[અથાપશ્યત સાર્થં તં સાર્થજાન્સુબહૂન્ગજાન્
પછી એ હાથીઓએ એ કાફલો અને વેપારીઓના અનેક પાળેલા હાથીઓને જોયા.
તે તાન્ગ્રામ્યગજાન્દૃષ્ટ્વા સર્વે વનગજાસ્તદા। સમાદ્રવન્ત વેગેન જિઘાંસન્તો મદોત્કટાઃ
પાળેલા હાથીઓને જોઈને, બધા જંગલી હાથીઓ ઉગ્ર મદમાં, તેમને મારી નાખવાની ઈચ્છાથી, ઝડપથી દોડી આવ્યા.
તેષામાપતતાં વેગઃ કરિણાં દુઃસહોઽભવત્। નગાગ્રાદિવ શીર્ણાનાં શૃઙ્ગાણાં પતતાં ક્ષિતૌ। સ્પન્દતામપિ નાગાનાં માર્ગા નષ્ટા વનોદ્ભવાઃ ।।]
દોડતા હાથીઓનો જોર એટલો ભયાનક હતો કે જાણે પર્વતના શિખરો જમીન પર પટકાઈ રહ્યા હોય; ડરથી કાંપતા હાથીઓને જંગલના રસ્તા પણ દેખાતા નહોતાં.
માર્ગં સંરુદ્ધ્ય સંસુપ્તં પદ્મિન્યાઃ સાર્થમુત્તમમ્। તે તં મમર્દુઃ સહસા વેષ્ટમાનં મહીતલે
જંગલી હાથીઓએ રસ્તો અટકાવીને, કમળવાળી પદ્મિની પાસે સૂઈ રહેલા ઉત્તમ કાફલાને અચાનક જમીન પર દબાવી નાખ્યો.
મહારવં પ્રમુઞ્ચતો વદ્ધ્યન્તે શરણાર્થિનઃ। વનગુલ્માંશ્ચ ધાવન્તો નિદ્રયા મહતો ભયાત્
શરણ માટે બૂમો પાડતા લોકો માર્યા ગયા; કેટલાક મોટા ડર અને ઊંઘના કારણે જંગલના ઝાડ-ઝાડમાં ભાગી ગયા.
કેચિદ્દન્તૈઃ કરૈઃ કેચિત્કેચિત્પદ્ભ્યાં હતા ગજૈઃ
કેટલાકને હાથીઓએ દાંતથી, કેટલાકને સુંડથી અને કેટલાકને પગથી મારી નાખ્યા.
નિહતોષ્ટ્રાશ્વબહુલાઃ પદાતિજસંકુલાઃ। ભયાદાધાવમાનાશ્ પરસ્પરહતાસ્તદા
ઉંટ અને ઘોડા પણ માર્યા ગયા, ચારે બાજુ પગપાળા લોકો ભરી ગયા; ડરથી ભાગતા, એકબીજાને પણ ઇજા પહોંચાડી.
ઘોરાન્નાદાન્વિમુઞ્ચન્તો નિપેતુર્ધરણીતલે। વૃક્ષેષ્વાસજ્યસંભગ્નાઃ પતિતા વિષમેષુ ચ
ભયાનક બૂમો પાડતા, કેટલાક જમીન પર પડી ગયા, કેટલાક ઝાડ સાથે અથડાઈ તૂટી ગયા, તો કેટલાક અસમાન જગ્યાએ પડી ગયા.
એવંપ્રકારૈર્બહુભિર્દૈવેનાક્રમ્ય હસ્તિભિઃ। રાજન્વિનિહતં સર્વં સમૃદ્ધં સાર્થમણ્ડલમ્
હે રાજા, આવી અનેક રીતે, દૈવના પ્રભાવથી, હાથીઓએ આખો સમૃદ્ધ કાફલો નષ્ટ કરી નાખ્યો.
આરાવઃ સુમહાંશ્ચાસીત્રૈલોક્યભયકારકઃ। એષોઽગ્નિરુત્થિતઃ કષ્ટસ્ત્રાયધ્વં ધાવતાઽધુના
મોટો હાહાકાર થયો, જે ત્રણેય લોકને ડરાવતો હતો: 'આ તો ભયાનક આગ લાગી છે! બચો, હવે દોડી જાવ!'
રત્નરાશિર્વિશીર્ણોઽયં ગૃહ્ણીધ્વં કિં પ્રધાવત। સામાન્યમેતદ્દ્રવિણં ન મિથ્યા વચનં મમ
અહીં રત્નોની ઢગલી છૂટેલી પડી છે—લઈ જાવ, કેમ ભાગી રહયા છો? આ ધન સૌનું છે; મારું કહેલું ખોટું નથી.
