સા દદર્શ નગાન્નૈકાન્નૈકાશ્ચ સરિતસ્તથા। નૈકાંશ્ચ પર્વતાન્રમ્યાન્નૈકાંશ્ચ મૃગપક્ષિણઃ
તે અનેક વૃક્ષો, અનેક નદીઓ, અનેક સુંદર પર્વતો અને અનેક પ્રકારના જંગલી પ્રાણીઓ તથા પક્ષીઓ જોઈ.
કન્દરાંશ્ચ નિતમ્બાંશ્ચ નદીશ્ચાદ્ભુતદર્શનાઃ। દદર્શ તાન્ભીમસુતા પતિમન્વેષતી તદા
ભીમની પુત્રી, પતિની શોધમાં, અનેક ગુફાઓ, પર્વતોના ઢાળ અને અદ્ભુત નદીઓ જોઈ.
ગત્વા પ્રકૃષ્ટમધ્વાનં દમયન્તી શુચિસ્મિતા। દદર્શાથ મહાસાર્થં હસ્ત્યશ્વરથસંકુલમ્
લાંબી દૂરી ચાલીને, શુદ્ધ સ્મિતવાળી દમયંતીએ, હાથી, ઘોડા અને રથોથી ભરેલ મોટું કારવાં જોયું.
ઉત્તરન્તં નદીં રમ્યાં પ્રસન્નસલિલાં શુભામ્। સુશીતતોયાં વિસ્તીર્ણાં હ્રદિનીં વેતસૈર્વૃતામ્
તે ઉત્તરમાં, સુંદર, શાંત અને પવિત્ર નદી જોઈ; ઠંડા અને શુદ્ધ પાણીથી ભરેલી, પહોળી અને ઊંડી, વેટસના ઝાડોથી ઘેરાયેલી.
પ્રોદ્ધુષ્ટાં ક્રૌઞ્ચકુરરૈશ્ચક્રબાકોપકૂજિતામ્। કૂર્મગ્રાહઝવાકીર્ણાં વિપુલદ્વીપશોભિતામ્
કરોળ, બગલા, ચક્રવાક અને કુંજ જેવા પક્ષીઓના રવથી ગુંજતી, કાચબા, મગર અને માછલીઓથી ભરેલી, વિશાળ દ્વીપોથી શોભતી એ વિશાળ સરોવર ખૂબ જ સુંદર લાગતું હતું.
સા દૃષ્ટ્વૈવ મહાસાર્થં નલપત્ની યશસ્વિની। ઉપસર્પ્ય વરારોહા જનમધ્યં વિવેશ હ
એ મહાન યાત્રાદળને જોઈને, નલપત્ની યશસ્વિ, સુંદર કાયાની, ધીમે ધીમે લોકો વચ્ચે આવીને ભળી ગઈ.
ઉન્મત્તરૂપા શોકાર્તા તથા વસ્ત્રાર્ધસંવૃતા। કૃશા વિવર્ણા મલિના પાંસુધ્વસ્તશિરોરુહા
એ સમયે, દુઃખથી પીડાયેલી, અર્ધવસ્ત્રમાં, દુર્બળ, ફિક્કી, મેલવાળી અને માથા પર ધૂળવાળાં વાળવાળી, પાગલ જેવી દેખાતી હતી.
તાં દૃષ્ટ્વા તત્રમનુજાઃ કેચિદ્ભીતાઃ પ્રદુદ્રુવુઃ। કેચિચ્ચિન્તાપરાસ્તસ્થુઃ કેચિત્તત્રવિચુક્રુશુઃ
ત્યાં એ સ્ત્રીને જોઈને કેટલાક લોકો ડરીને ભાગી ગયા, કેટલાક વિચારમાં પડી ગયા અને કેટલાક રડવા લાગ્યા.
પ્રહસન્તિ સ્મ તાં કેચિદભ્યસૂયન્તિ ચાપરે। કુર્વન્ત્યસ્યાંદયાંકેચિત્પપ્રચ્છુશ્ચાપિ ભારત
કેટલાક એના પર હસવા લાગ્યા, કેટલાક એના પર દોષ મૂકવા લાગ્યા, કેટલાક દયા દર્શાવ્યા અને કેટલાક એના પાસેથી પ્રશ્નો પૂછવા લાગ્યા.
કાઽસિ કસ્યાસિ કલ્યાણિ કિં વા મૃગયસે વને। ત્વાં દૃષ્ટ્વા વ્યથિતાઃ સ્મેહ કચ્ચિત્ત્વમસિં માનુષી
'તમે કોણ છો? કોની છો, સુન્દરી? જંગલમાં શું શોધો છો? તમને જોઈને અમને અશાંતિ થાય છે—શું તમે ખરેખર માનવી છો?'
