને માનવ સ્ત્રી જ જાણો, હું મારા પતિને સંપૂર્ણ રીતે સમર્પિત છું.'
સૈરન્ધ્રીં જાતિસંપન્નાં ભુજિષ્યાં કામવાસિનીમ્। ફલમૂલાશનામેકાં યત્રસાયંપ્રતિશ્રયામ્
હું જન્મથી સૈરંધ્રી છું, ઉત્તમ કુળમાં જન્મેલી, પહેલા ગૃહSwamini હતી, હવે મનગમતું જીવન જીવું છું, ફળ-મૂળ ખાઈને એકલી રહી, રોજ સાંજે જ્યાં શક્ય હોય ત્યાં આશરો લઉં છું.