પુનરેવાભિધાસ્યામિ ચિન્તયધ્વં સુકાતરાઃ। એવમેવાભિભાષન્તો વિદ્રવન્તિ ભયાત્તદા
હું ફરીથી કહું છું—તમે બધા, સુખની આશા રાખનારાઓ, સારી રીતે વિચાર કરો. એમ બોલતાં બોલતાં, એ બધા એ સમયે ડરેને ભાગી ગયા.
તસ્મિંસ્તથા વર્તમાને દારુણે જનસંક્ષયે। દમયન્તી ચ બુબુધે ભયસંત્રસ્તમાનસા। અપશ્યદ્વૈશસં તત્ર સર્વલોકભયંકરમ્
એવી ભયાનક વિનાશની સ્થિતિમાં, જ્યારે અનેક લોકો નાશ પામી રહ્યા હતા, દમયંતીનું મન ભયથી ભરાઈ ગયું અને એણે ત્યાંના બધા લોકોને ડરાવતી આપત્તિને જાણીને સમજ્યું.
અદૃષ્ટપૂર્વં તદ્દૃષ્ટ્વા બાલા પદ્મનિભેક્ષણા। સંસક્તવદનાશ્વાસા ઉત્તસ્થૌ ભયવિહ્વલા
આવી previously ક્યારેય ન જોઈ હોય એવી ઘટના જોઈને, કમળ જેવી આંખો ધરાવતી એ યુવાનીએ, શ્વાસ અટકી ગયો હોય એમ, ભયથી ગભરાઈને ઊભી રહી.
યે તુ તત્ર વિનિર્મુક્તાઃ સાર્થાત્કેચિદવિક્ષતાઃ। તેઽબ્રુવન્સહિતાઃ સર્વે કસ્યેદં કર્મણઃ ફલમ્
પણ જે લોકો એ સારોમાંથી બચી ગયા હતા, એ બધા ભેગા થઈને બોલ્યા: 'આ બધું કઈના કર્મનું ફળ છે?'
નૂનં ન પૂજિતોઽસ્માભિર્મણિભદ્રો મહાયશાઃ। તથા યક્ષાધિપઃ શ્રીમાન્ન વૈ વૈશ્રવણઃ પ્રભુઃ
નક્કી છે કે આપણે મહાન યશવંત મણિભદ્રને પૂજ્યા નથી, ને યક્ષાધિપતિ વૈશ્વરવણ ભગવાનને પણ માન આપ્યો નથી.
ન પૂજા વિઘ્રકર્તૄણામથવા પ્રથમં કૃતા
અને આપણે કારવાંના રક્ષકોની પણ પહેલાં પૂજા કરી નહોતી.
શકુનાનાં ફલં વાઽથ વિપરીતિમિદં ધ્રુવમ્। ગ્રહા ન વિપરીતાસ્તુ કિમન્યદિદમાગતમ્
કે પછી, કદાચ, પક્ષીઓના અપશકુનનું ફળ છે, અથવા કોઈ ઉલટફેર થયું છે; ગ્રહો તો વિપરીત નથી—તો બીજું શું થયું હશે?
અપરે ત્વબ્રુવન્દીના જ્ઞાતિદ્રવ્યવિનાકૃતા। યાઽસાવદ્ય મહાસાર્થે નારી હ્યુન્મત્તદર્શના
બીજાઓ, જેઓ પોતાના સગાં અને સંપત્તિ ગુમાવી દુઃખી હતા, એમ બોલ્યા: 'એ સ્ત્રી, જે મહાસારથમાં આવી હતી અને પાગલ જેવી દેખાતી હતી—'
પ્રવિષ્ટા વિકૃતાકારા કૃત્વા રૂપમમાનુષમ્। તયૈવં વિહિતા પૂર્વં માયા પરમદારુણા
'એ અંદર આવી, પોતાનું સ્વરૂપ બદલીને માનવથી વિપરીત રૂપ ધારણ કર્યું; એણે જ પહેલાં આ ભયાનક માયા ઉભી કરી.'
રાક્ષસી વા ધ્રુવં યક્ષી પિશાચી વા ભયંકરી। તસ્યાઃ સર્વમિદં પાપં નાત્ર કાર્યા વિચારણા
'એ ચોક્કસ રાક્ષસી, યક્ષી કે ભયાનક પિશાચી હશે; આ બધું દુઃખ એના કારણે છે—અહીં વધુ વિચારવાની જરૂર નથી.'