વદ સત્યં વનસ્યાસ્ય પર્વતસ્યાથવા દિશઃ। દેવતા ત્વં હિ કલ્યાણિ ત્વાં વયં શરણં ગતાઃ
'સાચું કહો—શું તમે આ જંગલની, આ પર્વતની કે બીજાં કાંઈ પ્રદેશની છો? કે તમે કોઈ દેવી છો, શુભે? અમે તો તમારી શરણે આવ્યા છીએ.'
યક્ષી વા રાક્ષસી વા ત્વમુતાહોસિ સુરાઙ્ગના। સર્વથાકુરુ નઃ સ્વસ્તિ રક્ષ ચાસ્માનનિન્દિતે
'તમે યક્ષી છો કે રાક્ષસી, કે દેવલોકની સ્ત્રી છો? જે પણ હો, અમને સુખ-શાંતિ આપો અને અમારો રક્ષા કરો, નિર્દોષે.'
યથાઽયંસર્વથા સાર્થઃ ક્ષેમી શીઘ્રમિતો વ્રજેત્। તથા વિધત્સ્વ કલ્યાણિ યથા શ્રેયો હિ નો ભવેત્
'આ સમગ્ર યાત્રાદળ અહીંથી જલદી અને સલામત રીતે નીકળી શકે એ રીતે, સુન્દરી, તમે અમારું કલ્યાણ કરો અને જે અમારે માટે શ્રેષ્ઠ હોય એ કરો.'
તથોક્તા તેન સાર્થેન દમયન્તી નૃપાત્મજા। પ્રત્યુવાચ તતઃ સાધ્વી ભર્તૃવ્યસનપીડિતા
આ રીતે યાત્રાદળના લોકો દ્વારા પૂછવામાં આવતાં, રાજકુમારી દમયંતીએ, પતિના દુઃખથી પીડાયેલી, ધીરજપૂર્વક જવાબ આપ્યો.
સાર્તવાહં ચ સાર્થં ચ જના યે ચાત્ર કેચન। યુવસ્થવિરબાલાશ્ સાર્થસ્ય ચ પુરોગમાઃ
'યાત્રાનાયક, યાત્રાદળ અને અહીંના બધા લોકો—યુવાન, વૃદ્ધ, બાળકો અને યાત્રાના અગ્રણીઓ—'
માનુષીં માં વિજાનીત મનુજાધિપતેઃ સુતામ્। નૃપસ્નુષાં રાજભાર્યાં ભર્તૃદર્શનલાલસામ્
'મને માનવી સ્ત્રી જ જાણો, રાજાના પુત્રી, રાજાના વહુ અને રાજપત્ની, જે પતિના દર્શન માટે તરસી રહી છે.'
વિદર્ભરાણ્મમ પિતા ભર્તા રાજા ચ નૈષધઃ। નલોનામ મહાભાગસ્તં માર્ગામ્યપરાજિતમ્
'મારા પિતા વિદર્ભના રાજા છે, પતિ નૈષધના રાજા છે—નળ નામે મહાભાગ્યશાળી, જેને હું શોધી રહી છું, અપરાજિત.'
યદિ જાનીત નૃપતિં ક્ષિપ્રં શંસત મે પ્રિયમ્। નલં પુરુષશાર્દૂલમમિત્રગણસૂદનમ્
'જો તમે એ રાજાને જાણતા હો તો, કૃપા કરીને તરત જ મને કહો—મારા પ્રિય નળ, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, દુશ્મનોને હરાવનાર.'
તામુવાચાનવદ્યાઙ્ગીં સાર્થસ્ય મહતઃ પ્રભુઃ। સાર્થવાહઃ શુચિર્નામ શૃણુ કલ્યાણિ મદ્વચઃ
ત્યારે એ નિર્દોષાંગી સ્ત્રીને, મહાન યાત્રાદળના પ્રમુખ, શુચિ નામના યાત્રાનાયકે કહ્યું: 'શુભે, મારા શબ્દો સાંભળો.'
અહં સાર્થસ્ય નેતા વૈ સાર્થવાહઃ શુચિસ્મિતે। મનુષ્યં નલનામાનં ન પશ્યામિ યશસ્વિનિ
'હું આ યાત્રાદળનો નેતા છું, હસતાં ચહેરાવાળી. અહીં કોઈ નળ નામનો પુરુષ નથી, યશસ્વિ.'
કુઞ્જરદ્વીપિમહિષશાર્દૂલર્ક્ષમૃગાનપિ। પશ્યામ્યસ્મિન્વને કૃત્સ્ને હ્યમનુષ્યનિષેવિતે
'આ આખા જંગલમાં, જ્યાં માનવો આવતાં નથી, હું તો હાથી, ભેંસ, વાઘ, રીંછ અને હરણ જ જોઈ શકું છું.'
ઋતે ત્વાં માનુષીં મર્ત્યં ન પશ્યામિ મહાવને। તથા નો યક્ષરાડદ્ય મણિભદ્રઃ પ્રસીદતુ
'તમને છોડીને, આ વિશાળ જંગલમાં મને બીજો કોઈ માનવી દેખાતો નથી. આજે યક્ષરાજ મણિભદ્ર અમ પર કૃપા કરે.'
સાઽબ્રવીદ્વણિજઃ સર્વાન્સાર્થવાહં ચ તં તતઃ। ક્વનુ યાસ્યતિ સાર્થોઽયમેતદાખ્યાતુમર્હસિ
પછી તેણીએ બધા વેપારીઓ અને તેમના મુખ્યને પૂછ્યું: 'આ વાણિજ્યકાફલો ક્યાં જઈ રહ્યો છે? તમે મને એ કહો.'
સાર્થોઽયં ચેદિરાજસ્ય સુબાહોઃ સત્યદર્શિનઃ। ક્ષિપ્રં જનપદં ગન્તા લાભાય મનુજાત્મજે
આ કાફલો ચેદિ દેશના સત્યવંત રાજા સુબાહુનો છે; હે માનવકન્યા, આ કાફલો વહેલી જલ્દી લાભ માટે ગામડાં તરફ જશે.
સા તચ્છ્રુત્વાઽનવદ્યાઙ્ગી સાર્થવાહવચસ્તદા। જગામ સહ તેનૈવ સાર્થેન પતિલાલસા
કાફલાના મુખ્યના શબ્દો સાંભળીને, નિર્દોષ અંગવાળી એ સ્ત્રી પતિની આશામાં એ કાફલાની સાથે ચાલી.
અથ કાલે બહુતિથે વને મહતિ દારુણે। તટાકં સર્વતોભદ્રં પદ્મસૌગન્ધિકાયુતમ્
ઘણા દિવસો પછી, વિશાળ અને ભયાનક જંગલમાં, તેઓએ ચારે બાજુ શુભ અને કમળ તથા સુગંધિત જળકમળોથી ભરેલું સરોવર જોયું.
દદૃશુર્વણિજો રમ્યં પ્રભૂતયવસેન્ધનમ્। બહુમૂલફલોપેતં નાનાપક્ષિનિષેવિતમ્
વેપારીઓએ ત્યાં મનોહર સ્થળ જોયું, જ્યાં ઘાસ અને ઇંધણ ઘણું હતું, અનેક મૂળ અને ફળો મળતા, અને વિવિધ પક્ષીઓ આવતાં.
તં દૃષ્ટ્વા મૃષ્ટસલિલં મનોહારિ સુશીતલમ્। સુપરિશ્રાન્તવાહાસ્તે નિવેશાય મનો દધુઃ
એ મનમોહક, ઠંડુ અને સ્વચ્છ પાણી જોઈને, તેમના પશુઓ ખૂબ થાકેલા હતા, તેથી તેઓએ ત્યાં રોકાવાનું નક્કી કર્યું.
સંમતે સાર્થવાહસ્ય વિવિશુર્વનમુત્તમમ્। ઉવાસ સાર્થઃ સુમહાન્નિશામાસાદ્ય પદ્મિનીમ્
કાફલાના મુખ્યની મંજૂરીથી, તેઓ એ ઉત્તમ જંગલમાં પ્રવેશ્યા; મોટો કાફલો કમળોથી ભરેલા સરોવર પાસે રાતે રોકાયો.
અથાર્ધરાત્રસમયે નિઃશબ્દે તિમિરે તદા। સુપ્તે સાર્થે પરિશ્રાન્તે હસ્તિયૂથમુપાગમત્। પાનીયાર્થં ગિરિતટાન્મદપ્રસ્રવણાવિલમ્
પછી અડધી રાત્રે, ગાઢ અંધકાર અને શાંતિમાં, જ્યારે આખો કાફલો ઊંઘતો અને થાકેલો હતો, ત્યારે પર્વતની ઢાળ પરથી, માથેથી રસ ટપકાવતા, પાણી માટે હાથીઓનો ઝુંડ આવ્યો.