યદિ પશ્યામ તાં પાપાં સાર્થઘ્નીં નૈકદુઃખદામ્। લોષ્ટભિઃ પાંસુભિશ્ચૈવ તૃણૈઃ કાષ્ઠૈશ્ચ મુષ્ટિભિઃ। અવશ્યમેવ હન્યામઃ સાર્થસ્ય કિલ કૃત્યકામ્
'જો એ પાપી, કારવાંનો વિનાશ લાવનારી, અનેક દુઃખ આપનારી સ્ત્રી ફરીથી દેખાય, તો આપણે અવશ્ય જ માટી, ધૂળ, ઘાસ, લાકડાં કે મુઠીઓથી એને મારી નાખવી જોઈએ, જેથી કારવાંનું ભલું થાય.'
દમયન્તી તુ તચ્છ્રુત્વા વાક્યં તેષાં સુદારુણમ્। હ્રીતા ભીતા ચ સંવિગ્રા પ્રાદ્રવદ્યત્ર કાનનમ્
પણ દમયંતીએ જ્યારે એ લોકોના ભયાનક શબ્દો સાંભળ્યા, ત્યારે એ શરમાઈ, ડરી અને ગભરાઈ ગઈ અને જંગલમાં ભાગી ગઈ.
આશઙ્કમાના તત્પાપમાત્માનં પર્યદેવયત્
એ દુઃખની આશંકા કરીને, એ પોતે જ દુઃખ કરવા લાગી.
અહો મમોપરિ વિધેઃ સંરમ્ભો દારુણો મહાન્। નાનુબધ્નાતિ કુશલં કસ્યેદં કર્મણઃ ફલમ્
'હાય, મારા ઉપર વિધાતાનું કેટલું ભયાનક અને મોટું ક્રોધ આવી પડ્યું છે! આ કઈના કર્મનું ફળ છે, જેનાથી કોઈનું ભલું થતું નથી?'
ન સ્મરામ્યશુભં કિંચિત્કૃતં કસ્યચિદણ્વપિ। કર્મણા મનસા વાચા કસ્યેદં કર્મણઃ ફલમ્
'મને યાદ નથી આવતું કે મેં ક્યારેય કોઈને, કોઈ પણ રીતે—કર્મથી, મનથી કે વાણીથી—even નાનકડું પણ દુઃખ આપ્યું હોય. તો આ કઈના કર્મનું ફળ છે?'
નૂનં જન્માન્તરકૃતં પાપાં માઽઽપતિતં મહત્। અપશ્ચિમામિમાં કષ્ટામાપદં પ્રાપ્તવત્યહમ્
'નક્કી છે કે કોઈ પૂર્વજન્મનું મોટું પાપ હવે મારા પર આવી પડ્યું છે, અને હું આ છેલ્લી, અત્યંત દુઃખદ પરિસ્થિતિમાં આવી પહોંચી છું.'
ભર્તૃરાજ્યાપહરણં સ્વજનાચ્ચ રપરાજયઃ। ભર્ત્રા સહ વિયોગશ્ચ તનયાભ્યાં ચ વિચ્યુતિઃ। નિર્નાથતા વને વાસો બહુવ્યાલનિષેવિતે
'પતિનું રાજ્ય છીનવાઈ જવું, પોતાના લોકોનો પરાજય, પતિથી વિયોગ, સંતાનોથી વિભક્ત થવું, કોઈ આધાર વગર જંગલમાં રહેવું, જ્યાં અનેક જંગલી પ્રાણીઓ છે—'
અથાપરેદ્યુઃ સંપ્રાપ્તે હતશિષ્ટા જનાસ્તદા। વનગુલ્માદ્વિનિષ્ક્રમ્ય શોચન્તે વૈશસં કૃતમ્। ભ્રાતરં પિતરં પુત્રં સખાયં ચ નરાધિપ
પછીના દિવસે, જે લોકો બચી ગયા હતા, તેઓ જંગલના ઝાડીઓમાંથી બહાર આવ્યા અને જે હત્યા થઈ હતી તેનું શોક કરવા લાગ્યા. રાજા, તેઓએ પોતાના ભાઈ, પિતા, પુત્ર અને મિત્રો માટે દુઃખ વ્યક્ત કર્યું.
હન્યમાને તદા સાર્થે દમયન્તી શુચિસ્મિતા। બ્રાહ્મણૈઃ સહિતા તત્રવને તુ ન વિનાશિતા
જ્યારે તે વાણિજ્ય દળ પર હુમલો થયો, ત્યારે શુદ્ધ સ્મિતવાળી દમયંતી બ્રાહ્મણો સાથે જંગલમાં હતી અને તે બચી ગઈ હતી.